«Γιαλάν Ντουνιάς» του Μιχάλη Πιτένη (κριτική) – Η τοιχογραφία της Κοζάνης

Για το μυθιστόρημα του Μιχάλη Πιτένη «Γιαλάν Ντουνιάς» (εκδ. Γράφημα). Στην κεντρική εικόνα, φίλοι σε μαγειρείο – κουρείο στην πόλη της Κοζάνης το 1962 (Πηγή: Δημόσια Κεντρική Βιβλιοθήκη της Βέροιας).

Γράφει ο Νίκος Βατόπουλος

Διαβάζοντας το νέο μυθιστόρημα του Μιχάλη Πιτένη αναρωτιόμουν: Είναι ένα μυθιστόρημα ενηλικίωσης, είναι ένα μυθιστόρημα για τον γενέθλιο τόπο; Η προφανής απάντηση είναι και τα δύο. Όμως ο Γιαλάν Ντουνιάς μοιάζει να αναβλύζει από μια επιθυμία –να τιμηθεί μια πορεία προγόνων– αλλά και από μια ανάγκη – την ανάγκη να ορίσεις τον εαυτό σου, την ανάγκη της αυτοσυνειδησίας.

Χάρηκα την ανάγνωση του βιβλίου του Μιχάλη Πιτένη για όλους αυτούς τους λόγους αλλά και για κάτι ακόμη. Για το χάρισμα της μεγάλης σύνθεσης, την οποία επιχειρεί και εκτελεί. Σύνθεση, στην οποία το βίωμα, η μυθοπλασία, το γλωσσικό αισθητήριο και η πολυεπίπεδη συνύπαρξη των γενεών εκβάλλει σε μια αναγνωστική εμπειρία βαθιά, ενίοτε σαν τραύμα μιας αδιόρατης απώλειας, ενίοτε σαν ανάμνηση θολών και απωθημένων εικόνων.

Ο Μιχάλης Πιτένης περνά στη λογοτεχνία αυτή τη γλωσσική κληρονομιά σαν ένα σώμα άυλης παρακαταθήκης.

Εκ πρώτης όψεως, θα στεκόμουν στο γλωσσικό ιδίωμα, στα κοζανίτικα, που λίγο-λίγο, τα διαβάζεις, τα καταλαβαίνεις, τα νιώθεις, σου αρέσουν κιόλας. Έχουν αλήθεια, πατάνε στη γη. Το ιδίωμα το γεννά η ανάγκη, ο τόπος, η ύπαρξη. Ο Μιχάλης Πιτένης περνά στη λογοτεχνία αυτή τη γλωσσική κληρονομιά σαν ένα σώμα άυλης παρακαταθήκης. Αυτό το πέρασμα γίνεται με τρόπο αβίαστο αλλά και με μία συναίσθηση ενός τελετουργικού, σαν παράδοση ιερών κειμηλίων. Και σκεφτόμουν πόσο ο χρόνος επιδρά και μεταμορφώνει και πώς φέρνει στην προθήκη του τώρα την απλή γλώσσα των ανθρώπων, τη γλώσσα της καρδιάς και της ανάγκης με ένα μανδύα ιερότητας, σαν ένα κειμήλιο εθνικής σημασίας, σαν κεντημένα προικιά ή σαν σπίτια φτιαγμένα με τα χέρια και τη σοφία της λαϊκής τέχνης...

Ο Μιχάλης Πιτένης μας φέρνει την ντοπιολαλιά... Μαζί μας φέρνει τις σκιές και τα σώματα των ανθρώπων. Η γλώσσα ορίζει και ορίζεται από τον κόσμο της. Αλλά εν προκειμένω, τον Γιαλάν Ντουνιά δεν είναι σωστό να τον χαρακτηρίσει κανείς ηθογραφία και να τον περιορίσει, ούτε να τον προσομοιάσει με σωστική επιχείρηση ενός χαμένου τρόπου ζωής. Δεν φαίνεται να ήταν αυτή η εξ αρχής πρόθεση. Και δεν λειτουργεί έτσι η αναγνωστική διαδικασία μέσα στις σελίδες του βιβλίου αυτού.

Άνοδος και καταβύθιση στην κλίμακα της ζωής

Προσωπικά, το είδα σαν μια μεγάλη ιστόρηση στο βάθος της βιωματικής ύπαρξης. Περισσότερο ως μία απόπειρα κατανόησης και στάθμισης του εαυτού στον βιολογικό και ιστορικό χρόνο, παρά ως μια ιστορική ανάπλαση. Μοιάζει λοιπόν ως μια εξιστόρηση και μια ταλάντωση ανάμεσα στον εαυτό που είναι και στον εαυτό που υπήρξε, στον εαυτό που γλιστράει σε άλλες εκδοχές, συχνά ασυνείδητες και συχνά με τρόπο ακούσιο. Είναι μια άνοδος και μια καταβύθιση ταυτόχρονα στην κλίμακα της ζωής. Και από κάτω απλώνονται οι ρίζες της οικογενειακής προϊστορίας, της ιστορίας της κοινότητας, οι σκιές ενός κόσμου προνεωτερικού που δίχως να το ξέρει ζει τα τελευταία στάδια της πρωτοκαθεδρίας του.

Παρατηρούμε με γνώση πρωθύστερη την αποκαθήλωση ενός πολιτισμικού οικοδομήματος που ευδοκίμησε και λειτούργησε επί αιώνες. Η γενιά του Μιχάλη Πιτένη είναι η γενιά που φέρει μνήμες από τον κόσμο που παρήλθε. Είναι ένα προνόμιο, αλλά ταυτόχρονα είναι και μια συνθήκη με το βάρος ενός αποχαιρετισμού και με το χρέος μιας ευθύνης απέναντι στον κόσμο αυτό. Το μεγάλο πλέγμα των συγγενών που ήταν δίχτυ και ασφάλεια όσο ήταν και ανάχωμα για άνοιγμα των φτερών ενός εφήβου και ενός νέου, ήταν σε κάθε περίπτωση μια απαράβατη συνθήκη, πύλη κατανόησης του ελληνικού βίου και του ελληνικού τρόπου επί αιώνες. Αυτό το ιδιάζον πολιτισμικό αποτύπωμα εκείνου του μακρινού, πλέον, κόσμου, έτσι όπως σφράγισε την τοπική κουλτούρα και τον ιδιότυπο πολιτισμό της Δυτικής Μακεδονίας αναφύεται πλέον ως ένα αρμολόγημα αναμνήσεων και πραγματικών εμπειριών. Είναι ένα μωσαϊκό προελεύσεων και σήμερα στον Έλληνα αστό απαιτείται επιπλέον προσπάθεια για να του μιλήσεις για την ντόπια κουλτούρα της Μακεδονίας, για τους Βλάχους, για τους Πόντιους, για τη συναίρεση ενός τρόπου κατανόησης του κόσμου.

Κάποιες στιγμές γεννήθηκαν συνειρμοί με κείμενα που έχει αφήσει ο Μιχάλης Παπακωνσταντίνου.

Ο Μιχάλης Πιτένης, με ωριμότητα προικισμένου πεζογράφου, ισορροπεί θαυμάσια το συναίσθημα. Το αφήνει στο χέρι του αναγνώστη, να συγκινηθεί εκείνος όσο θέλει και όσο του επιτρέπουν τα δικά του βιώματα και αναφορές. Πάντως, εκουσίως ή όχι, η πινακοθήκη των προσώπων από την Κοζάνη του 1960 (σε αντιδιαστολή με την κλασική σύγχρονη οικογένεια που ζει στη Θεσσαλονίκη) συντηρείται από την υγρασία του χρόνου, υπηρετείται από την ανάγκη της ανέλκυσης ενός κόσμου ενταφιασμένου.

Κάποιες στιγμές γεννήθηκαν συνειρμοί με κείμενα που έχει αφήσει ο Μιχάλης Παπακωνσταντίνου. Στη Γιαγιά μου η Ρούσα, εκείνος μιλάει για την προηγούμενη γενιά, εκείνη που βίωσε το 1922 και την έλευση των «ξένων» στην Κοζάνη, και τη βίαιη ανατροπή της ζωής όπως είχε ριζώσει επί αιώνες. Ο Μιχάλης Πιτένης μιλάει για την επιβίωση του παλιού τρόπου στη μεταπολεμική γενιά, στα παντρολογήματα του 1960, στα δίκτυα των συγγενών και φίλων. Ο ίδιος είναι φορέας μια μνήμης, φέρει μέσα του ήθη και έθιμα που έχουν θαμπώσει στον χρόνο, ή που κάποια από αυτά επιβιώνουν σε έναν κόσμο υβριδικό με ένα τρόπο απλής τελετουργίας.

Η Κοζάνη είναι μια πόλη που άλλαξε πολύ μεταπολεμικά, ιδίως μετά το 1980, όπως οι περισσότερες ελληνικές πόλεις.

Στο εξώφυλλο του βιβλίου, που φιλοτέχνησε ο Αργύρης Παφίλης, έχουμε μια θαυμάσια εικαστική απόδοση της παλιάς Κοζάνης. Η Κοζάνη είναι μια πόλη που άλλαξε πολύ μεταπολεμικά, ιδίως μετά το 1980, όπως οι περισσότερες ελληνικές πόλεις. Ως το 1970, οι παλιές όψεις και ο παλιός κόσμος κρατούσε ακόμη. Αυτή η διαδρομή στον χρόνο αποτυπώνεται ευκρινώς στην προσωπικότητα του 65χρονου Νικολάκη, του κεντρικού ήρωα, που επισκέπτεται το τοπίο της μνήμης και επιχειρεί αυτήν την ταλάντωση ανάμεσα στο τότε και το τώρα.

Ο μισός αιώνας, ανάμεσα στο 1960 και το 2010, είναι για όλον τον κόσμο, αλλά και για την Ελλάδα ιδιαιτέρως μια περίοδος ωρίμανσης, ταχύτητας και βαθύτατων αλλαγών. Αρκεί να δει κανείς τις φωτογραφίες των πρώτων μεταπολεμικών χρόνων στην ύπαιθρο ή στα μικρά αστικά κέντρα για να αντιληφθεί τη μεγάλη διαδρομή. Και τα πρόσωπα σε εκείνες τις παλιές φωτογραφίες, στις οποίες αναπόφευκτα μας οδηγεί η αφήγηση του Μιχάλη Πιτένη, έχουν τον χαρακτήρα της μετάληψης ενός κόσμου που μόλις αχνοφαίνεται.

[...] τα περισσότερα κορίτσια τα τραβούσαν από το σχολείο συχνά πριν τελειώσουν καν το δημοτικό, και τα πάντρευαν νωρίς χωρίς να έχουν καν γνώμη για τη νέα τους οικογένεια.

Πράγματι, η καθημερινότητα ήταν πολύ πιο δύσκολη, χωρίς ανέσεις, με τις γυναίκες φορτωμένες με πάρα πολλά καθήκοντα, ιδίως στα χωριά, με χειρωνακτικές εργασίες, να μαγειρέψουν, να κόψουν ξύλα, να αντιμετωπίσουν τον δριμύ χειμώνα, να μεγαλώσουν, να ταϊσουν και να ντύσουν τα παιδιά. Και πράγματι, τα περισσότερα κορίτσια τα τραβούσαν από το σχολείο συχνά πριν τελειώσουν καν το δημοτικό, και τα πάντρευαν νωρίς χωρίς να έχουν καν γνώμη για τη νέα τους οικογένεια.

Γιαλάν ΝτουνιάςΑλλά αυτή είναι η μία όψη. Η άλλη όψη είναι ένας κόσμος αισθημάτων και αλληλεγγύης, δυσνόητος και συχνά ακατανόητος από τα θεωρεία του 21ου αιώνα. Αλλά ο Μιχάλης Πιτένης έχει επιτύχει να οργανώσει μια συμφιλίωση, τουλάχιστον σε ένα επίπεδο συνείδησης και συγκίνησης, ανάμεσα στον κόσμο του χτες και στον κόσμο του σήμερα. Ανάμεσα στον προνεωτερικό κόσμο και στον κόσμο της ψηφιακής πραγματικότητας, τρόπον τινά. Αυτό που επιτυγχάνει έχει στοιχεία από τρυφερότητα και αγάπη, από αυτοκριτική και συγχώρεση, από εσωτερική ευρυχωρία και ευρύτητα πνεύματος. Γινόμαστε και εμείς, ως αναγνώστες, και λίγο Κοζανίτες. Αγαπάμε τον τόπο και τους ανθρώπους του.

Ο Μιχάλης Πιτένης με τον Γιαλάν Ντουνιά προσφέρει μια μεγάλη υπηρεσία στον τόπο του. Βάζει την Κοζάνη στον λογοτεχνικό χάρτη με ένα έργο που έχει κλασικές προδιαγραφές. Και κυρίως γεννά την επιθυμία για παραπάνω αναδίφηση σε κόσμους που άφησαν ίχνη όχι πάντα ορατά. Και γεννά την προσδοκία ότι η λήθη δεν θα είναι οριστική. Υπάρχει χρέος, υπάρχει και η αγάπη ως καύσιμο.

Χαίρομαι που το ενδιαφέρον για την ιστορία της Κοζάνης και την ιστορία των ανθρώπων της έχει αυξηθεί. Και ένα τέτοιο έργο, όπως είναι ο Γιαλάν Ντουνιάς, αφήνει μια παρακαταθήκη.


 * Ο ΝΙΚΟΣ ΒΑΤΟΠΟΥΛΟΣ είναι συγγραφέας και δημοσιογράφος.

politeia link more

 

 

 

Ακολουθήστε την bookpress.gr στο Google News και διαβάστε πρώτοι τα θέματα που σας ενδιαφέρουν.


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

«Απολαύσεις της Καπούης» του Σπύρου Κακατσάκη (κριτική) – Δυνατό μυθιστόρημα ή καλογραμμένο ευπώλητο;

«Απολαύσεις της Καπούης» του Σπύρου Κακατσάκη (κριτική) – Δυνατό μυθιστόρημα ή καλογραμμένο ευπώλητο;

Για το μυθιστόρημα του Σπύρου Κακατσάκη «Απολαύσεις της Καπούης» (εκδ. Καλειδοσκόπιο).

Γράφει ο Γιώργος Ν. Περαντωνάκης

Αν η πλοκή του μυθιστορήματος χαρακτηρίζεται από στιβαρότητα και λελογισμένη πολυπλοκότητα, αν η γλώσσα του ρέει ομαλά και συστήνει ...

«Κλουαζονέ» της Λίνας Βαλετοπούλου (κριτική) – Επιστροφή στα χρόνια της αθωότητας και γυναικεία χειραφέτηση

«Κλουαζονέ» της Λίνας Βαλετοπούλου (κριτική) – Επιστροφή στα χρόνια της αθωότητας και γυναικεία χειραφέτηση

Για το βιβλίο της Λίνα Βαλετοπούλου «Κλουαζονέ» (εκδ.Βακχικόν). Κεντρική εικόνα: από την ταινία του Παντελή Βούλγαρη «Το τελευταίο σημείωμα». 

Γράφει η Κατερίνα Ι. Παπαδημητρίου

Η Λίνα Βαλετοπούλου, μετά την τελευ...

«Κακό ανήλιο», του Κωνσταντίνου Δομηνίκ (κριτική) – Δώδεκα ιστορίες υπερφυσικού και λαογραφικού τρόμου

«Κακό ανήλιο», του Κωνσταντίνου Δομηνίκ (κριτική) – Δώδεκα ιστορίες υπερφυσικού και λαογραφικού τρόμου

Για τη συλλογή διηγημάτων του Κωνσταντίνου Δομηνίκ «Κακό ανήλιο» (εκδ. Ίκαρος). Κεντρική εικόνα από τη Μόρνα, το εγκαταλελειμμένο από το 1967 χωριό στους πρόποδες του Ολύμπου.

Γράφει ο Κώστας Δρουγαλάς

Το ...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

Παρουσίαση βιβλίου στην Αθήνα: «Δικά μας παιδιά», της Σοφίας Νικολαΐδου

Παρουσίαση βιβλίου στην Αθήνα: «Δικά μας παιδιά», της Σοφίας Νικολαΐδου

Την Πέμπτη 23 Μαΐου, στις 8:30 μμ η Αλυσίδα Πολιτισμού IANOS και οι εκδόσεις Μεταίχμιο, διοργανώνουν παρουσίαση του νέου μυθιστορήματος της Σοφίας Νικολαΐδου με τίτλο «Δικά μας παιδιά».

Επιμέλεια: Book Press

Για το βιβλίο θα μιλήσουν οι:

  • Κώστας Β. Κατσουλάρη...
Σοφία Νικολαΐδου: «Έκανα ένα βήμα πίσω και προσπάθησα να αφουγκραστώ τα νέα παιδιά»

Σοφία Νικολαΐδου: «Έκανα ένα βήμα πίσω και προσπάθησα να αφουγκραστώ τα νέα παιδιά»

Με αφορμή το νέο της μυθιστόρημα «Δικά μας παιδιά» (εκδ. Μεταίχμιο) συναντήσαμε τη συγγραφέα Σοφία Νικολαΐδου στη Θεσσαλονίκη, στο περιθώριο της 20ής Διεθνούς Έκθεσης Βιβλίου και συζητήσαμε για τους κώδικες των νέων, τον ΛΕΞ και τα κλειστά δωμάτια.

Συνέντευξη στον Διονύση...

Βραβείο Dylan Thomas 2024: στον Κέιλεμπ Αζουμά Νέλσον το φετινό βραβείο

Βραβείο Dylan Thomas 2024: στον Κέιλεμπ Αζουμά Νέλσον το φετινό βραβείο

O Βρετανο-Γκανέζος συγγραφέας Caleb Azumah Nelson κέρδισε για δεύτερη συνεχόμενη φορά το Dylan Thomas Prize που είναι αφιερωμένο από το Πανεπιοστήμιο του Swansea στον Ντύλαν Τόμας. Credit: Caleb Azumah Nelson/Instagram

Επιμέλεια: Book Press

...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

«Μελέτη περίπτωσης» του Γκρέαμ Μακρέι Μπερνέτ (προδημοσίευση)

«Μελέτη περίπτωσης» του Γκρέαμ Μακρέι Μπερνέτ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα του Γκρέαμ Μακρέι Μπερνέτ [Graeme Macrae Burnet] «Μελέτη περίπτωσης» (μτφρ. Χίλντα Παπαδημητρίου), το οποίο κυκλοφορεί στις 28 Μαΐου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Στην αρχή, καθώς ...

«Ο ελληνικός Εμφύλιος πόλεμος 1946-1949 μέσα από τον τουρκικό Τύπο της εποχής» του Μουράτ Εσέρ (προδημοσίευση)

«Ο ελληνικός Εμφύλιος πόλεμος 1946-1949 μέσα από τον τουρκικό Τύπο της εποχής» του Μουράτ Εσέρ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από τη μελέτη του Μουράτ Εσέρ [Murat Eser] «Ο ελληνικός Εμφύλιος πόλεμος 1946-1949 μέσα από τον τουρκικό Τύπο της εποχής», η οποία κυκλοφορεί αυτές τις μέρες από τις εκδόσεις Νίκας.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Εφημερίδα...

«Επικράτειες» του Κωνσταντίνου Βλαχογιάννη (προδημοσίευση)

«Επικράτειες» του Κωνσταντίνου Βλαχογιάννη (προδημοσίευση)

Απόσπασμα από το λογοτεχνικό έργο του Κωνσταντίνου Βλαχογιάννη «Επικράτειες» που κυκλοφορεί στις 23 Μαΐου από τις εκδόσεις Περικείμενο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

[Κάθε μεμονωμένη επικράτεια]

Εγώ σωπ...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τι διαβάζουμε τώρα; 12 βιβλία λογοτεχνίας που βγήκαν πρόσφατα και ξεχωρίζουν

Τι διαβάζουμε τώρα; 12 βιβλία λογοτεχνίας που βγήκαν πρόσφατα και ξεχωρίζουν

Εαρινά αναγνώσματα από όλο τον κόσμο. Νομπελίστες, αναγνωρισμένοι συγγραφείς, αλλά και νέα ταλέντα ξεχωρίζουν και τραβούν την προσοχή. Στην κεντρική εικόνα, οι Αμπντουλραζάκ Γκούρνα, Κάρα Χόφμαν, Ντέιβιντ Μίτσελ.

Γράφει ο Διονύσης Μαρίνος 

Από την...

Από τον κβαντικό υπολογιστή στην παραγωγική Τεχνητή Νοημοσύνη: 3 βιβλία για ένα μέλλον που είναι ήδη εδώ

Από τον κβαντικό υπολογιστή στην παραγωγική Τεχνητή Νοημοσύνη: 3 βιβλία για ένα μέλλον που είναι ήδη εδώ

Η επιστήμη προχωράει με ραγδαίoυς ρυθμούς. Η 4η βιομηχανική επανάσταση θα στηριχθεί στην κβαντική υπεροχή και την Τεχνητή Νοημοσύνη. Για να ξέρουμε πώς θα είναι το μέλλον μας επιλέγουμε τρία βιβλία που εξηγούν λεπτομέρως όλα όσα θα συμβούν. Kεντρική εικόνα: @ Wikipedia.

Γράφει ο Διονύσης Μαρίνος ...

Επτά βιβλία πολιτικής παρέμβασης: Νέα κινήματα, πράσινη επανάσταση, χειραφέτηση, δημοκρατία και παγκόσμια διακυβέρνηση, ορισμένες λέξεις-κλειδιά

Επτά βιβλία πολιτικής παρέμβασης: Νέα κινήματα, πράσινη επανάσταση, χειραφέτηση, δημοκρατία και παγκόσμια διακυβέρνηση, ορισμένες λέξεις-κλειδιά

Τι συμβαίνει πραγματικά στη χώρα μας και τι στο διεθνές περιβάλλον; Πώς θα είναι οι δημοκρατίες σε λίγες δεκατίες; Υπάρχει ένας νέος ακτιβισμός που μπορεί να αναχαιτίσει τον καπιταλισμό; Επιλέγουμε επτά βιβλία που θέτουν τα πολιτικά ζητήματα των καιρών μας επί τάπητος. Kεντρική εικόνα: © Unspalsh. 

...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

15 Δεκεμβρίου 2023 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2023

Mυθιστορήματα, νουβέλες, διηγήματα, ποιήματα: Επιλογή 100 βιβλίων, ελληνικών και μεταφρασμένων, από τη βιβλιοπαραγωγή του 2023. Επιλογή: Συντακτική ομάδα της Book

ΦΑΚΕΛΟΙ