«Και οι νεκροί ας θάψουν τους νεκρούς τους» του Μιχάλη Αλμπάτη (κριτική) – Γκροτέσκος ρεαλισμός στη νεοελληνική του εκδοχή

Για το μυθιστόρημα του Μιχάλη Αλμπάτη «Και οι νεκροί ας θάψουν τους νεκρούς τους» (εκδ. Νήσος). Στην κεντρική εικόνα, ο περίφημος πίνακας του Γκόγια Νο 39, όπου αναγράφεται η φράση: «Ηρωικό κατόρθωμα! Με νεκρούς!»

Γράφει ο Αντώνης Γουλιανός

To πολυσυζητημένο μυθιστόρημα του Μιχάλη Αλμπάτη Και οι νεκροί ας θάψουν τους νεκρούς τους, που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Νήσος, ανήκει, κατά τη γνώμη μου, αρκετά εμφανώς, σε μια ιδιότυπη νεοελληνική εκδοχή του γκροτέσκου ρεαλισμού. Η αφήγηση δεν υφαίνεται παραμυθητικά, οι χαρακτήρες δεν είναι καλοί ή κακοί, αλλά είναι πολύπλευρα ανθρώπινοι και σφαιρικοί. Η διήγηση του Αλμπάτη δεν στοχεύει σε ηθικούς διδακτισμούς, παρότι καταφεύγει σε ορισμένα κεφάλαια εκεί, αλλά στην κριτική της επαρχιωτικής νοοτροπίας, της κοινωνικής υποκρισίας, του κληρικαρισμού και πολλών ακόμα φαινομένων.

Πέραν της προϊστορίας του Αλμπάτη με την ιστορική φαντασία και μια ροπή στο στρεβλωμένα και σκόπιμα υπερβολικό (βλέπε Ο κώλος της Άννας) το μυθιστόρημα αναπτύσσεται με αρκετά μοτίβα υπερτονισμένου νατουραλισμού, ενός ακραιφνούς βιολογισμού όπου η σωματικότητα έχει δύο όψεις, αυτή της χυμώδους ακμής και της ανθώδους νεότητας και παράλληλα αυτή της παρηκμασμένης γηραιότητας, των σκεβρών σωμάτων. Από τη μία τη γέννηση και από την άλλη τον θάνατο. Αυτό ειναι φανερό σε όλο το κείμενο μα το χαρακτηριστικότερο παράδειγμα ανευρίσκεται στο κεφάλαιο όπου διετελείται ο γάμος του πεθαμένου με την ζωντανή εγκυμονούσα νύφη. Εκεί βλέπουμε ξεκάθαρα τον συμβολισμό της γέννησης μέσα από τον θάνατο. Αλλά και αλλού, σε ένα ιδιαιτέρως συγκινητικό χωρίο, όπου ο Φανούρης νιώθει κυριευμένος από τον έρωτά του για την Ελίζα και εύχεται να μπορούσε να αγκαλιάσει ολόκληρη την ύπαρξή της, αχρονικά, να μπορούσε να την αγκαλιάσει σε όλες τις εκδοχές της, όταν ήταν ακόμα μικρο παιδί ή μετά, όταν θα ήταν πια μια από τις γερασμενες και ανηδόνιστες φιγούρες που συναντά στις κηδείες.

Η επιλογή της εποχής δεν είναι τυχαία, αλλά διακριβώνει την συμβολιστική επίστρωση του βιβλίου με την αναφορά στις αρχαίες δοξασίες για την άνοιξη, μια εποχή θανάτου και αναγέννησης της φύσης, που γιορτάζεται ακόμα και σήμερα, υπό τη θρησκευτική κουρτίνα του χριστιανικού και εβραϊκού Πάσχα.

Οι θάνατοι, διαβάζουμε, σταμάτησαν τον χειμώνα ενώ συνέβαιναν πολλαχώς την άνοιξη. Η επιλογή της εποχής δεν είναι τυχαία, αλλά διακριβώνει την συμβολιστική επίστρωση του βιβλίου με την αναφορά στις αρχαίες δοξασίες για την άνοιξη, μια εποχή θανάτου και αναγέννησης της φύσης, που γιορτάζεται ακόμα και σήμερα, υπό τη θρησκευτική κουρτίνα του χριστιανικού και εβραϊκού Πάσχα.

Το βιβλίο δεν αφορά, συνεπώς, το θάνατο αλλά αποτελεί ένα δονκιχωτικό (σαν άλλος Δον Κιχώτης και Πάντσο, οι δύο κεντρικοί ήρωες εξερευνούν την μεταπολεμική Κρήτη) coming of age μυθιστόρημα, μια επαρχιακή εποποιία ενηλικίωσης που εναλλάσσεται σε είδος ανά τα κεφάλαια, καθώς το εύρημα των πολλαπλών νεκρικών αφηγήσεων δίνει στον Αλμπάτη τη δυνατότητα να εντάξει διαφορετικό χαρακτήρα αφήγησης σε κάθε κεφάλαιο (π.χ. μυστηρίου, αστυνομικού, τρόμου, πολεμικού, ερωτικού κλπ).

Μιχάλης Αλμπάτης

Ο Μιχάλης Αλμπάτης γεννήθηκε το 1973 στο Ζαρό, στους πρόποδες του Ψηλορείτη. Από τα δεκαοχτώ του ζει στο Ηράκλειο. Το 2018 δημοσίευσε την πρώτη του νουβέλα Ο κώλος της Άννας, εκδ. Απόπειρα και το 2019 το Κάρτα ελεύθερης πρόσβασης. Το διήγημά του Ο άνδρας που έκλαιγε έχει συμπεριληφθεί στη συλλογή Παράξενες μέρες στο Ηράκλειο, εκδ. Παράξενες Μέρες, 2018.

Ο θάνατος στο βιβλίο δεν σχετίζεται με ένα οντολογικό ζήτημα, αλλά αποτελεί ένα κοινωνικό φαινόμενο που επηρεάζει κυρίως τους ζωντανούς. Υφίσταται μάλιστα μια σταδιακή απο-ιεροποίηση, μοτίβο που έχει υπάρξει ξανά στα κείμενα του Αλμπάτη, η αποκαθαίρεση δηλαδή της ιερότητας ορισμένων συμβόλων και συμβάντων. Αυτό τον υποβιβάζει με τέτοιο τρόπο που σταματά να έχει εκφοβιστικό χαρακτήρα για τους χαρακτήρες του κειμένου και καταλήγει μια κατάφαση προς τη ζωή, που έρχεται κυρίως από τα λόγια και τις διηγήσεις των νεκρών, παρόλο που το βιβλίο τελειώνει μάλλον απαισιόδοξα.

Φαντάζει σχεδόν χαϊντεγκεριανή αυτή η σύλληψη και η ξεκάθαρη συμβουλή που απαυγάζει ο συγκερασμός από τα νεκρικά λόγια, δηλαδή να ζούμε τη ζωή μας με την βεβαιότητα του θανάτου, σαν να είμαστε ήδη νεκροί. Θεωρώ όμως πως δεν έχει τόσο υπαρξιστικό, όσο μυστικιστικό χαρακτήρα και ταιριάζει περισσότερο στην γελαστική κουλτούρα της αναγέννησης, σε ένα προνεωτερικό στάδιο όπου το άστυ και τα ψυχολογικά συμπλέγματα που επιφέρει δεν είναι ακόμα παρόντα αλλά ο άνθρωπος καλείται να πάρει αποφάσεις για το πώς θα ζήσει τη ζωή του με βάση την αλήθεια προς τον εαυτό του.

«Ο υποβιβασμός σκάβει τον σωματικό τάφο για μια νέα γέννηση» διαβάζουμε στη μελέτη του Μπαχτίν για τον Ραμπελαί «για αυτό δεν έχει καταστροφική σημασία αλλά θετική». Πώς αλλιώς μπορούμε να ερμηνεύσουμε χωρία στο κείμενο του Αλμπάτη όπως αυτό του νεκρού γαμπρού, όπου μπροστά στα μάτια του αναγνώστη επιτελούνται τρία μυστήρια και τρεις σταθμοί της ζωής, του γάμου, της κηδείας και της γέννησης (και ονοματοδοσίας σύμφωνα με τη θέληση του νεκρού πατέρα); Ο γάμος της εγκυμονούσας με το πτώμα γίνεται παρωδιακά, εξευτελίζει τη σοβαροφάνεια του «ιερού» μυστηρίου του γάμου, όπως ακριβώς γινόταν και στις γιορτές των Τρελών κατά τον ύστερο Μεσαίωνα και την Αναγέννηση.

Σε άλλα χωρία το κείμενο θυμίζει την ελαφρά πορνογραφία του Απολιναίρ, με κάθε φιλοσοφικό ή πολιτικό υπονοούμενο που δύναται αυτή να λάβει, αλλά κυρίως λόγω των φραστικών ομοιοτήτων.

Ο ερωτισμός στον Αλμπάτη δεν είναι πορνογραφικός ούτε έχει αυτό το χαρακτήρα, ήδη από τον Κώλο της Άννας ή την Κάρτα ελεύθερης πρόσβασης. Στον Κώλο της Άννας είναι παρωδιακός και επιτελεί τον χαρακτήρα μιας αποκαθαίρεσης της σεβάσμιας θρησκευτικότητας με την ιεροποίηση των οπισθίων μιας υπηρέτριας, στην Κάρτα Ελεύθερης Πρόβασης είναι ένας ερωτισμός πολιτικός που εξερευνά τις σεξουαλικές ισορροπίες τη σύγχρονη εποχή και στο παρόν μυθιστόρημα είναι ένας ερωτισμός αυστηρά ειρωνικός και βαθιά σωματικός, αγκαλιάζοντας με ευχαρίστηση και φιλολογική ευκρίνεια το χυδαίο. Αυτό γίνεται φανερό στα χωρία όπου αναλύονται περιγραφικά οι μέθοδοι αυνανισμού του Φανούρη. Σε άλλα χωρία το κείμενο θυμίζει την ελαφρά πορνογραφία του Απολιναίρ, με κάθε φιλοσοφικό ή πολιτικό υπονοούμενο που δύναται αυτή να λάβει, αλλά κυρίως λόγω των φραστικών ομοιοτήτων. Έτσι γίνεται λόγος για μαλαπέρδες, όφεις και άλλους χαρακτηρισμούς που μπορεί κανείς να βρει σε αυτά τα έργα. Φυσικά ανευρίσκονται και πιο λογοτεχνικές αφηγήσεις («το πέος του ορθωνόταν σε μια βουβά κραυγάζουσα στύση»).

Και οι νεκροί ας θάψουν τους νεκρούς τουςΣε σχέση με το ύφος που ποικιλοτρόπως σχολιάστηκε πρέπει να γίνουν οι εξής παρατηρήσεις. Πρώτα από όλα αποτελεί χαρακτηριστικό του Αλμπάτη σε όλα του τα μέχρι τώρα εκδοθέντα βιβλία, τουλάχιστον αυτά που έχουν πέσει στα χέρια μου. Στον Κώλο της Άννας ο λυρισμός, η μετατόπιση του ρήματος, το εσκεμμένα σκωπτικό και αποστασιοποιημένο ύφος δοκιμίου –ή, κατά περιπτώσεις, σάτιρας– βρίσκει την τέλεια ενσάρκωσή του και δένει αρμονικά με το θέμα. Στην Καρτα Ελεύθερης Πρόσβασης δεν είναι τόσο συνεπές, αλλά ταιριάζει επίσης με την διήγηση του απαγορευμένου, μιας ιστορίας που έχει στοιχεία μιας αφήγησης του αλλόκοσμου. Στο παρόν μυθιστόρημα η αλήθεια είναι πως δεν περίμενα να το συναντήσω, όχι γιατί δεν ταιριάζει θεματικά, αλλά γιατί δεν το είχα θεωρήσει απαραιτήτως ειδοποιό στοιχείο της αφηγηματικότητας του συγγραφέα. Δυστυχώς όμως δεν είναι αυστηρά συνεπές. Υπάρχουν χωρία του κειμένου που ακολουθούν ακατάπαυστα αυτή τη μέθοδο και άλλα που την εγκαταλείπουν εντελώς.

Παρόλα αυτά, πρόκειται αναμφίβολα για την πιο ώριμη έως τώρα δουλειά του συγγραφέα, που αποδεικνύει περίτρανα πως ο Μιχάλης Αλμπάτης είναι εξίσου καλός στη μεγάλη φόρμα.

Το βιβλίο αξίζει να διαβαστεί και είναι δίκαιο το ότι αποτέλεσε εκδοτικό γεγονός.


 politeia link more

 

 

Ακολουθήστε την bookpress.gr στο Google News και διαβάστε πρώτοι τα θέματα που σας ενδιαφέρουν.


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

«Απολαύσεις της Καπούης» του Σπύρου Κακατσάκη (κριτική) – Δυνατό μυθιστόρημα ή καλογραμμένο ευπώλητο;

«Απολαύσεις της Καπούης» του Σπύρου Κακατσάκη (κριτική) – Δυνατό μυθιστόρημα ή καλογραμμένο ευπώλητο;

Για το μυθιστόρημα του Σπύρου Κακατσάκη «Απολαύσεις της Καπούης» (εκδ. Καλειδοσκόπιο).

Γράφει ο Γιώργος Ν. Περαντωνάκης

Αν η πλοκή του μυθιστορήματος χαρακτηρίζεται από στιβαρότητα και λελογισμένη πολυπλοκότητα, αν η γλώσσα του ρέει ομαλά και συστήνει ...

«Κλουαζονέ» της Λίνας Βαλετοπούλου (κριτική) – Επιστροφή στα χρόνια της αθωότητας και γυναικεία χειραφέτηση

«Κλουαζονέ» της Λίνας Βαλετοπούλου (κριτική) – Επιστροφή στα χρόνια της αθωότητας και γυναικεία χειραφέτηση

Για το βιβλίο της Λίνα Βαλετοπούλου «Κλουαζονέ» (εκδ.Βακχικόν). Κεντρική εικόνα: από την ταινία του Παντελή Βούλγαρη «Το τελευταίο σημείωμα». 

Γράφει η Κατερίνα Ι. Παπαδημητρίου

Η Λίνα Βαλετοπούλου, μετά την τελευ...

«Κακό ανήλιο», του Κωνσταντίνου Δομηνίκ (κριτική) – Δώδεκα ιστορίες υπερφυσικού και λαογραφικού τρόμου

«Κακό ανήλιο», του Κωνσταντίνου Δομηνίκ (κριτική) – Δώδεκα ιστορίες υπερφυσικού και λαογραφικού τρόμου

Για τη συλλογή διηγημάτων του Κωνσταντίνου Δομηνίκ «Κακό ανήλιο» (εκδ. Ίκαρος). Κεντρική εικόνα από τη Μόρνα, το εγκαταλελειμμένο από το 1967 χωριό στους πρόποδες του Ολύμπου.

Γράφει ο Κώστας Δρουγαλάς

Το ...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

Λογοτεχνικό Βραβείο Δουβλίνου 2024: Νικητής ο Μίρτσεα Καρταρέσκου

Λογοτεχνικό Βραβείο Δουβλίνου 2024: Νικητής ο Μίρτσεα Καρταρέσκου

Ο Ρουμάνος συγγραφέας Μίρτσεα Καρταρέσκου [Μircea Cartarescu] έλαβε το βραβείο για το μυθιστόρημά του «Solenoid» που είναι εν μέρει αυτοβιογραφικό και μάς μεταφέρει στην κομμουνιστική Ρουμανία των τελών του ‘70. Στα ελληνικά τον έχουμε γνωρίσει με το μυθιστόρημα «Νοσταλγία» (μτφρ. Βίκτορ Ιβάνοβιτς, εκδ. Καστανιώτη)....

ΔΕΒΘ 2024: Γυναίκες, φύλο και φεμινισμοί – Τι είδαμε, τι καταλάβαμε

ΔΕΒΘ 2024: Γυναίκες, φύλο και φεμινισμοί – Τι είδαμε, τι καταλάβαμε

Ένα από τα αφιερώματα της φετινής ΔΕΒΘ ήταν αυτό στις «Γυναίκες», μια ευρεία θεματική που ξεδιπλώθηκε μέσα από συζητήσεις για συγγραφείς, εκδότριες και μεταφράστριες, για τη γυναίκα σαν λογοτεχνικό ήρωα, αλλά και τη γυναικεία γραφή. Οι εκδηλώσεις ήταν διάχυτες στο πρόγραμμα, αρκετές συνέπιπταν η μία με την άλλη, αλλ...

Όταν ο Στέφαν Τσβάιχ αποστρεφόταν τον χορό, το ραδιόφωνο, τον κινηματογράφο

Όταν ο Στέφαν Τσβάιχ αποστρεφόταν τον χορό, το ραδιόφωνο, τον κινηματογράφο

Σκέψεις με αφορμή το κείμενο του Στέφαν Τσβάιχ [Stefan Zweig] «Η ομογενοποίηση του κόσμου» (μτφρ. Μαρία Αγγελίδου, Άγγελος Αγγελίδης), το οποίο κυκλοφορεί στη σειρά «Βιβλίδια» των εκδόσεων Άγρα.

Γράφει ο Κ.Β. Κατσουλάρης

Θα σου μιλήσω για ένα...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

«Γραφή κοφτερή σαν μαχαίρι» της Ανί Ερνό (προδημοσίευση)

«Γραφή κοφτερή σαν μαχαίρι» της Ανί Ερνό (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το βιβλίο της βραβευμένης με Νόμπελ λογοτεχνίας Ανί Ερνό [Annie Ernaux] «Γραφή κοφτερή σαν μαχαίρι (μτφρ. Ρίτα Κολαΐτη), μια συνομιλία, μέσω μέιλ, της Ερνό με τον Φρεντερίκ Ιβ Ζανέ [Frederic-Yves Jeannet]. Το βιβλίο θα κυκλοφορήσει στις 28 Μαΐου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Επιμ...

«Μελέτη περίπτωσης» του Γκρέαμ Μακρέι Μπερνέτ (προδημοσίευση)

«Μελέτη περίπτωσης» του Γκρέαμ Μακρέι Μπερνέτ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα του Γκρέαμ Μακρέι Μπερνέτ [Graeme Macrae Burnet] «Μελέτη περίπτωσης» (μτφρ. Χίλντα Παπαδημητρίου), το οποίο κυκλοφορεί στις 28 Μαΐου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Στην αρχή, καθώς ...

«Ο ελληνικός Εμφύλιος πόλεμος 1946-1949 μέσα από τον τουρκικό Τύπο της εποχής» του Μουράτ Εσέρ (προδημοσίευση)

«Ο ελληνικός Εμφύλιος πόλεμος 1946-1949 μέσα από τον τουρκικό Τύπο της εποχής» του Μουράτ Εσέρ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από τη μελέτη του Μουράτ Εσέρ [Murat Eser] «Ο ελληνικός Εμφύλιος πόλεμος 1946-1949 μέσα από τον τουρκικό Τύπο της εποχής», η οποία κυκλοφορεί αυτές τις μέρες από τις εκδόσεις Νίκας.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Εφημερίδα...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Γκόγκολ, Γκόρκι, Τολστόι, Χάμσουν: Τέσσερα κλασικά λογοτεχνικά έργα από τις εκδόσεις Νίκας

Γκόγκολ, Γκόρκι, Τολστόι, Χάμσουν: Τέσσερα κλασικά λογοτεχνικά έργα από τις εκδόσεις Νίκας

Για τα βιβλία των Κνουτ Χάμσουν [Knout Hamsun] «Η πείνα» (μτφρ. Βασίλη Δασκαλάκη), Νικολάι Γκόγκολ [Νikolai Gogol] «Το παλτό» (μτφρ. Κώστας Μιλτιάδης), Μαξίμ Γκόρκι [Maxim Gorky] «Τα ρημάδια της ζωής» (μτφρ. Κοραλία Μακρή) και Λέον Τολστόι [Leon Tolstoy] «Η σονάτα του Κρόιτσερ» (μτφρ. Κοραλία Μακρή). 

...
Τι διαβάζουμε τώρα; 12 βιβλία λογοτεχνίας που βγήκαν πρόσφατα και ξεχωρίζουν

Τι διαβάζουμε τώρα; 12 βιβλία λογοτεχνίας που βγήκαν πρόσφατα και ξεχωρίζουν

Εαρινά αναγνώσματα από όλο τον κόσμο. Νομπελίστες, αναγνωρισμένοι συγγραφείς, αλλά και νέα ταλέντα ξεχωρίζουν και τραβούν την προσοχή. Στην κεντρική εικόνα, οι Αμπντουλραζάκ Γκούρνα, Κάρα Χόφμαν, Ντέιβιντ Μίτσελ.

Γράφει ο Διονύσης Μαρίνος 

Από την...

Από τον κβαντικό υπολογιστή στην παραγωγική Τεχνητή Νοημοσύνη: 3 βιβλία για ένα μέλλον που είναι ήδη εδώ

Από τον κβαντικό υπολογιστή στην παραγωγική Τεχνητή Νοημοσύνη: 3 βιβλία για ένα μέλλον που είναι ήδη εδώ

Η επιστήμη προχωράει με ραγδαίoυς ρυθμούς. Η 4η βιομηχανική επανάσταση θα στηριχθεί στην κβαντική υπεροχή και την Τεχνητή Νοημοσύνη. Για να ξέρουμε πώς θα είναι το μέλλον μας επιλέγουμε τρία βιβλία που εξηγούν λεπτομέρως όλα όσα θα συμβούν. Kεντρική εικόνα: @ Wikipedia.

Γράφει ο Διονύσης Μαρίνος ...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

15 Δεκεμβρίου 2023 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2023

Mυθιστορήματα, νουβέλες, διηγήματα, ποιήματα: Επιλογή 100 βιβλίων, ελληνικών και μεταφρασμένων, από τη βιβλιοπαραγωγή του 2023. Επιλογή: Συντακτική ομάδα της Book

ΦΑΚΕΛΟΙ