«Το λουλούδι της θάλασσας» της Νάγιας Δαλακούρα (κριτική)

Την αίσθηση μαγείας από τον παγωμένο και σιωπηλό Βορρά, με τους ιριδισμούς του Βορείου Σέλαος, καθώς και το ανεπαίσθητο άρωμα των απολιθωμένων βικτωριανών ηθών, περικλείει το νέο μυθιστόρημα της Νάγιας Δαλακούρα.

Το λουλούδι της θάλασσας εκτός από τίτλος του βιβλίου, είναι και το πλοίο το οποίο θα μεταφέρει τον βικτωριανό αριστοκράτη και χειρουργό Τζέιμς Κάρινγκτον στα παγωμένα νερά της Αρκτικής και στην αγκαλιά της Νανούκ, μιας εκπροσώπου της φυλής των Ινουίτ που κατοικεί στη νήσο Μπάφιν του Καναδά, στον αρκτικό κύκλο.

Ο αναπάντεχος αυτός έρωτας είναι ο βασικός μυθιστορηματικός καμβάς πάνω στον οποίο η Δαλακούρα κεντάει την πλοκή του βιβλίου της και κινεί τον μύθο.

Ο Τζέιμς, ορφανός από μητέρα ήδη από τη γέννησή του, μεγαλώνει στη Μεγάλη Βρετανία, τη μεγαλύτερη αποικιοκρατική δύναμη της εποχής, και σε ένα αυστηρό περιβάλλον που υμνεί την αριστοκρατία και εμμένει στην τυποποίηση, καταπνίγοντας κάθε εκδήλωση αυθορμητισμού. Κόντρα στα ήθη αυτά, ο Τζέιμς νιώθει να διαφέρει από τους υπόλοιπους και να ασφυκτιά σ' αυτό το καταπιεστικό περιβάλλον. Έτσι αποφασίζει να σπουδάσει ιατρική με ειδίκευση στη χειρουργική, μια επιλογή που ήταν μακριά από τις επιθυμίες του πατέρα του.

Η ανήσυχη καρδιά του ονειρεύεται να φτερουγίσει σε άλλα, ανεξερεύνητα μέρη και να γνωρίσει νέους τόπους και ανθρώπους. Η κατάλληλη ευκαιρία παρουσιάζεται όταν συστήνεται μια ναυτική αποστολή, εν έτει 1848, προκειμένου να ανακαλύψει τι απέγιναν τα μυθικά πλοία «Erebus» και «Terror» της καταραμένης αποστολής του Βρετανού εξερευνητή Τζον Φράνκλιν, που εξαφανίστηκαν, δίχως να αφήσουν ίχνη, το 1845 στην προσπάθειά τους να βρουν το περίφημο Βορειοδυτικό Πέρασμα, διαβόητο πόθο όλων των εξερευνητών του 19ου αιώνα.

(...) κάτι πολύ περισσότερο από μια δυνατή ερωτική ιστορία.

Στη νήσο Μπάφιν όμως, για την οποία έχουν βάλει πλώρη τα βρετανικά πλοία, κατοικεί η Νανούκ και ο λαός της. Η Νανούκ είναι μια όμορφη Ινουίτ, μεγαλωμένη σύμφωνα με τους νόμους της φύσης και της καρδιάς, με έναν τρόπο δηλαδή εντελώς διαφορετικό από τον Τζέιμς. Ποια θα είναι η κατάληξη όταν οι εκπρόσωποι αυτών των δύο εντελώς διαφορετικών κόσμων συναντηθούν; Θα έχει μέλλον ο αταίριαστος έρωτάς τους ή ο χωρισμός καθίσταται αναπότρεπτος; Ο αναπάντεχος αυτός έρωτας είναι ο βασικός μυθιστορηματικός καμβάς πάνω στον οποίο η Δαλακούρα κεντάει την πλοκή του βιβλίου της και κινεί τον μύθο. Το λουλούδι της θάλασσας όμως είναι κάτι πολύ περισσότερο από μια δυνατή ερωτική ιστορία. Πάνω απ' όλα είναι η σύγκρουση του φυσικού με τον τυποποιημένο τρόπο ζωής, η αναμέτρηση των αυτοχθόνων γηγενών πολιτισμών, οι οποίοι ζουν σε αρμονία με τη Μητέρα Φύση, και των εκπολιτισμένων ανθρώπων, οι οποίοι την καταστρέφουν.

«Οι Ινουίτ ζουν με τον φόβο του απρόσμενου, γνωρίζουν απόλυτα το αδάμαστο της φύσης, ξέρουν πως τίποτε δεν αντιστέκεται στον χρόνο, σέβονται τις αποφάσεις των πνευμάτων. Σ' έναν κόσμο μεγάλης θνησιμότητας, κατορθώνουν να αφήνουν το παρελθόν πίσω τους και μαθαίνουν να ζουν την κάθε μέρα σαν να είναι η τελευταία».

«Τα τελευταία χρόνια ο συντηρητικό αριστοκράτης είχε εξελιχθεί σε έναν υπέρμετρα αυστηρό γέρο, με ιδέες που ανήκαν στους σκοτεινούς παρελθόντες αιώνες, όπως πίστευε ο γιος του, κληρονόμος της περιουσίας και μοναδικός απόγονος μιας μακράς δυναστείας που περηφανευόταν πως είχε ρίζες στους Σταυροφόρους του Ριχάρδου του Λεοντόκαρδου. Οι δε πεποιθήσεις του ενθάρρυναν συντηρητικά, ξεπερασμένα και απαράδεκτα για τον γιο του κατεστημένα, όπως το δουλεμπόριο, η φεουδαρχία και η σαφής ανωτερότητα της λευκής φυλής έναντι των απολίτιστων αγρίων του νεοανακαλυφθέντος κόσμου. Κατεστημένα που έκαναν τον Τζέιμς να δυσφορεί και ταυτόχρονα να αναζητεί τρόπους προκειμένου να ξεφύγει από το υποκριτικό περιβάλλον που τον έπνιγε».

Ο 19ος αιώνας ήταν μια μεταβατική εποχή όχι μονάχα για τη Μεγάλη Βρετανία, αλλά για ολόκληρη την ανθρωπότητα. Η βιομηχανική επανάσταση είχε πάρει πλέον για τα καλά τον δρόμο της, ωθώντας στη διόγκωση και την ακμή της τάξης των αστών, η φεουδαρχία, το εκκλησιαστικό κατεστημένο και η αριστοκρατία κατέρρεαν ραγδαία, ενώ νέα μεγάλα μυαλά όπως ο Δαρβίνος και ανθρωπολόγοι όπως ο Μπόας διατύπωναν «αιρετικές», για την εποχή τους, απόψεις. Η αποικιοκρατία βρισκόταν στο απόγειό της, επιτρέποντας στους εξουσιαστές λευκούς να διατυπώνουν ρατσιστικές απόψεις για τους «ευγενείς αγρίους» του υπόλοιπου πλανήτη –απόψεις που εντάχθηκαν σε ό,τι αργότερα χαρακτηρίστηκε ως κοινωνικός δαρβινισμός– και να διακηρύσσουν πανηγυρικά την ανωτερότητά τους έναντι των υπολοίπων φυλών.

Ο αναγνώστης σχεδόν ακούει, καθώς γυρίζει τις σελίδες του βιβλίου το ελαφρύ τρίξιμο του πάγου και τις κραυγές των καριμπού, αισθάνεται τον παγωμένο άνεμο να χτυπάει κατά ριπές το πρόσωπό του...

Σε αυτό ακριβώς το σημείο είναι που εστιάζει το βιβλίο της Δαλακούρα, το πιο πολυσήμαντο, πολυδιάστατο, αλλά και το πιο ώριμο από τα μέχρι τώρα βιβλία της. Η Αγγλία της βασίλισσας Βικτορίας, της Βιομηχανικής Επανάστασης, των εξερευνητών, του δουλεμπορίου και των αναδυόμενων ανθρωπίνων δικαιωμάτων, του Δαρβίνου και του Ντίκενς, αποτελεί το ένα από τα δύο εκ διαμέτρου αντίθετα σκηνικά του βιβλίου. Το άλλο, το αποτελούν οι παγωμένες εσχατιές του Βορρά, με τον βαρύ ληθαργικό και εξοντωτικό χειμώνα αλλά και τη γλυκύτερη άνοιξη που βλέπει ποτέ η γη. Εκεί, στα τοπία της Αρκτικής, αναδεικνύεται όλη η ξεχωριστή περιγραφική ικανότητα και η ομορφιά του λόγου της συγγραφέως. Ο αναγνώστης σχεδόν ακούει, καθώς γυρίζει τις σελίδες του βιβλίου το ελαφρύ τρίξιμο του πάγου και τις κραυγές των καριμπού, αισθάνεται τον παγωμένο άνεμο να χτυπάει κατά ριπές το πρόσωπό του και αγαλλιάζει η ψυχή του όταν «βλέπει» το πρώτο χορτάρι να ξεπετάγεται δειλά δειλά από την χιονισμένη γη, σηματοδοτώντας το τέλος του χειμώνα.

Η Νάγια Δαλακούρα γεννήθηκε το 1980 και μεγάλωσε στην Κομοτηνή. Δραστηριοποιείται στον χώρο των μουσείων ως επιμελήτρια εκθέσεων και μουσειοπαιδαγωγός. Από τις εκδόσεις Κλειδάριθμος κυκλοφόρησε το 2019 το πρώτο μυθιστόρημά της με τίτλο «Το λιμάνι των χαμένων γυναικών» και το 2021, το δεύτερο «Θράσσα - Η μάγισσα της Θράκης».

Το νερό είναι αδιαμφισβήτητα το στοιχείο που πρωταγωνιστεί στο βιβλίο, τόσο στο εξώφυλλο, όσο και στις σελίδες του, σε όλες τις μορφές του: πάγος ως στερεό, θάλασσα ως υγρό και ομίχλη ως αέριο στοιχείο.

Πέρα από το ζήτημα της διαφορετικότητας και της υποτιθέμενης ανωτερότητας των πολιτισμών, αναδύεται μέσα από τις σελίδες του βιβλίου και ένα δυνατό οικολογικό μήνυμα για την ομορφιά ενός κόσμου που πεθαίνει κινδυνεύοντας από την υπερθέρμανση του πλανήτη, και ειδικότερα για την περιοχή του αρκτικού Βορρά.

Σε όλη τη διάρκεια της αφήγησης, η Δαλακούρα δεν αφήνει τίποτε στην τύχη. Πέρα από τις εξαίσιες περιγραφές, χρησιμοποιεί ενίοτε την προοικονομία και για να φιλοτεχνήσει το πλήρες πορτρέτο των χαρακτήρων της. Το ημερολόγιο που κρατάει ο Τζέιμς στο ταξίδι του, αποτελεί μια δυνατή, γεμάτη συναίσθημα πρωτοπρόσωπη αφήγηση. Στο ημερολόγιο εκείνο υπάρχει και ένα κρυμμένο οικογενειακό μυστικό, μαζί με μια αναπάντεχη ανατροπή στην υπόθεση, τα οποία θα προσφέρουν ένα συγκινητικό τέλος και ταυτόχρονα την ηθική κάθαρση των ηρώων – μια κάθαρση που έχει τις ρίζες της στην αρχαία τραγωδία.

Το ταξίδι που θα πραγματοποιήσει ο Τζέιμς θα τον απελευθερώσει, ως έναν βαθμό, από τα στερεότυπα με τα οποία γαλουχήθηκε. Δεν θα μπορέσει όμως ποτέ του να κατακτήσει το ελεύθερο πνεύμα της Νανούκ και να απαλλαγεί οριστικά από τον οριοθετημένο βικτωριανό εαυτό του. Έναν εαυτό τον οποίο κατά βάθος απεχθάνεται, αλλά αδυνατεί να ξεριζώσει ολοκληρωτικά.

Η αντίθεση των δύο διαφορετικών αντιλήψεων ζωής, γίνεται ακόμη εντονότερη από την απόδοση των δύο πρωταγωνιστών, του Τζέιμς και της Νανούκ, οι οποίοι διατηρούν χαρακτηριστικά, τα οποία έρχονται σε ευθεία αντίθεση με το κοινώς αναμενόμενο για το φύλο τους: ο Τζέιμς παρουσιάζεται τρυφερός και συναισθηματικός με λεπτότητα τρόπων και αισθημάτων, ενώ η Νανούκ εμφανίζεται ιδιαίτερα δυναμική και ισχυρή προσωπικότητα, η οποία μάλιστα πηγαίνει και για κυνήγι με τους άντρες της φυλής της. Η πραότητα του Τζέιμς και ο δυναμισμός της Νανούκ έρχονται σε ευθεία αντίθεση με το κοινωνικό φύλο των ηρώων, και αυτό δεν είναι κάτι που το κάνει για πρώτη φορά η Δαλακούρα, μιας και τόσο η Ρόζα από το Λιμάνι των χαμένων γυναικών όσο και η Ζωή από τη Θράσσα είναι δύο αντισυμβατικοί και δυναμικοί γυναικείοι χαρακτήρες. 

Εν κατακλείδι, όλη η μυστηριακή ομορφιά του παγωμένου Βορρά με τα πανέμορφα λευκά τοπία του, αλλά και η μονολιθικότητα της Βικτοριανής Αγγλίας περιέχονται σ' αυτό το μυθιστόρημα, το οποίο μπορεί να μιλάει για ένα λουλούδι της θάλασσας, έχει όμως βάλει προορισμό να ανθίσει εντός του κάθε αναγνώστη του βιβλίου της Δαλακούρα.

* Η ΛΕΥΚΗ ΣΑΡΑΝΤΙΝΟΥ είναι συγγραφέας, ιστορικός και καθηγήτρια μουσικής. Τελευταίο της βιβλίο, η μελέτη «Μύθοι που έγιναν ιστορία» (εκδ. Ενάλιος).