Μερικές σκέψεις με αφορμή το μυθιστόρημα της Μάιρας Παπαθανασοπούλου «Τα παιδιά της μεγάλης σιωπής» (εκδ. Πατάκη). Στην κεντρική εικόνα, στιγμιότυπο από την ταινία «Οι ζωές των άλλων» (2018).
Γράφει ο Βάιος Καλογρηάς
Η μυθιστοριογραφική επεξεργασία ενός θέματος που μας απασχόλησε –τον Στράτο Δορδανά κι εμένα– τόσο έντονα ερευνητικά, έχει ιδιαίτερο ενδιαφέρον, αφού η λογοτεχνία μπορεί να «πάει ένα βήμα παραπέρα», απ’ ό,τι η ιστορία, και να διεισδύσει στον εσωτερικό, ψυχικό κόσμο των πρωταγωνιστών. Πάντα πίστευα, και φυσικά πιστεύω ακόμη, ότι η ιστορική επιστήμη και η ποιοτική λογοτεχνία μπορούν και πρέπει να αλληλοσυμπληρώνονται. Το καλύτερο παράδειγμα γι’ αυτό είναι το βιβλίο της Μάιρας Παπαθανασοπούλου.
Διαβάζοντας το βιβλίο είδα να αναδύεται μπροστά μου ένας ολάκερος κόσμος, εγκλωβισμένος στα γρανάζια συνθηκών και συστημάτων που ο ίδιος δεν είχε επιλέξει και τον απειλούσαν με συντριβή σε κάθε του βήμα.
Διαβάζοντας το βιβλίο είδα να αναδύεται μπροστά μου ένας ολάκερος κόσμος, εγκλωβισμένος στα γρανάζια συνθηκών και συστημάτων που ο ίδιος δεν είχε επιλέξει και τον απειλούσαν με συντριβή σε κάθε του βήμα. Ο Σταύρος, η Μάρτα, ο Δάσκαλος και οι υπόλοιποι ήρωες δεν είχαν μόνο να αντιδράσουν –όπως οι δύο πρωταγωνιστές του «1984»– απέναντι σε ένα πανίσχυρο ολοκληρωτικό καθεστώς. Είχαν και να αντιπαλέψουν τις οδυνηρές μνήμες του παρελθόντος που κουβαλούσαν μέσα τους ως δυσβάσταχτο φορτίο και με το οποίο διατηρούσαν ανοικτούς και ατακτοποίητους λογαριασμούς. Η ιδέα της Μάιρας Παπαθανασοπούλου να συμπεριλάβει και το «νορβηγικό ζήτημα» (στο άλλο άκρο της Ευρώπης απ’ ό,τι η Ελλάδα) ήταν εξαιρετική και καταδεικνύει πως τα τραύματα του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου δεν έχουν επουλωθεί οριστικά αλλά μεταφέρονται από γενιά σε γενιά – η κοινή μοίρα των κατακτημένων από τους Εθνικοσοσιαλιστές λαών.
Με χαρακτηριστικά ανθρώπων που περιγράφονται στις «Ζωές των άλλων»
Ως αναγνώστη (και ιστορικό) με καθήλωσε η σύλληψη του Σταύρου και η μετεξέλιξή του σε πράκτορα της Στάζι. Η περιγραφή της ψυχικής του κατάστασης συγκλονίζει, όπως και της αγωνιώδους ελπίδας του να ξανασμίξει με τη Μάρτα. Το υποκατάστατό της, με το οποίο βρίσκεται αντιμέτωπος στο δωμάτιο ενός ξενοδοχείου, δεν τον ικανοποιεί. Είναι έτοιμος για την «απόδραση», άραγε θα πετύχει; Ή το «χέρι σωτηρίας» που θα απλώσει στη συναδέλφισσά του σημαίνει τον συμβιβασμό του με το καθεστώς; Πολύ θα με ενδιέφερε να το μάθω.
Κατά τη διάρκεια της ανάγνωσης επιχείρησα να διακρίνω στους πρωταγωνιστές στοιχεία που θα παρέπεμπαν στις «Ζωές των άλλων», αν κρύβονταν δηλαδή πραγματικές βιογραφίες πίσω από τα πρόσωπα του μύθου ως πηγές έμπνευσης. Θα έλεγα ότι οι ήρωες του βιβλίου συνδυάζουν διάφορα χαρακτηριστικά ανθρώπων που περιγράφονται στις «Ζωές των άλλων» – ή τουλάχιστον αυτή είναι η εντύπωσή μου. Όταν μελετούσαμε με τον Στράτο Δορδανά τα έγγραφα της Στάζι, είχαμε καταλήξει στο συμπέρασμα πως για τις «Ζωές των άλλων» θα έπρεπε να γραφτεί ένα μυθιστόρημα – μόνο ένα μυθιστόρημα θα μπορούσε να απεικονίσει το θέμα στην ανθρώπινή του διάσταση. Σε αυτή την κατεύθυνση κινείται το συγγραφικό εγχείρημα της Μάιρας Παπαθανασοπούλου.
* Ο ΒΑΪΟΣ ΚΑΛΟΓΡΗΑΣ είναι επιστημονικός συνεργάτης στον Τομέα Σύγχρονης Ιστορίας του Πανεπιστημίου Μάιντς. Μεταξύ άλλων, έχει δημοσιευθεί η μελέτη του Το αντίπαλο δέος. Οι εθνικιστικές οργανώσεις αντίστασης στην κατεχόμενη Μακεδονία (1941-1944) από τις εκδ. University Studio Press.
