baladeur

Για τη συλλογή διηγημάτων της Πολύνας Μπανά «Μικρές ρωγμές» (εκδ. Νίκας).

Γράφει ο Σπύρος Κιοσσές

Στο πρώτο της πεζογραφικό έργο (εξαιρώντας τα αφηγήματα που δημοσιεύτηκαν κατά καιρούς σε περιοδικά και ανθολογίες), στη συλλογή διηγημάτων Μικρές ρωγμές, η Μπανά στρέφεται στην καθημερινότητα, εστιάζοντας σε ιστορίες ανθρώπων κυρίως της ελληνικής περιφέρειας τις οποίες καταγράφει με ρεαλιστική, φωτογραφική σχεδόν, πιστότητα. Η φόρμα της μικροαφήγησης ανταποκρίνεται απόλυτα στο θεματικό της ρεπερτόριο: μικρές ιστορίες της συγγραφέως για «μικρές ιστορίες» ανθρώπων της διπλανής πόρτας – μορφή και περιεχόμενο, δηλαδή, σε οργανική σύζευξη, αποχρώσα συνθήκη της λογοτεχνικής δημιουργίας. Πέρα από την ευρύτερη αυτή θεματική συνάφεια, τα δεκαεννέα διηγήματα της συλλογής συναθροίζονται γύρω από έξι επιμέρους άξονες με τους τίτλους: Η γυναικεία συνθήκη, Οικογένεια στο μικροσκόπιο, Τρέχουσα ηθική, Δίπτυχο «Μπουζούκια», Night Life και Η τέχνη στην επαρχία ευδοκιμεί. Οι συγκεκριμένοι τίτλοι δεν ορίζουν μόνο την ειδικότερη θεματική σύνδεση των ιστοριών που απαρτίζουν την εκάστοτε ενότητα, αλλά επίσης είτε συνιστούν ένα στοχευμένο σχόλιο είτε δίνουν τον συνολικό τόνο της αφήγησης.

Η αφηγηματική ανάπλαση του ατομικού βιώματος

Η λογοτεχνική αποτύπωση ή, μάλλον, η αφηγηματική ανάπλαση της καθημερινότητας και του ατομικού βιώματος αρδεύει, εν γένει, από μια βαθιά ρίζα της νεοελληνικής πεζογραφίας, όπως ιδιαίτερα εκφαίνεται στο έργο συγγραφέων της δεύτερης μεταπολεμικής γενιάς. Κατά τον Βαγγέλη Χατζηβασιλείου, «τοποθετημένη στο πλαίσιο της καθημερινής ζωής, η ατομικότητα λαμβάνει στην πεζογραφία των νεότερων γενεών τις πλέον ετερογενείς μορφές και αποτυπώνεται στα πιο διαφορετικά περιβάλλοντα, χωρίς, ωστόσο, να μετατρέπει ποτέ την κοινωνία σε παρανάλωμα του κενού […] Ο κόσμος των καθημερινών σχέσεων δεν είναι […] ένα αλαλάζον κύμβαλον, μια παροδική λάμψη μέσα σε μια μόνιμη σκοτεινιά, ούτε μια άλλη λέξη για τη μονοτονία και την επανάληψη, αλλά ένα άθροισμα στιγμών προστιθέμενης αξίας, ένα έργο εν προόδω, μια ατομικά προσδιορισμένη συλλογικότητα που διαμορφώνεται λεπτό προς λεπτό και απαιτεί χρόνο και υπομονή μέχρι να φανεί το τελικό σύνολο, όπως συμβαίνει και με την ύφανση ενός πλεκτού» (Β. Χατζηβασιλείου, Η κίνηση του εκκρεμούς – Άτομο και κοινωνία στη νεότερη ελληνική πεζογραφία: 1974-2017, εκδ. Πόλις).

Οι μυθοπλαστικοί χαρακτήρες «πλέκουν» την καθημερινότητα και τις ζωές τους με τα νήματα που τυγχάνει να διαθέτουν.

Δανειζόμενοι το παραπάνω σχήμα του Χατζηβασιλείου, και ειδικότερα την έννοια του «πλεκτού», θα μπορούσαμε να περιγράψουμε τα διηγήματα της Μπανά, τόσο από την άποψη των ιστοριών όσο και από την άποψη της αφήγησής τους, ως μια διαδικασία «πλεξίματος» (συνώνυμου, εξάλλου, της ίδιας της έννοιας της πλοκής). Οι μυθοπλαστικοί χαρακτήρες «πλέκουν» την καθημερινότητα και τις ζωές τους με τα νήματα που τυγχάνει να διαθέτουν: τα νήματα που τους δόθηκαν/παραχωρήθηκαν από τους άλλους· τα νήματα που διεκδίκησαν και πάλεψαν σκληρά να αποκτήσουν· ή ακόμη και τα νήματα που «αγόρασαν», με την ευρεία έννοια μιας στυγνής συναλλαγής, συνήθως με δυσανάλογα βαρύ τίμημα.

Τα όποια νήματα, ωστόσο, όσο σφιχτά κι αν δια-πλέκονται σε ένδυμα ζωής, πάντα εμπεριέχουν κενά. Η Μπανά εστιάζει ακριβώς στις συγκεκριμένες ρωγμές· στα χάσματα· στις ασυνέχειες· στις ρήξεις. Στην ψυχική φθορά των χαρακτήρων· στην ανεπικοινωνία ακόμη και (ή κυρίως) μέσα στην οικογένεια· στην απόπειρα κάλυψης των ψυχοσυναισθηματικών αδιεξόδων του ατόμου μέσω εθιστικών συμπεριφορών, υποταγής σε υποκριτικές κοινωνικές συμβάσεις ή καταφυγής στο ψέμα. Τα «ρούχα», με άλλα λόγια, των χαρακτήρων που παρελαύνουν στα διηγήματα της συγγραφέως είναι άλλοτε ασφυχτικά στενά κι άλλοτε υπερβολικά μεγάλα, με αποτέλεσμα πάντως κοινό και στις δύο περιπτώσεις: να αντιλαμβάνονται την αναντιστοιχία μεταξύ του «έσω» και του «έξω» κόσμου τους, προσπαθώντας ταυτόχρονα να αποκρύψουν το ανοικονόμητο του βίου τους από τους άλλους – ενίοτε και από τον εαυτό. Και τα δύο, όμως, αποδεικνύονται μάλλον ακατόρθωτα.

[...] η συγγραφέας δεν κοιτά αφ’ υψηλού τους ήρωες και τις επιλογές τους, ακόμη κι αν διαφωνεί, όπως διαφαίνεται από τη λεπτή αφηγηματική ειρωνεία σε αρκετά σημεία των κειμένων.

Ένα σημαντικό στοιχείο που διατρέχει τις ιστορίες της συλλογής είναι το ζήτημα των έμφυλων σχέσεων, οι οποίες λαμβάνουν τη μορφή κάποτε εύθραυστης συνθηκολόγησης, κάποτε ψυχρού πολέμου, κάποτε ανοιχτής σύρραξης, ανάλογα με τη διάθεση και τις δυνάμεις των χαρακτήρων. Τα όπλα εκατέρωθεν πανάρχαια: χρήματα, κοινωνικό κύρος, προβολή, από τη μια, εξωτερική εμφάνιση, σαγήνη, παραπειστικός λόγος και συμπεριφορά, από την άλλη. Η συγγραφέας δεν στρατολογεί εμφανώς εαυτήν σε κάποια από τις δύο πλευρές. Προτιμά να παρουσιάσει και τις δύο όψεις των πραγμάτων, όπως φαίνεται σε διηγήματα που συνομιλούν μεταξύ τους. Χαρακτηριστικό παράδειγμα, η ενότητα «Οικογένεια στο μικροσκόπιο», στο πλαίσιο της οποίας ο αναγνώστης βλέπει τα πράγματα αρχικά μέσα από την οπτική του φερέλπιδος νεαρού, έπειτα από αυτήν της επίδοξης νύφης, η οποία επιχειρεί να πιάσει στα δίχτυα τον «πολύφερνο γαμπρό» με δόλωμα τις ερωτικές της επιδόσεις, κατόπιν από το βλέμμα της μητέρας (πεθεράς) και τέλος από αυτό του πατέρα (πεθερού) (καθόλου τυχαία, η «πεθερά» είχε «τυλίξει» τον άντρα της χρησιμοποιώντας παρόμοια μέσα).

Μικρές ρωγμέςΗ χρήση της μεταβλητής αυτής εστίασης, που υιοθετείται και σε άλλα διηγήματα της συλλογής, έχει ως αποτέλεσμα ο αναγνώστης να έχει πρόσβαση στα ίδια μυθοπλαστικά συμβάντα από διαφορετικές προοπτικές. Οι εσωτερικές, δηλαδή, αυτές δια-συνδέσεις των ιστοριών, μέσα από την εστίαση άλλων χαρακτήρων επιτρέπουν μια πολύπλευρη θέαση του μυθοπλαστικού κόσμου. Με τον τρόπο αυτό, δεν πριμοδοτείται μία όψη, και άρα μία υποκειμενική θέαση ή ερμηνεία της πραγματικότητας, αλλά προβάλλεται ακριβώς το γεγονός του πολυσχιδούς χαρακτήρα της· της πολλαπλότητας της αντίληψης και των συνακόλουθων «αληθειών» που σχηματίζονται γι’ αυτήν, καθώς «πάντων χρημάτων μέτρον άνθρωπος». Ίσως ακριβώς για τον λόγο αυτό η συγγραφέας δεν κοιτά αφ’ υψηλού τους ήρωες και τις επιλογές τους, ακόμη κι αν διαφωνεί, όπως διαφαίνεται από τη λεπτή αφηγηματική ειρωνεία σε αρκετά σημεία των κειμένων. Για τον ίδιο λόγο παρέχει σε όλους τους ήρωες την ευκαιρία «να πουν τη δική τους ιστορία», ή τουλάχιστον τη δική τους εκδοχή: τους δίνει, αφηγηματική φωνή, μία φωνή που, κατά κανόνα, δεν διαθέτουν στην καθημερινότητά τους, ακόμη κι αν από τα λεγόμενα της φωνής αυτής η ίδια τηρεί τις αποστάσεις της.

Κλείνοντας, αξίζει να γίνει μια σύντομη αναφορά σε έναν άλλον «χαρακτήρα» των διηγημάτων της συλλογής: την επαρχιακή πόλη. Την επαρχία, με τους δικούς της ρυθμούς, τους δικούς της «αδυσώπητους» κοινωνικούς νόμους, τους χώρους και τα περιθώριά της. Με τα μπαράκια, τα ξενυχτάδικα, τα μπουζουξίδικα και τα στριπτιτζάδικά της. Η επαρχιακή πόλη, η οποία, όπως επισημαίνει η συγγραφέας στο τελευταίο διήγημά της, χωράει ένα σωρό «μυστικά», όλο το χάος της φαινομενικά τακτοποιημένης ζωής των κατοίκων της, όλη τη συναισθηματική χρεοκοπία, τη μοναξιά και τα ψυχολογικά αδιέξοδα που βράζουν κάτω από την εύθραυστη επιφάνεια. Η Μπανά, με λόγο πειστικό και με εικόνες κινηματογραφικές, καταγράφει τις μικρές ρωγμές της επιφάνειας αυτής – ή και τις προκαλεί με το βάρος της ευθύβολης γραφής της.


 * Ο ΣΠΥΡΟΣ ΚΙΟΣΣΕΣ είναι συγγραφέας και Αναπληρωτής Καθηγητής Θεωρίας της Λογοτεχνίας και Δημιουργικής Γραφής στο Τμήμα Γλωσσικών & Διαπολιτισμικών Σπουδών του Πανεπιστημίου Θεσσαλίας.. Τελευταίο του βιβλίο, «Τα πρωτοβρόχια» (εκδ. Μεταίχμιο).

politeia link more

 

 

 

Ακολουθήστε την bookpress.gr στο Google News και διαβάστε πρώτοι τα θέματα που σας ενδιαφέρουν.


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

«Τηρούμενες αναλογίες» της Πόπης Φιρτινίδου (κριτική) – Ζωντανές ανταποκρίσεις από την ηλικία της ήττας

«Τηρούμενες αναλογίες» της Πόπης Φιρτινίδου (κριτική) – Ζωντανές ανταποκρίσεις από την ηλικία της ήττας

Για τη συλλογή διηγημάτων της Πόπης Φιρτινίδου «Τηρούμενες αναλογίες» (Εκδόσεις των Συναδέλφων). Κεντρική εικόνα: Πίνακας από τον Αργυρό Ουμβέρτο (1884 - 1963) με τίτλο «Ο παππούς» (1912) / Εθνική Πινακοθήκη.

Γράφει ο Γιώργος Ν. Περαντωνάκης

Η ψυχολογί...

«De Mysteriis» του Χρυσόστομου Τσαπραΐλη (κριτική) – black metal μυστήρια στην ελληνική επαρχία

«De Mysteriis» του Χρυσόστομου Τσαπραΐλη (κριτική) – black metal μυστήρια στην ελληνική επαρχία

Για τη συλλογή διηγημάτων του Χρυσόστομου Τσαπραΐλη «De Mysteriis» (εκδ. Αντίποδες), εμπνευσμένη από τους στίχους της black metal μουσικής των Mayhem.

Γράφει ο Σόλωνας Παπαγεωργίου

Pagan fears / The past is alive /&nbs...

«Ο Θεός φταίει, που έκανε τον κόσμο τόσο ωραίο» του Βαγγέλη Ραπτόπουλου (κριτική) –  Αλληγορίες από τον Καζαντζάκη

«Ο Θεός φταίει, που έκανε τον κόσμο τόσο ωραίο» του Βαγγέλη Ραπτόπουλου (κριτική) – Αλληγορίες από τον Καζαντζάκη

Για το βιβλίο του Βαγγέλη Ραπτόπουλου «Ο Θεός φταίει, που έκανε τον κόσμο τόσο ωραίο. Αλληγορίες από τον Καζαντζάκη» (εκδ. Κέδρος).

Γράφει η Γεωργία Κακούρου–Χρόνη

Αναλογίζομαι πολλές φορές τον διάλογό μου με φίλο...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

Αδικημένη κουίρ λογοτεχνία: 8 βιβλία που δεν διαβάστηκαν όσο τους αξίζει

Αδικημένη κουίρ λογοτεχνία: 8 βιβλία που δεν διαβάστηκαν όσο τους αξίζει

Υπάρχουν βιβλία που τυχαίνει να συμπίπτουν με πολυαναμενόμενες εκδόσεις, δεν μπαίνουν στο οπτικό πεδίο του κοινού ή πολλές φορές μένουν στη σκιά πολύ δημοφιλών τίτλων με παρόμοια θεματική. Το ίδιο συμβαίνει και με τα κουίρ βιβλία. Κάποια ακούγονται και διαβάζονται περισσότερο από άλλα. Σήμερα, λοιπόν, ημέρα εορτασμο...

«Τηρούμενες αναλογίες» της Πόπης Φιρτινίδου (κριτική) – Ζωντανές ανταποκρίσεις από την ηλικία της ήττας

«Τηρούμενες αναλογίες» της Πόπης Φιρτινίδου (κριτική) – Ζωντανές ανταποκρίσεις από την ηλικία της ήττας

Για τη συλλογή διηγημάτων της Πόπης Φιρτινίδου «Τηρούμενες αναλογίες» (Εκδόσεις των Συναδέλφων). Κεντρική εικόνα: Πίνακας από τον Αργυρό Ουμβέρτο (1884 - 1963) με τίτλο «Ο παππούς» (1912) / Εθνική Πινακοθήκη.

Γράφει ο Γιώργος Ν. Περαντωνάκης

Η ψυχολογί...

«Respublica»: μια κοινότητα χαράς απέναντι σ’ ένα σύμπαν καταναλωτισμού και στρες

«Respublica»: μια κοινότητα χαράς απέναντι σ’ ένα σύμπαν καταναλωτισμού και στρες

Για την multi παράσταση «Respublika» του Λούκας Τβαρκόβσκι [Lukasz Twarkowski], σε παραγωγή της Στέγης του Ιδρύματος Ωνάση, η οποία παρουσιάστηκε στο Terra Vibe Park στη Μαλακάσα. Φωτογραφίες: Ανδρέας Σιμόπουλος

Γράφει ο Νίκος Ξένιος

Ο Πολωνός σκηνοθέτ...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

«Συμπληγάδες αξιών» του Μηνά Στραβοπόδη (προδημοσίευση)

«Συμπληγάδες αξιών» του Μηνά Στραβοπόδη (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα του Μηνά Στραβοπόδη «Συμπληγάδες αξιών» το οποίο κυκλοφορεί στις 21 Ιουνίου από τις εκδόσεις Αρμός.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Ναι, το ξέρω! Δεν έπρεπε να σκοτώσω. Μα έπρεπε να σκοτώσω. Ξέρω, δεν είνα...

«Μικρές δοκιμές» του Αντώνη Μακρυδημήτρη (προδημοσίευση)

«Μικρές δοκιμές» του Αντώνη Μακρυδημήτρη (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το βιβλίο του ομότιμου καθηγητή ΕΚΠΑ Αντώνη Μακρυδημήτρη «Μικρές δοκιμές», το οποίο θα κυκλοφορήσει το επόμενο διάστημα από τις εκδόσεις Νίκας.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Το μείζον πρόβλημα στην εποχή μας έχει ...

«Αποστολή στο Βερολίνο» του Λεν Ντέιτον (προδημοσίευση)

«Αποστολή στο Βερολίνο» του Λεν Ντέιτον (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το κατασκοπικό μυθιστόρημα του Λεν Ντέιτον [Len Deighton] «Αποστολή στο Βερολίνο» (μτφρ. Αντώνης Καλοκύρης), το οποίο κυκλοφορεί αυτές τις μέρες από τις εκδόσεις Κλειδάριθμος.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

«Μάλλον φέρνουν κ...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Αδικημένη κουίρ λογοτεχνία: 8 βιβλία που δεν διαβάστηκαν όσο τους αξίζει

Αδικημένη κουίρ λογοτεχνία: 8 βιβλία που δεν διαβάστηκαν όσο τους αξίζει

Υπάρχουν βιβλία που τυχαίνει να συμπίπτουν με πολυαναμενόμενες εκδόσεις, δεν μπαίνουν στο οπτικό πεδίο του κοινού ή πολλές φορές μένουν στη σκιά πολύ δημοφιλών τίτλων με παρόμοια θεματική. Το ίδιο συμβαίνει και με τα κουίρ βιβλία. Κάποια ακούγονται και διαβάζονται περισσότερο από άλλα. Σήμερα, λοιπόν, ημέρα εορτασμο...

Πατέρας και γιος: 5 σπουδαία μυθιστορήματα για μια δύσκολη σχέση

Πατέρας και γιος: 5 σπουδαία μυθιστορήματα για μια δύσκολη σχέση

Σύμμαχοι, ενίοτε κι αντίπαλοι. Αγαπημένοι, μα κάποιες φορές σε άλλο μήκος κύματος. Με αφορμή την Ημέρα του Πατέρα (16 Ιουνίου) επιλέξαμε πέντε βιβλία που βρίσκονται σε κυκλοφορία και αναδεικνύουν την πολυπλοκότητα και την ουσιαστική δύναμη που φέρει ο πατέρας ως ρόλος και ως υπόσταση. Κεντρική εικόνα: ο Φίλιπ Ροθ με...

10 κλασικά λογοτεχνικά έργα που έφεραν στο φως τη ΛΟΑΤΚΙ+ εμπειρία

10 κλασικά λογοτεχνικά έργα που έφεραν στο φως τη ΛΟΑΤΚΙ+ εμπειρία

Τα τελευταία χρόνια, η κουίρ λογοτεχνία έχει ανανεωθεί με σύγχρονους εκπροσώπους όπως ο Όσεαν Βουόνγκ ή η Κάρμεν Μαρία Ματσάδο. Εάν αναζητούσαμε, όμως, τις βάσεις ενός κουίρ λογοτεχνικού Κανόνα θα έπρεπε να πάμε πιο πίσω, σε κάποια βιβλία καθοριστικά για την ομοερωτική λογοτεχνία αλλά και για τη λογοτεχνία γενικότερ...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

15 Δεκεμβρίου 2023 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2023

Mυθιστορήματα, νουβέλες, διηγήματα, ποιήματα: Επιλογή 100 βιβλίων, ελληνικών και μεταφρασμένων, από τη βιβλιοπαραγωγή του 2023. Επιλογή: Συντακτική ομάδα της Book

ΦΑΚΕΛΟΙ