«Μια Μαρίνα Τζάφου» του Σωτήρη Δημητρίου (κριτική) – Mάρτυρες της ανθρώπινης κωμωδίας

Ο Σωτήρης Δημητρίου στη μεγάλη συλλογή διηγημάτων του Μια Μαρίνα Τζάφου (εκδ. Πατάκη), αυτή τη φορά με ματιά τελεσίδικα φιλάνθρωπη, αφουγκράζεται το σχέδιο ζωής του ανθρώπου ως ουδέποτε πραγματούμενο. Μοιάζει, αυτή η θελκτική Μαρίνα Τζάφου, με ολογραφία που προβάλλεται σ’ ένα χαρμόσυνο μέλλον, στις αναγνωστικές επιδόσεις των επερχόμενων γενεών («Ο φλοιός της γης»).

Ο Γιώτης Χρίστος, ο μοναδικός άκληρος της συλλογής, αναγορεύεται σε ήρωα («Το αίμα της γέννας»). Το ίδιο και η κανιβαλική θαυμάστρια του συγγραφέα στο «Αίμα στον καρχαρία». Η επανεπίσκεψη των κειμένων και η τελειομανία, του παρατηρητή και του κειμενογράφου, παραμένουν κύρια γνωρίσματα της συγγραφικής συνείδησης του Σωτήρη Δημητρίου.

Εκφραστική αρτιότητα

Χαρακτηριστικό παράδειγμα εκφραστικής αρτιότητας, «η επαφή των σωματικών εκροών με το νερό», στα «Βλαχάκια». Ο Δημητρίου υιοθετεί μιαν αφηγηματική γραμμή που «περνά» από διήγημα σε διήγημα («Η δίοπος» και «Η Λευκίμμη πάνω στα κύματα»), απευθύνοντας τη σωματική του γλώσσα στον επαρκή αναγνώστη. Μια νοερή αφηγηματική γραμμή που περνά από συλλογή σε συλλογή («Προσφυγάκια ΙΙΙ» και «Απόσβεση», που παραπέμπει στο παλαιότερο διήγημα «Συμψηφισμός).

Οι ιστορίες του είναι παραπληρωματικές: μπαρμπούνια, λιθρίνια, πέρκες και μουρμούρες, όλα ένα «παγανέλι» σύντομων αφηγήσεων που προσφέρεται αφειδώς προς αισθητικήν απόλαυσιν του αναγνώστη. Άραγε για τον συγγραφέα οι ηθικοί νόμοι να απαρτίζουν μια δεοντολογία αενάως παραβιαζόμενη, ή μήπως υπάρχει ένας άδηλος παράγοντας που λειτουργεί υποδορίως, ένας παράγοντας που καθαγιάζει την κάθε μεμονωμένη περίπτωση έκκεντρης προσωπικότητας; Να είναι κάποιος άγραφος, κάποιος παραγεγραμμένος «νόμος εκτοπισμού»;

Να είναι οι τελευταίο καρποί της λαϊκής αγοράς ως μίσθωμα μιας γριάς πόρνης που πεθαίνει και κανείς δεν την ψάχνει; Να είναι ο φόνος ως φυσική εκδήλωση της φθονερής προσωπικότητας που, παρά το γεγονός ότι «καλανθριωπιέται» («Το γιώτα και το ήτα»), εντέλει παραμένει ρέστος, με ένα τεράστιο έλλειμμα προσοχής και συμπάθειας; («Ανεπίστροφη συμπάθεια»). Να είναι το αιμομεικτικό «χάος της ζωώδους υπάρξεως» («Ο τρίτος πρώτος εξάδελφος») ή το σπαρακτικό κλάμα του αδικημένου Λεωνίδα στο τέλος της «Παιδοφιλίας» (αυτό που ο Χειμωνάς χαρακτήρισε «γοερό θρήνο»);

Κατά πάσαν πιθανότητα πρόκειται για το ψυχικό βίωμα κάθε «ταξιδευόμενου», κάθε ξεσπιτωμένου. Όπως και να ’χει, το σπίτι, ο τόπος ταυτίζεται με τη μητρότητα και τη μητρική-υϊκή σχέση, που επανεπενδύεται με τη σκόπιμη επανάληψη του ονόματος «Μαρίνα», τόσο στο διήγημα «Καραϊβική», όσο και στο διήγημα «Μια Μαρίνα Τζάφου»:

«Δεν ήταν πια αυτός ο τόπος του γιατί δεν ζούσε η μάνα του. Τότε, την πρώτη φορά της αστάθειας, την έβλεπε στον κήπο της ξυπόλυτη και ένιωθε πως ο άξονας της γης ήταν εκεί, ακλόνητος. Τώρα δεν μυρώνει την πόλη η παρουσία της».

Η ευταξία της κοινωνικά αποδεκτής πραγματικότητας διαλύεται για μιαν ακόμη φορά, αυτό είναι βέβαιο. Και ο αρμόδιος να τη διασαλεύσει είναι ο τελευταίος τροχός της αμάξης, ο πιο απροσπέλαστος, ο πιο σιωπηρός, ο ελάχιστα αντιληπτός άνθρωπος της διπλανής οικοδομής, του διπλανού χωραφιού.

Η ευταξία της κοινωνικά αποδεκτής πραγματικότητας διαλύεται για μιαν ακόμη φορά, αυτό είναι βέβαιο. Και ο αρμόδιος να τη διασαλεύσει είναι ο τελευταίος τροχός της αμάξης, ο πιο απροσπέλαστος, ο πιο σιωπηρός, ο ελάχιστα αντιληπτός άνθρωπος της διπλανής οικοδομής, του διπλανού χωραφιού.

Ποικίλα έντονα συναισθήματα φέρνουν τον αναγνώστη στην καρδιά της νοσηρότητας, που έτσι κι αλλιώς συνιστά γνώρισμα και της δικής του ζωής: προκαλεί έντονη αίσθηση ενοχής το διήγημα «Νάξος» με την έντονη απέχθεια προς τη γριά μάνα, εγείρει συμπάθεια η εξομολόγηση του γιου στις «Σκοτεινές αλληλουχίες», παράγει διέγερση που προκαλεί το έντονα διερευνητικό βλέμμα της ηρωίδας στο «Μια αθώα γυναίκα» και ανακινεί τρόμο το «Λίπωμα», ενώ εντυπωσιάζει η συγκάλυψη της αναπηρίας στον «Νάρθηκα».

Στο διήγημα «Η κοπέλα» η Αλέξω (πρόσωπο μητρικό κομιζόμενο απ’ τον «Ουρανό απ’ άλλους τόπους») στοιχειώνει τον συγγραφέα αναζητώντας επίμονα το alter ego της νιότης της στους δαιδάλους μιας συγκεχυμένης μνήμης: «Χλωμή, λεμόνι, μια αχαμνή, νέα γυναίκα, αμίλητη και κατηφής» – αυτό είναι το νεανικό της ίνδαλμα, αισθητοποιούμενο στο διάσελο των ορέων και στην αχλύ της Κέρκυρας από απέναντι.

Εντυπωσιακές φράσεις και προφορηκότητα

Οι «εντυπωτικές φράσεις» (έκφραση της Μάρης Θεοδοσοπούλου) μαζί με την έντονη προφορικότητα στοιχειοθετούν το δραματικό πλαίσιο των ιστοριών: ο εσωτερικός μονόλογος της απόδρασης, η προσέγγιση που ποτέ δεν πραγματώθηκε αλλά παρέμεινε προεφηβική αίσθηση (στο καβαφικού ύφους διήγημα «Ένα βήμα πριν») ή μετεπενδύθηκε σ’ έναν μισοξεχασμένο εξωτικό τόπο («Καραϊβική»), η ψυχαναλυτική απώθηση του κριτικού βλέμματος των μελών της οικογενείας («Χανζαπλάστ»), η μη εκπεφρασμένη σεξουαλικότητα που ολίσθησε σε διαστροφική οφθαλμολαγνία («Ποριά»).

Οι «εντυπωτικές φράσεις» (έκφραση της Μάρης Θεοδοσοπούλου) μαζί με την έντονη προφορικότητα στοιχειοθετούν το δραματικό πλαίσιο των ιστοριών.

Επίσης, το βίωμα της πόλης που μετά τον θάνατο της μάνας μετατρέπεται σε αντικείμενο νομής («νέα πρόσωπα, σχεδόν αντιπαθή τα περισσότερα, (την πόλη) τη νέμονταν», «Η γούβα κι ο ωκεανός»), η ψυχωσική προσφυγή στη γλυκύτητα και την παρηγοριά ενός Χριστού του παλαιού ημερολογίου, η παρηγορητική φαντασίωση της ταυτότητας ενός άλλου – η λοξή οπτική του «Ζαγοριανάκου» που υποδύεται ο ηπειρώτης ήρωας στις ψυχικές του «καταδύσεις» παραπέμπει στον Θεοφιλογιαννάκο της Χούντας, ιδίως αν συνδυαστεί με το επώνυμο «Ιωαννίδης» που υπάρχει στο διήγημα: πιθανόν αυτή η τρέλα να είναι μια αλληγορία της πιο τραυματικής πολιτικής περιόδου του τόπου.

Απώλειες

Ατελείωτη σειρά από απώλειες οδηγεί απαρεγκλίτως στον σπαραγμό που εκφράζει ο Σωτήρης Δημητρίου για τον «τράνζιτο» χαρακτήρα της ανθρώπινης ζωής και του οικοδομικού ύφους της μεγαλούπολης ή της αισθητικής ταυτότητας της επαρχιακής κωμόπολης («Δοχεία ζωής» – «Σινέ Όασις, σινέ Θύαμις»), που είναι μη-αποδεκτός και οδηγεί στο μονοπάτι της παρέκκλισης: γι’ αυτό η απώλεια του γνωστού από την επικαιρότητα «Άλεξ» δημιουργεί στο μυαλό της μάνας μιαν ακόμη ταύτιση και απολήγει σε ματαίωση και σε μια σειρά από ανεπίδοτα τηλεφωνήματα.

Εξ ού και η ανορθόλογη μεταστροφή του άλλοτε ορθολογιστή δικηγόρου σε ψεκασμένο συνωμοσιολόγο στο διήγημα «Η γαλαρία». Απώλεια της αίσθησης της χρονικότητας, άσκοπη περιπλάνηση και επισφαλής διανοητική ισορροπία, εγκλεισμοί, αυτοκτονίες και συμπιεσμένο ερωτικό φορτίο, μια που όλοι στο ψηφιδωτό του νεοελληνικού τοπίου είναι εκριζωμένοι, εκτοπισμένοι, παράταιροι και λαθραίοι.

Ανθρώπινη κωμωδία

Στις προσωπογραφίες όλων των πρωταγωνιστών του, ο μεγάλος μας διηγηματογράφος εναποθέτει την ελπίδα του για αναγόρευσή τους σε μάρτυρες της ανθρώπινης κωμωδίας. Είναι σαρκαστική από τη φύση της αυτή η λογοτεχνία, που ανασύρει από το κοινωνικό γίγνεσθαι το απείκασμα των αντιφάσεών του. Είναι ανατρεπτική, δε, διότι το πορτρέτο των ηρώων το τόσο αντιφατικό και αποτρόπαιο γίνεται, με μαγικό τρόπο, οικείο και προσβατό.

Επί συνόλω, οι φάσεις της ανθρώπινης ζωής (της σφριγηλής νεότητας, της ωχρής μεσηλικιότητας και του εφθαρμένου γήρατος) δεν είναι περίοδοι σταδιακής κατρακύλας προς τον αφανισμό, αλλ’ εξαρχής φέρουν τα γνωρίσματα γνησιότητας που φέρει κάθε αποσυντιθέμενο υλικό.

Πραγματισμός τεκμηριωμένος στην παρατήρηση των πιο περιθωριακών περιπτώσεων ανθρώπων; Όχι, βέβαια. Κατανόηση, μοίρασμα αφηγήσεων υπό την ιδιότητα του ευαίσθητου καταγραφέα, αναδίπλωση προς αποφυγήν του φθόνου και της μικρότητας, ειλικρινής εκμυστήρευση μιας ανομολόγητης ομοιότητας. Τέλος –το κυριότερο–, ευσπλαχνική ταύτιση με τις περιπτώσεις ανθρώπων που κατ’ ουσίαν συνιστούν πιθανές πτυχές των ψυχοσυνθέσεων καθενός από εμάς.

Είναι η ιδιαιτερότητά τους πράγματι μια ιδιαιτερότητα που τους υποτάσσει σε θεϊκά προτάγματα; Είναι οι ήρωές του χαμένοι από χέρι; Και γιατί να μην συμφωνήσω με τον Παντελή Μπουκάλα (Η Καθημερινή, 26-1-1999), πως οι ήρωές του κατά βάθος είναι ελεύθεροι;

^＊ Ο ΝΙΚΟΣ ΞΕΝΙΟΣ είναι εκπαιδευτικός και συγγραφέας. Το νέο του μυθιστόρημα «Αλλοτεκοίτη – Εκεί που χάθηκε η βλάστηση» κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Κριτική.