JAMES BALDWIN 700

Για το μυθιστόρημα του Τζέιμς Μπόλντουιν «Το δωμάτιο του Τζοβάνι» (μτφρ. Τερέζα Βεκιαρέλλη, εκδ. Μεταίχμιο).

Της Αργυρώς Μαντόγλου

Στο Δωμάτιο του Τζοβάνι ο  αναγνώστης δεν θα δυσκολευτεί να εντοπίσει ομοιότητες με τη ζωή τού εκπατρισμένου Αμερικανού συγγραφέα που μετοίκησε, όπως και ένας αριθμός ομότεχνών του, στο Παρίσι τη δεκαετία του '50. Στο σύντομο αυτό μυθιστόρημα διακρίνονται απόηχοι από τα βιώματά του τη δύσκολη περίοδο της παραμονής του στην Ευρώπη, όπου και έζησε με ελάχιστα χρήματα, βασιζόμενος σε φίλους και γνωστούς για να πληρώνει το νοίκι και τα γεύματά του. Παρά τις απελπιστικά δύσκολες συνθήκες, τουλάχιστον στα πρώτα χρόνια της παραμονής του, η Γαλλία του επέτρεψε να υπάρξει τόσο σωματικά όσο και πνευματικά και να απομακρύνει το στίγμα του «μαύρου ομοφυλόφιλου», παρέχοντάς του την ελευθερία που χρειαζόταν για να γράψει, καθώς εκεί ζούσε απαλλαγμένος από τον ρατσισμό ως προς το χρώμα του και τις ερωτικές του προτιμήσεις. Ο ίδιος περιγράφοντας εκείνα τα χρόνια, αργότερα, θα πει: «Ακόμα κι αν λιμοκτονούσα, λιμοκτονούσα εγώ κι όχι ένας ακόμα μαύρος». Οι εμπειρίες του από τα γκέι μπαρ και από ανάλογα στέκια όπου σύχναζε πέρασαν στα έργα που παρήχθησαν εκείνη την περίοδο αλλά και στο μυθιστόρημά του Μια άλλη χώρα που γράφτηκε αργότερα.

Οι ομοφυλοφιλικοί κύκλοι και ο καλλιτεχνικός περίγυρος του Παρισιού παρείχαν στο «Δωμάτιο του Τζοβάνι» τα πραγματολογικά στοιχεία, τις λεπτομέρειες, τη συναισθηματική ένταση, αλλά και το γενικότερο φόντο στο οποίο βασίστηκε η ιστορία, η οποία πάνω και πέρα απ’ όλα είναι μια σπαρακτική ιστορία αγάπης.

Στο Παρίσι, ζώντας σε μια σχετική ασφάλεια, ανάμεσα σε ανθρώπους που τον αποδέχονταν, μπόρεσε να εξετάσει το παρελθόν του χωρίς το φόβο και τις αναστολές του ασφυκτικού συντηρητικού περίγυρου. Επίσης, είχε το χρόνο να μελετήσει τον Χένρι Τζέιμς, τον Αμερικανό εκπατρισμένο προκάτοχό του, και από απόσταση ασφαλείας να αποκτήσει μια αναθεωρημένη προοπτική του εαυτού του, της κατάστασής του, αλλά και της χώρας του, να επανεξετάσει τα βιώματά του ως μαύρου ομοφυλόφιλου στην Αμερική και να περιεργαστεί τη σχέση της ατομικής του ιδιαιτερότητας με τη συλλογική πραγματικότητα. Ο Μπόλντουιν, όπως και ο Τζέιμς, διέκρινε τον τρόπο που οι μικρές ατομικές πράξεις και επιλογές εντός των ορίων μιας κουλτούρας έχουν μεν μεταφορικές προεκτάσεις αλλά αντανακλούν, επίσης, τις διαστάσεις και την επιρροή της. Και οι δύο συγγραφείς, παρά τη χρονική απόστασή τους, σχολίασαν μέσα από τα έργα τους την εποχή τους, καταγράφοντας τα ήθη και τις συνήθειες των συγχρόνων τους, είτε πρόκειται –στην περίπτωση του Τζέιμς– για την ταυτότητα Αμερικανών αστών είτε, στην περίπτωση του Μπόλντουιν, για βασανισμένες ψυχές που σύχναζαν σε περιθωριακά στέκια.

Ο Μπόλντουιν, έχοντας από νωρίς υιοθετήσει τη ρήση του Τζέιμς πως «Ολόκληρη η ζωή, κάθε συναίσθημα, κάθε παρατήρηση και κάθε όραμα αποτελούν τον χώρο της τέχνης», χρησιμοποίησε υλικά από το παρελθόν του αλλά και από τις πρόσφατες εμπειρίες του σε όλα σχεδόν τα έργα του. Οι ομοφυλοφιλικοί κύκλοι και ο καλλιτεχνικός περίγυρος του Παρισιού παρείχαν στο Δωμάτιο του Τζοβάνι τα πραγματολογικά στοιχεία, τις λεπτομέρειες, τη συναισθηματική ένταση, αλλά και το γενικότερο φόντο στο οποίο βασίστηκε η ιστορία, η οποία πάνω και πέρα απ’ όλα είναι μια σπαρακτική ιστορία αγάπης.

Καταπιεσμένη έλξη

Στο Δωμάτιο του Τζοβάνι, που ήταν και η πρώτη δημόσια δήλωση της σεξουαλικής ταυτότητας του συγγραφέα, δίνεται σε πρωτοπρόσωπη αφήγηση η ιστορία του Ντέιβιντ, ενός νεαρού Αμερικανού, ορφανού από μητέρα, που ήρθε στο Παρίσι έχοντας αφήσει πίσω του μια προβληματική σχέση με έναν αδύναμο πατέρα και μια ανάμνηση ομοφυλοφιλικής εμπειρίας στην εφηβεία του, την οποία καταπιέζει και αποφεύγει να σκέφτεται. Ο Μπόλντουιν συνειδητά επέλεξε ως ήρωα έναν λευκό Αμερικανό καθώς, στο έργο αυτό, προτίμησε να μη θίξει το φυλετικό ζήτημα: «Στο συγκεκριμένο σημείο της ζωής μου δεν μπορούσα να χειριστώ το άλλο βαρύ θέμα, το πρόβλημα του "νέγρου"», θα πει, το οποίο, όμως, θα αποτελέσει κεντρικό θέμα στα επόμενα έργα του.

Στο Παρίσι ο Ντέιβιντ σχετίζεται με μια νεαρή Αμερικανίδα, την Έλα, και προσπαθεί να πείσει τον εαυτό του πως την έχει ερωτευτεί, ενώ η πραγματική του έλξη στρέφεται προς τους άντρες.

Στο Παρίσι ο Ντέιβιντ σχετίζεται με μια νεαρή Αμερικανίδα, την Έλα, και προσπαθεί να πείσει τον εαυτό του πως την έχει ερωτευτεί, ενώ η πραγματική του έλξη στρέφεται προς τους άντρες. Μέσα από την ετεροφυλοφιλική αυτή σχέση προσπαθεί να απαλλαγεί από την ανάμνηση της εφηβικής του εμπειρίας αλλά και να διαχωρίσει τον εαυτό του από τους υπόλοιπους ομοφυλόφιλους που συναναστρέφεται: «Σκόπευα να αποδείξω, σε εκείνους και στον εαυτό μου, πως δεν ήμουν ένας από αυτούς».

Όταν η Έλα φεύγει για την Ισπανία για να επανεξετάσει τη σχέση τους, ο Ντέιβιντ αρχίζει να συχνάζει σε διάφορα γκέι μπαρ, κυρίως επειδή είναι άφραγκος και ξέρει πως ο Ζακ, ένας ομοφυλόφιλος επιχειρηματίας, θα του δανείσει χρήματα. Στο μπαρ του Γάλλου Γκιγιόμ συναντάει τον Τζοβάνι, έναν Ιταλό μετανάστη που δουλεύει εκεί ως μπάρμαν. Μεταξύ τους, από την πρώτη στιγμή, υπάρχει μια αμοιβαία έλξη και παρά τις αναστολές του: «Με όλα μέσα μου να ουρλιάζουν "Οχι", ενώ ταυτόχρονα όλη μου ύπαρξη αναστέναζε "Ναι"», θα περάσουν την υπόλοιπη νύχτα μαζί.

Για τους επόμενους μήνες οι δύο νεαροί θα ζήσουν μια έντονη και τρυφερή ερωτική σχέση και ο Ντέιβιντ θα μετακομίσει στο δωμάτιο του Τζοβάνι, με τον οποίο θα μοιραστεί όχι μόνο το χώρο αλλά και άλλες δυνατές εμπειρίες. Οταν η Έλα επιστρέφει από την Ισπανία, ο Ντέιβιντ εγκαταλείπει χωρίς καμία εξήγηση τον εραστή του και προσπαθώντας να πείσει τον εαυτό του πως είναι ακόμα ερωτευμένος με τη φίλη του, της προτείνει να παντρευτούν και να κάνουν παιδιά. Ο δε Τζοβάνι αναγκάζεται να επιστρέψει στο μπαρ του Γκιγιόμ για δουλειά. Στο τέλος, έχοντας ενδώσει στις σεξουαλικές απαιτήσεις τού αφεντικού του, πάνω σε έναν καβγά, ο Τζοβάνι, εξοργισμένος και αηδιασμένος, θα σκοτώσει τον ηλικιωμένο ομοφυλόφιλο. Ο Ντέιβιντ και η Έλα αναχωρούν για το Νότο της Γαλλίας και εκεί, παρά τις προσπάθειές του να παραμείνει μέσα σε μια ασφαλή ετεροφυλοφιλική σχέση, βεβαιώνεται για τον πραγματικό σεξουαλικό του προσανατολισμό. Η Έλα, σοκαρισμένη και απογοητευμένη, θα φύγει για την Αμερική και η ιστορία, η οποία δίνεται με μια σειρά φλας μπακ, θα τελειώσει έτσι όπως αρχίζει: ο Ντέιβιντ επιστρέφει στο Παρίσι τη μέρα της εκτέλεσης του Τζοβάνι.

baldwin 700
Ο Τζέιμς Μπόλντουιν στο Παρίσι

Ληστρικές σχέσεις

Ο Μπόλντουιν γράφοντας μια ερωτική ομοφυλοφιλική ιστορία δήλωνε και τη δυνατότητα ύπαρξης μιας δυνατής συναισθηματικής σχέσης ανάμεσα σε δύο άντρες  –κάτι που για την εποχή του θεωρήθηκε ιδιαίτερα τολμηρό.

Ο Μπόλντουιν γράφοντας μια ερωτική ομοφυλοφιλική ιστορία δήλωνε και τη δυνατότητα ύπαρξης μιας δυνατής συναισθηματικής σχέσης ανάμεσα σε δύο άντρες  – κάτι που για την εποχή του θεωρήθηκε ιδιαίτερα τολμηρό. Ταυτόχρονα προσέφερε και μια άποψη του Παρισιού διαφοροποιημένη από τους τουριστικούς οδηγούς, δίνοντας πληροφορίες για έναν υπόγειο κόσμο στον οποίο δεν υπήρχε πρόσβαση αν δεν ήσουν μέλος του.

Επιπλέον, πέρα από την απόπειρά του να αποτυπώσει μια ανορθόδοξη σχέση ως φυσική, ο Μπόλντουιν αποδίδει με διορατικό και κριτικό μάτι τη ληστρική φύση του ομοφυλοφιλικού υπόκοσμου. Ο Γκιγιόμ και ο Ζακ είναι απωθητικοί και ύπουλοι ευεργέτες, οι οποίοι εκμεταλλεύονται άνεργους και ανήμπορους νεαρούς για τη δική τους απόλαυση.

Με ιδιαίτερη συμπάθεια αποδίδει και το δράμα της Έλα, της νεαρής Αμερικανίδας, της οποίας η περιπέτεια περιγράφεται εξίσου τραγικά με αυτή του Τζοβάνι, θύμα και η ίδια της αμφιθυμίας του φίλου της και της δυσκολίας του να αποφασίσει ποιον πραγματικά αγαπάει και ποιον πραγματικά επιθυμεί. Όλοι οι χαρακτήρες στο μυθιστόρημα πάσχουν από έλλειψη αγάπης και την αναζητούν απελπισμένα συνήθως σε άτομα που δεν προτίθενται και δεν τολμούν να τους τη δώσουν. Ένας από τους χαρακτήρες θα πει: «...δεν είναι και τόσο πολλοί οι άνθρωποι που πέθαναν από αγάπη. Άπειροι όμως έχουν χαθεί, και εξακολουθούν κάθε ώρα και στιγμή να χάνονται από την έλλειψή της».

Στην προκειμένη περίπτωση, το νεαρό ζευγάρι Αμερικανών που ήρθαν στο Παρίσι «για να βρουν τον εαυτό τους» –μια φράση που χρησιμοποιούν συχνά–, δεν τολμούν να ρισκάρουν να τον χάσουν. Ωστόσο, αυτή είναι μια βασική προϋπόθεση της αγάπης και έτσι είναι καταδικασμένοι να αντιμετωπίζουν την αλήθεια των συναισθημάτων τους και να ανακαλύπτουν πτυχές του εαυτού που υποτίθεται πως ψάχνουν, πάντα καθυστερημένα· όταν εκείνοι που αγάπησαν έχουν ήδη φύγει και έχουν για πάντα χαθεί.

* Η ΑΡΓΥΡΩ ΜΑΝΤΟΓΛΟΥ είναι συγγραφέας και μεταφράστρια.


Απόσπασμα από το βιβλίο

«Δεν πιστεύω σ’ αυτή την ανοησία για τον χρόνο. Ο χρόνος είναι κάτι κοινό, είναι όπως το νερό για τα ψάρια. Όλοι είμαστε σ’ αυτό το νερό, κανένας δεν βγαίνει έξω από αυτό, ή αν βγει, του συμβαίνει το ίδιο που συμβαίνει και στα ψάρια, πεθαίνει. Και ξέρετε τι άλλο συμβαίνει μέσα σ’ αυτό το νερό, τον χρόνο; Το μεγάλο ψάρι τρώει το μικρό. Αυτό είναι όλο. Το μεγάλο ψάρι τρώει το μικρό και ο ωκεανός δεν νοιάζεται γι’ αυτό».

«Αυτό δεν το πιστεύω» είπα. «Ο χρόνος είναι καυτό νερό και δεν είμαστε ψάρια, μπορεί να διαλέξεις να φαγωθείς αλλά και να μην φας – να μη φας το μικρό ψάρι, θέλω να πω». 


altΤο δωμάτιο του Τζοβάνι
Τζέιμς Μπόλντουιν
Μτφρ. Τερέζα Βεκιαρέλλη
Μεταίχμιο 2018
Σελ. 248, τιμή εκδότη €8,80

alt

ΤΑ ΒΙΒΛΙΑ ΤΟΥ JAMES BALDWIN


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

Ο Άγγλος ασθενής, του Μάικλ Οντάατζε: Ντελικάτο και βαθυστόχαστο πολεμικό ρομάντζο

Ο Άγγλος ασθενής, του Μάικλ Οντάατζε: Ντελικάτο και βαθυστόχαστο πολεμικό ρομάντζο

Για το μυθιστόρημα του Michael Ondaatje «Ο Άγγλος ασθενής» (μτφρ. Άννα Παπασταύρου, εκδ. Πατάκη). Κεντρική εικόνα: Ο Ρέιφ Φάινς και η Κρίστιν Σκοτ Τόμας, από την ομώνυμη κινηματογραφική ταινία του 1996, σε σκηνοθεσία του Άντονι Μινγκέλα (1954-2008).

Της Νίκης Κώτσιου

...
Το αόρατο μισό, της Μπριτ Μπένετ

Το αόρατο μισό, της Μπριτ Μπένετ

Για το μυθιστόρημα «Το αόρατο μισό» (μτφρ. Κάλλια Παπαδάκη) της Brit Bennett, που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Παπαδόπουλος – ένα σπουδαίο μυθιστόρημα για την ταυτότητα και την αγάπη

Του Κυριάκου Αθανασιάδη

...
Η προσήλωση, του Αλμπέρτο Μοράβια

Η προσήλωση, του Αλμπέρτο Μοράβια

Για το μυθιστόρημα του Alberto Moravia «Η προσήλωση» (μτφρ. Δημήτρης Παπαδημητρίου, εκδ. Κριτική). Κεντρική εικόνα: Η Stefania Sandrelli από την κινηματογραφική μεταφορά του βιβλίου (1985), σε σκηνοθεσία Giovanni Soldati.

Της Χριστίνας Μουκούλη

...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

Γυναικοκτονίες & δεοντολογία: Πρωτοβουλία της Ένωσης Συντακτών

Γυναικοκτονίες & δεοντολογία: Πρωτοβουλία της Ένωσης Συντακτών

Η Ένωση Συντακτών Ημερήσιων Εφημεδίδων Αθηνών - ΕΣΗΕΑ αναλαμβάνει σειρά πρωτοβουλιών με σκοπό την κατανόηση και εμπέδωση των αρχών της δημοσιογραφικής δεοντολογίας. Μια πρωτοβουλία που έρχεται σε μια στιγμή κρίσιμη καθώς πληθαίνουν τα περιστατικά γυναικοκτονιών στην Ελλάδα όπως και οι περιπτώσεις κακοποίησης και εκμ...

Διαβάζοντας με τον Νίκο Χατζηελευθερίου

Διαβάζοντας με τον Νίκο Χατζηελευθερίου

Πρόσωπα από το χώρο των τεχνών, των ιδεών και του πολιτισμού, αποκαλύπτουν το δικό τους αναγνωστικό χαρακτήρα, τη μύχια σχέση τους με το βιβλίο και την ανάγνωση. Ο κιθαριστής του μουσικού συνόλου Guitarte  και καθηγητής μουσικής Νίκος Χατζηελευθερίου απαντά σε 18 κλασικές ή αναπάντεχες βιβλιοφιλικές ερωτήσεις. ...

Κρατικά Βραβεία Παιδικού Βιβλίου 2020: Βραβευθέντες και σκεπτικό

Κρατικά Βραβεία Παιδικού Βιβλίου 2020: Βραβευθέντες και σκεπτικό

Η Επιτροπή Απονομής Κρατικών Βραβείων Παιδικού Βιβλίου 2020 (εκδόσεις 2019) ανακοίνωσε τα βιβλία που διακρίθηκαν και το σκεπτικό βράβευσής τους ανά κατηγορία. Παιδικό λογοτεχνικό βιβλίο, εικονογραφημένο παιδικό βιβλίο, νεανικό-εφηβικό βιβλίο, βιβλίο γνώσεων. Δείτε τους βραβευθέντες και διαβάστε το σκεπτικό της Επιτρ...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

Σάγκι Μπέιν, του Ντάγκλας Στιούαρτ (προδημοσίευση)

Σάγκι Μπέιν, του Ντάγκλας Στιούαρτ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το βραβευμένο με Booker 2020 μυθιστόρημα του Douglas Stuart «Σάγκι Μπέιν» (μτφρ. Σταυρούλα Αργυροπούλου), που κυκλοφορεί στις 30 Ιουνίου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Η Άγκνες αναδύθηκε έγκαιρα α...

Χίλιοι διάβολοι, του Φρανκ Γκολντάμερ (προδημοσίευση)

Χίλιοι διάβολοι, του Φρανκ Γκολντάμερ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα του Frank Goldammer «Χίλιοι διάβολοι» (μτφρ. Γιώτα Λαγουδάκου), που κυκλοφορεί την 1 Ιουλίου από τις εκδόσεις Κλειδάριθμος.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Ο Χέλερ μπήκε στο εστιατόριο από την ανοιχτή πόρτα στη...

Ο θάνατος του Οδυσσέα, του Δημήτρη Σίμου (προδημοσίευση)

Ο θάνατος του Οδυσσέα, του Δημήτρη Σίμου (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το αστυνομικό μυθιστόρημα του Δημήτρη Σίμου «Ο θάνατος του Οδυσσέα – Μια Περιπέτεια του Αστυνόμου Καπετάνου», το οποίο κυκλοφορεί στις 10 Ιουνίου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

20...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

30 συν 1 διαλεχτά βιβλία για το καλοκαίρι

30 συν 1 διαλεχτά βιβλία για το καλοκαίρι

Όταν σκεφτόμαστε «βιβλία για το καλοκαίρι», δεν περιοριζόμαστε βέβαια στα λεγόμενα «βιβλία της παραλίας». Το καλοκαίρι είναι η εποχή που συνήθως διαθέτουμε περισσότερο χρόνο για ανάγνωση, ίσως και περισσότερη περιέργεια για κάτι αλλιώτικο. Έτσι, στον κατάλογο με τις προτάσεις μας, αν και δεσπόζουν τα μεταφρασμένα μυ...

Αστυνομική λογοτεχνία: 18 καλά μυθιστορήματα για καλοκαιρινές ανατριχίλες

Αστυνομική λογοτεχνία: 18 καλά μυθιστορήματα για καλοκαιρινές ανατριχίλες

Επιλογές 18 ελληνικών και μεταφρασμένων αστυνομικών βιβλίων που κυκλοφόρησαν πρόσφατα. Και για τους «σκληροπυρηνικούς» του είδους προτείνεται ενθέρμως μια μελέτη για το «Latin Noir».

Της Χίλντας Παπαδημητρίου

...

Καλοκαίρι 2021: 20 +1 βιβλία για τη βαλίτσα μεγάλων παιδιών & εφήβων

Καλοκαίρι 2021: 20 +1 βιβλία για τη βαλίτσα μεγάλων παιδιών & εφήβων

Καθώς οι βαλίτσες των καλοκαιρινών διακοπών ετοιμάζονται, ορισμένες προτάσεις για απολαυστική ανάγνωση ανάμεσα στις βουτιές και τα παγωτά. Επιλογές βιβλίων που κυκλοφορούν σε αγαπημένες σειρές ή νέες που θα αγαπηθούν και χορταστικά μυθιστορήματα για μεγάλα παιδιά και μικρούς εφήβους. Δέκα μεταφρασμένα βιβλία, δέκα β...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΟΥ ΜΗΝΑ

19 Ιουλίου 2021 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

30 συν 1 διαλεχτά βιβλία για το καλοκαίρι

Όταν σκεφτόμαστε «βιβλία για το καλοκαίρι», δεν περιοριζόμαστε βέβαια στα λεγόμενα «βιβλία της παραλίας». Το καλοκαίρι είναι η εποχή που συνήθως διαθέτουμε περισσότερο

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

11 Δεκεμβρίου 2020 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2020

Να επιλέξεις τα «καλύτερα» λογοτεχνικά βιβλία από μια χρονιά τόσο πλούσια σε καλούς τίτλους όπως η χρονιά που κλείνει δεν είναι εύκολη υπόθεση. Το αποτολμήσαμε, όπως άλ

ΦΑΚΕΛΟΙ