proxenio ths annas

Για τη συλλογή διηγημάτων του Σωτήρη Δημητρίου «Μια Μαρίνα Τζάφου» (εκδ. Πατάκη). Κεντρική εικόνα: Στιγμιότυπο από την ταινία του Παντελή Βούλγαρη «Προξενιό της Άννας». 

Γράφει ο Νίκος Ξένιος

Ο Σωτήρης Δημητρίου στη μεγάλη συλλογή διηγημάτων του Μια Μαρίνα Τζάφου (εκδ. Πατάκη), αυτή τη φορά με ματιά τελεσίδικα φιλάνθρωπη, αφουγκράζεται το σχέδιο ζωής του ανθρώπου ως ουδέποτε πραγματούμενο. Μοιάζει, αυτή η θελκτική Μαρίνα Τζάφου, με ολογραφία που προβάλλεται σ’ ένα χαρμόσυνο μέλλον, στις αναγνωστικές επιδόσεις των επερχόμενων γενεών («Ο φλοιός της γης»).

Ο Γιώτης Χρίστος, ο μοναδικός άκληρος της συλλογής, αναγορεύεται σε ήρωα («Το αίμα της γέννας»). Το ίδιο και η κανιβαλική θαυμάστρια του συγγραφέα στο «Αίμα στον καρχαρία». Η επανεπίσκεψη των κειμένων και η τελειομανία, του παρατηρητή και του κειμενογράφου, παραμένουν κύρια γνωρίσματα της συγγραφικής συνείδησης του Σωτήρη Δημητρίου.

Εκφραστική αρτιότητα

Χαρακτηριστικό παράδειγμα εκφραστικής αρτιότητας, «η επαφή των σωματικών εκροών με το νερό», στα «Βλαχάκια». Ο Δημητρίου υιοθετεί μιαν αφηγηματική γραμμή που «περνά» από διήγημα σε διήγημα («Η δίοπος» και «Η Λευκίμμη πάνω στα κύματα»), απευθύνοντας τη σωματική του γλώσσα στον επαρκή αναγνώστη. Μια νοερή αφηγηματική γραμμή που περνά από συλλογή σε συλλογή («Προσφυγάκια ΙΙΙ» και «Απόσβεση», που παραπέμπει στο παλαιότερο διήγημα «Συμψηφισμός).

Οι ιστορίες του είναι παραπληρωματικές: μπαρμπούνια, λιθρίνια, πέρκες και μουρμούρες, όλα ένα «παγανέλι» σύντομων αφηγήσεων που προσφέρεται αφειδώς προς αισθητικήν απόλαυσιν του αναγνώστη. Άραγε για τον συγγραφέα οι ηθικοί νόμοι να απαρτίζουν μια δεοντολογία αενάως παραβιαζόμενη, ή μήπως υπάρχει ένας άδηλος παράγοντας που λειτουργεί υποδορίως, ένας παράγοντας που καθαγιάζει την κάθε μεμονωμένη περίπτωση έκκεντρης προσωπικότητας; Να είναι κάποιος άγραφος, κάποιος παραγεγραμμένος «νόμος εκτοπισμού»;

Να είναι οι τελευταίο καρποί της λαϊκής αγοράς ως μίσθωμα μιας γριάς πόρνης που πεθαίνει και κανείς δεν την ψάχνει; Να είναι ο φόνος ως φυσική εκδήλωση της φθονερής προσωπικότητας που, παρά το γεγονός ότι «καλανθριωπιέται» («Το γιώτα και το ήτα»), εντέλει παραμένει ρέστος, με ένα τεράστιο έλλειμμα προσοχής και συμπάθειας; («Ανεπίστροφη συμπάθεια»). Να είναι το αιμομεικτικό «χάος της ζωώδους υπάρξεως» («Ο τρίτος πρώτος εξάδελφος») ή το σπαρακτικό κλάμα του αδικημένου Λεωνίδα στο τέλος της «Παιδοφιλίας» (αυτό που ο Χειμωνάς χαρακτήρισε «γοερό θρήνο»);

Κατά πάσαν πιθανότητα πρόκειται για το ψυχικό βίωμα κάθε «ταξιδευόμενου», κάθε ξεσπιτωμένου. Όπως και να ’χει, το σπίτι, ο τόπος ταυτίζεται με τη μητρότητα και τη μητρική-υϊκή σχέση, που επανεπενδύεται με τη σκόπιμη επανάληψη του ονόματος «Μαρίνα», τόσο στο διήγημα «Καραϊβική», όσο και στο διήγημα «Μια Μαρίνα Τζάφου»:

«Δεν ήταν πια αυτός ο τόπος του γιατί δεν ζούσε η μάνα του. Τότε, την πρώτη φορά της αστάθειας, την έβλεπε στον κήπο της ξυπόλυτη και ένιωθε πως ο άξονας της γης ήταν εκεί, ακλόνητος. Τώρα δεν μυρώνει την πόλη η παρουσία της».

Η ευταξία της κοινωνικά αποδεκτής πραγματικότητας διαλύεται για μιαν ακόμη φορά, αυτό είναι βέβαιο. Και ο αρμόδιος να τη διασαλεύσει είναι ο τελευταίος τροχός της αμάξης, ο πιο απροσπέλαστος, ο πιο σιωπηρός, ο ελάχιστα αντιληπτός άνθρωπος της διπλανής οικοδομής, του διπλανού χωραφιού.

Η ευταξία της κοινωνικά αποδεκτής πραγματικότητας διαλύεται για μιαν ακόμη φορά, αυτό είναι βέβαιο. Και ο αρμόδιος να τη διασαλεύσει είναι ο τελευταίος τροχός της αμάξης, ο πιο απροσπέλαστος, ο πιο σιωπηρός, ο ελάχιστα αντιληπτός άνθρωπος της διπλανής οικοδομής, του διπλανού χωραφιού.

Ποικίλα έντονα συναισθήματα φέρνουν τον αναγνώστη στην καρδιά της νοσηρότητας, που έτσι κι αλλιώς συνιστά γνώρισμα και της δικής του ζωής: προκαλεί έντονη αίσθηση ενοχής το διήγημα «Νάξος» με την έντονη απέχθεια προς τη γριά μάνα, εγείρει συμπάθεια η εξομολόγηση του γιου στις «Σκοτεινές αλληλουχίες», παράγει διέγερση που προκαλεί το έντονα διερευνητικό βλέμμα της ηρωίδας στο «Μια αθώα γυναίκα» και ανακινεί τρόμο το «Λίπωμα», ενώ εντυπωσιάζει η συγκάλυψη της αναπηρίας στον «Νάρθηκα».

Στο διήγημα «Η κοπέλα» η Αλέξω (πρόσωπο μητρικό κομιζόμενο απ’ τον «Ουρανό απ’ άλλους τόπους») στοιχειώνει τον συγγραφέα αναζητώντας επίμονα το alter ego της νιότης της στους δαιδάλους μιας συγκεχυμένης μνήμης: «Χλωμή, λεμόνι, μια αχαμνή, νέα γυναίκα, αμίλητη και κατηφής» – αυτό είναι το νεανικό της ίνδαλμα, αισθητοποιούμενο στο διάσελο των ορέων και στην αχλύ της Κέρκυρας από απέναντι.

Εντυπωσιακές φράσεις και προφορηκότητα

Οι «εντυπωτικές φράσεις» (έκφραση της Μάρης Θεοδοσοπούλου) μαζί με την έντονη προφορικότητα στοιχειοθετούν το δραματικό πλαίσιο των ιστοριών: ο εσωτερικός μονόλογος της απόδρασης, η προσέγγιση που ποτέ δεν πραγματώθηκε αλλά παρέμεινε προεφηβική αίσθηση (στο καβαφικού ύφους διήγημα «Ένα βήμα πριν») ή μετεπενδύθηκε σ’ έναν μισοξεχασμένο εξωτικό τόπο («Καραϊβική»), η ψυχαναλυτική απώθηση του κριτικού βλέμματος των μελών της οικογενείας («Χανζαπλάστ»), η μη εκπεφρασμένη σεξουαλικότητα που ολίσθησε σε διαστροφική οφθαλμολαγνία («Ποριά»).

Οι «εντυπωτικές φράσεις» (έκφραση της Μάρης Θεοδοσοπούλου) μαζί με την έντονη προφορικότητα στοιχειοθετούν το δραματικό πλαίσιο των ιστοριών.

Επίσης, το βίωμα της πόλης που μετά τον θάνατο της μάνας μετατρέπεται σε αντικείμενο νομής («νέα πρόσωπα, σχεδόν αντιπαθή τα περισσότερα, (την πόλη) τη νέμονταν», «Η γούβα κι ο ωκεανός»), η ψυχωσική προσφυγή στη γλυκύτητα και την παρηγοριά ενός Χριστού του παλαιού ημερολογίου, η παρηγορητική φαντασίωση της ταυτότητας ενός άλλου – η λοξή οπτική του «Ζαγοριανάκου» που υποδύεται ο ηπειρώτης ήρωας στις ψυχικές του «καταδύσεις» παραπέμπει στον Θεοφιλογιαννάκο της Χούντας, ιδίως αν συνδυαστεί με το επώνυμο «Ιωαννίδης» που υπάρχει στο διήγημα: πιθανόν αυτή η τρέλα να είναι μια αλληγορία της πιο τραυματικής πολιτικής περιόδου του τόπου.

Απώλειες

Ατελείωτη σειρά από απώλειες οδηγεί απαρεγκλίτως στον σπαραγμό που εκφράζει ο Σωτήρης Δημητρίου για τον «τράνζιτο» χαρακτήρα της ανθρώπινης ζωής και του οικοδομικού ύφους της μεγαλούπολης ή της αισθητικής ταυτότητας της επαρχιακής κωμόπολης («Δοχεία ζωής» – «Σινέ Όασις, σινέ Θύαμις»), που είναι μη-αποδεκτός και οδηγεί στο μονοπάτι της παρέκκλισης: γι’ αυτό η απώλεια του γνωστού από την επικαιρότητα «Άλεξ» δημιουργεί στο μυαλό της μάνας μιαν ακόμη ταύτιση και απολήγει σε ματαίωση και σε μια σειρά από ανεπίδοτα τηλεφωνήματα.

Εξ ού και η ανορθόλογη μεταστροφή του άλλοτε ορθολογιστή δικηγόρου σε ψεκασμένο συνωμοσιολόγο στο διήγημα «Η γαλαρία». Απώλεια της αίσθησης της χρονικότητας, άσκοπη περιπλάνηση και επισφαλής διανοητική ισορροπία, εγκλεισμοί, αυτοκτονίες και συμπιεσμένο ερωτικό φορτίο, μια που όλοι στο ψηφιδωτό του νεοελληνικού τοπίου είναι εκριζωμένοι, εκτοπισμένοι, παράταιροι και λαθραίοι.

Ανθρώπινη κωμωδία

patakis dhmhtriou mia marina tzafou

Στις προσωπογραφίες όλων των πρωταγωνιστών του, ο μεγάλος μας διηγηματογράφος εναποθέτει την ελπίδα του για αναγόρευσή τους σε μάρτυρες της ανθρώπινης κωμωδίας. Είναι σαρκαστική από τη φύση της αυτή η λογοτεχνία, που ανασύρει από το κοινωνικό γίγνεσθαι το απείκασμα των αντιφάσεών του. Είναι ανατρεπτική, δε, διότι το πορτρέτο των ηρώων το τόσο αντιφατικό και αποτρόπαιο γίνεται, με μαγικό τρόπο, οικείο και προσβατό.

Επί συνόλω, οι φάσεις της ανθρώπινης ζωής (της σφριγηλής νεότητας, της ωχρής μεσηλικιότητας και του εφθαρμένου γήρατος) δεν είναι περίοδοι σταδιακής κατρακύλας προς τον αφανισμό, αλλ’ εξαρχής φέρουν τα γνωρίσματα γνησιότητας που φέρει κάθε αποσυντιθέμενο υλικό.

Πραγματισμός τεκμηριωμένος στην παρατήρηση των πιο περιθωριακών περιπτώσεων ανθρώπων; Όχι, βέβαια. Κατανόηση, μοίρασμα αφηγήσεων υπό την ιδιότητα του ευαίσθητου καταγραφέα, αναδίπλωση προς αποφυγήν του φθόνου και της μικρότητας, ειλικρινής εκμυστήρευση μιας ανομολόγητης ομοιότητας. Τέλος –το κυριότερο–, ευσπλαχνική ταύτιση με τις περιπτώσεις ανθρώπων που κατ’ ουσίαν συνιστούν πιθανές πτυχές των ψυχοσυνθέσεων καθενός από εμάς.

Είναι η ιδιαιτερότητά τους πράγματι μια ιδιαιτερότητα που τους υποτάσσει σε θεϊκά προτάγματα; Είναι οι ήρωές του χαμένοι από χέρι; Και γιατί να μην συμφωνήσω με τον Παντελή Μπουκάλα (Η Καθημερινή, 26-1-1999), πως οι ήρωές του κατά βάθος είναι ελεύθεροι;


 Ο ΝΙΚΟΣ ΞΕΝΙΟΣ είναι εκπαιδευτικός και συγγραφέας. Το νέο του μυθιστόρημα «Αλλοτεκοίτη – Εκεί που χάθηκε η βλάστηση» κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Κριτική.

Ακολουθήστε την bookpress.gr στο Google News και διαβάστε πρώτοι τα θέματα που σας ενδιαφέρουν.


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

«Απολαύσεις της Καπούης» του Σπύρου Κακατσάκη (κριτική) – Δυνατό μυθιστόρημα ή καλογραμμένο ευπώλητο;

«Απολαύσεις της Καπούης» του Σπύρου Κακατσάκη (κριτική) – Δυνατό μυθιστόρημα ή καλογραμμένο ευπώλητο;

Για το μυθιστόρημα του Σπύρου Κακατσάκη «Απολαύσεις της Καπούης» (εκδ. Καλειδοσκόπιο).

Γράφει ο Γιώργος Ν. Περαντωνάκης

Αν η πλοκή του μυθιστορήματος χαρακτηρίζεται από στιβαρότητα και λελογισμένη πολυπλοκότητα, αν η γλώσσα του ρέει ομαλά και συστήνει ...

«Κλουαζονέ» της Λίνας Βαλετοπούλου (κριτική) – Επιστροφή στα χρόνια της αθωότητας και γυναικεία χειραφέτηση

«Κλουαζονέ» της Λίνας Βαλετοπούλου (κριτική) – Επιστροφή στα χρόνια της αθωότητας και γυναικεία χειραφέτηση

Για το βιβλίο της Λίνα Βαλετοπούλου «Κλουαζονέ» (εκδ.Βακχικόν). Κεντρική εικόνα: από την ταινία του Παντελή Βούλγαρη «Το τελευταίο σημείωμα». 

Γράφει η Κατερίνα Ι. Παπαδημητρίου

Η Λίνα Βαλετοπούλου, μετά την τελευ...

«Κακό ανήλιο», του Κωνσταντίνου Δομηνίκ (κριτική) – Δώδεκα ιστορίες υπερφυσικού και λαογραφικού τρόμου

«Κακό ανήλιο», του Κωνσταντίνου Δομηνίκ (κριτική) – Δώδεκα ιστορίες υπερφυσικού και λαογραφικού τρόμου

Για τη συλλογή διηγημάτων του Κωνσταντίνου Δομηνίκ «Κακό ανήλιο» (εκδ. Ίκαρος). Κεντρική εικόνα από τη Μόρνα, το εγκαταλελειμμένο από το 1967 χωριό στους πρόποδες του Ολύμπου.

Γράφει ο Κώστας Δρουγαλάς

Το ...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

Βραβείο Dylan Thomas 2024: στον Κέιλεμπ Αζουμά Νέλσον το φετινό βραβείο

Βραβείο Dylan Thomas 2024: στον Κέιλεμπ Αζουμά Νέλσον το φετινό βραβείο

O Βρετανο-Γκανέζος συγγραφέας Caleb Azumah Nelson κέρδισε για δεύτερη συνεχόμενη φορά το Dylan Thomas Prize που είναι αφιερωμένο από το Πανεπιοστήμιο του Swansea στον Ντύλαν Τόμας. Credit: Caleb Azumah Nelson/Instagram

Επιμέλεια: Book Press

...
ΔΕΒΘ 2024: Η αυλαία πέφτει, νέα εποχή ξεκινά; – Ένας πρώτος απολογισμός

ΔΕΒΘ 2024: Η αυλαία πέφτει, νέα εποχή ξεκινά; – Ένας πρώτος απολογισμός

Τέσσερις μέρες γεμάτες βιβλία, εκδότες, συγγραφείς και αναγνώστες. Η 20ή Διεθνής Eκθεση Bιβλίου Θεσσαλονίκης ρίχνει σήμερα αυλαία και αυτός είναι ένας πρώτος απολογισμός. Σε κάθε περίπτωση, η φετινή Έκθεση είναι η τελευταία που διοργανώνεται από το Ελληνικό Ίδρυμα Πολιτισμού, εν αναμονή του νέου φορέα για το βι...

ΔΕΒΘ 2024: Μέρα 2η − Συζητήσεις για τη μετάφραση

ΔΕΒΘ 2024: Μέρα 2η − Συζητήσεις για τη μετάφραση

Συζητήσεις για τη μετάφραση και τα μεταφραστικά προγράμματα ως μέσο προώθησης των εθνικών λογοτεχνιών, ταυτότητα και διαπολιτισμική γέφυρα μεταξύ των χωρών, πραγματοποιήθηκαν την Παρασκευή σε διοργάνωση του Ελληνικού Ιδρύματος Πολιτισμού στο πλαίσιο της 20ής ΔΕΒΘ.

Επιμέλεια: Book Press

...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

«Μελέτη περίπτωσης» του Γκρέαμ Μακρέι Μπερνέτ (προδημοσίευση)

«Μελέτη περίπτωσης» του Γκρέαμ Μακρέι Μπερνέτ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα του Γκρέαμ Μακρέι Μπερνέτ [Graeme Macrae Burnet] «Μελέτη περίπτωσης» (μτφρ. Χίλντα Παπαδημητρίου), το οποίο κυκλοφορεί στις 28 Μαΐου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Στην αρχή, καθώς ...

«Ο ελληνικός Εμφύλιος πόλεμος 1946-1949 μέσα από τον τουρκικό Τύπο της εποχής» του Μουράτ Εσέρ (προδημοσίευση)

«Ο ελληνικός Εμφύλιος πόλεμος 1946-1949 μέσα από τον τουρκικό Τύπο της εποχής» του Μουράτ Εσέρ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από τη μελέτη του Μουράτ Εσέρ [Murat Eser] «Ο ελληνικός Εμφύλιος πόλεμος 1946-1949 μέσα από τον τουρκικό Τύπο της εποχής», η οποία κυκλοφορεί αυτές τις μέρες από τις εκδόσεις Νίκας.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Εφημερίδα...

«Επικράτειες» του Κωνσταντίνου Βλαχογιάννη (προδημοσίευση)

«Επικράτειες» του Κωνσταντίνου Βλαχογιάννη (προδημοσίευση)

Απόσπασμα από το λογοτεχνικό έργο του Κωνσταντίνου Βλαχογιάννη «Επικράτειες» που κυκλοφορεί στις 23 Μαΐου από τις εκδόσεις Περικείμενο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

[Κάθε μεμονωμένη επικράτεια]

Εγώ σωπ...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τι διαβάζουμε τώρα; 12 βιβλία λογοτεχνίας που βγήκαν πρόσφατα και ξεχωρίζουν

Τι διαβάζουμε τώρα; 12 βιβλία λογοτεχνίας που βγήκαν πρόσφατα και ξεχωρίζουν

Εαρινά αναγνώσματα από όλο τον κόσμο. Νομπελίστες, αναγνωρισμένοι συγγραφείς, αλλά και νέα ταλέντα ξεχωρίζουν και τραβούν την προσοχή. Στην κεντρική εικόνα, οι Αμπντουλραζάκ Γκούρνα, Κάρα Χόφμαν, Ντέιβιντ Μίτσελ.

Γράφει ο Διονύσης Μαρίνος 

Από την...

Από τον κβαντικό υπολογιστή στην παραγωγική Τεχνητή Νοημοσύνη: 3 βιβλία για ένα μέλλον που είναι ήδη εδώ

Από τον κβαντικό υπολογιστή στην παραγωγική Τεχνητή Νοημοσύνη: 3 βιβλία για ένα μέλλον που είναι ήδη εδώ

Η επιστήμη προχωράει με ραγδαίoυς ρυθμούς. Η 4η βιομηχανική επανάσταση θα στηριχθεί στην κβαντική υπεροχή και την Τεχνητή Νοημοσύνη. Για να ξέρουμε πώς θα είναι το μέλλον μας επιλέγουμε τρία βιβλία που εξηγούν λεπτομέρως όλα όσα θα συμβούν. Kεντρική εικόνα: @ Wikipedia.

Γράφει ο Διονύσης Μαρίνος ...

Από το Βυζάντιο έως το Brexit: 12 ιστορικά βιβλία που κυκλοφόρησαν πρόσφατα

Από το Βυζάντιο έως το Brexit: 12 ιστορικά βιβλία που κυκλοφόρησαν πρόσφατα

Από το Βυζάντιο έως τον Βενιζέλο κι από τη μάχη του Στάλιγκραντ έως τη σημερινή μορφή της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Επιλέγουμε δώδεκα ιστορικά βιβλία που ανοίγουν διάλογο ανάμεσα στο χθες και το σήμερα. Στην κεντρική εικόνα, φωτογραφία από το εξώφυλλο του βιβλίου του Μενέλαου Χαραλαμπίδη «Οι δωσίλογοι» (εκδ. Αλεξάνδρεια).&...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΟΥ ΜΗΝΑ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

15 Δεκεμβρίου 2023 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2023

Mυθιστορήματα, νουβέλες, διηγήματα, ποιήματα: Επιλογή 100 βιβλίων, ελληνικών και μεταφρασμένων, από τη βιβλιοπαραγωγή του 2023. Επιλογή: Συντακτική ομάδα της Book

ΦΑΚΕΛΟΙ