«Μάρτυς!» του Κάβε Ακμπάρ (κριτική) – Για έναν θάνατο που θα ξεπερνάει τα ανθρώπινα

Ένας παλιός λογοτεχνικός μύθος δηλοί πως οι ποιητές δεν μπορούν να γράψουν εύκολα μυθιστόρημα. Βέβαια, τούτο μπορεί να διαβαστεί και ανάποδα: πόσοι πεζογράφοι είναι ικανοί να περιορίσουν την οιστρηλατημένη πρόζα τους μέσα σε λίγους στίχους;

Για κάθε ανεπιβεβαίωτο κανόνα υπάρχουν πάντα εξαιρέσεις. Από τη Σίλβια Πλαθ έως τον Όσεαν Βουόνγκ και από τον Ανδρέα Εμπειρίκο έως τον Γιώργο Σεφέρη, οι ποιητές έχουν αποδείξει πως δεν φοβούνται τον πεζό λόγο. Έστω και αν τον διαχειρίζονται με τον δικό τους τρόπο.

Ο Κάβε Ακμπάρ ως τώρα είχε δημοσιεύσει δύο ποιητικές συλλογές. Είχε δει ποιήματά του να δημοσιεύονται σε έγκυρα ΜΜΕ της Αμερικής και του λοιπού κόσμου (New Yorker, New York Times, Patis Review κ.ά.), είχε λάβει ουκ ολίγες διθυραμβικές κριτικές για την ποίησή του και, φυσικά, είχε γευτεί τη χαρά κάποιων σημαντικών βραβείων.

Κι όμως, για εκείνον φαίνεται πως ήρθε η στιγμή να αποχωριστεί για λίγο την οικονομία των στίχων για χάρη της πλησμονής των προτάσεων. Κάπως έτσι προέκυψε το πρώτο του μυθιστόρημα Μάρτυς!, για το οποίο έχουν ακουστεί ήδη πάρα πολλά στην αντίπερα όχθη του Ατλαντικού, ενώ οι πωλήσεις του φτάνουν να το χαρακτηρίσουν ως ένα μικρό εκδοτικό θαύμα.

Ένας διαφορετικός μάρτυρας

Ο Ακμπάρ είναι Ιρανός που όμως μεγάλωσε στις ΗΠΑ. Ως εκ τούτου, αν ακολουθήσει κανείς μια στερεοτυπική γραμμή θα πιστέψει πως το μυθιστόρημά του με τον εύγλωττο τίτλο του ενδέχεται να μιλάει για τους μαχητές του Ισλάμ που αποφασίζουν να γίνουν κομάντο αυτοκτονίας σκοτώντας τους αλλόθρησκους δυτικούς και δοξάζοντας τον Αλλάχ.

Μόνο που ο Μάρτυς του Ακμπάρ είναι κάτι πολύ διαφορετικό από μια διακύρηξη πίστης σε ένα πολεμοχαρές και ανθρωποκτόνο ιδανικό. Η αλήθεια είναι ότι ο ήρωας του βιβλίου, Σάιρους Σαμς, ένας νεαρός άντρας που γεννήθηκε στην Περσία, αλλά ήρθε από μωρό στην Ιντιάνα μαζί με τον πατέρα του, έχει εμμονή με τον θάνατο και πώς αυτός μπορεί να αποκτήσει ένα νόημα για τον άνθρωπο που θα εξοβελιστεί από το βασίλειο των ζώντων.

Ο Σαμς είναι η κλασική περίπτωση του «πολυτραυματία» πρωταγωνιστή: είναι εθισμένος στο ποτό και τα ναρκωτικά. Γράφει ποίηση που παραμένει στο συρτάρι του. Έχασε τη μητέρα του νωρίς όταν έπεσε θύμα μιας πολεμικής παράπλευρης απώλειας.

Ο Σαμς είναι η κλασική περίπτωση του «πολυτραυματία» πρωταγωνιστή: είναι εθισμένος στο ποτό και τα ναρκωτικά. Γράφει ποίηση που παραμένει στο συρτάρι του. Έχασε τη μητέρα του νωρίς όταν έπεσε θύμα μιας πολεμικής παράπλευρης απώλειας. Επέβαινε στο αεροπλάνο που είχε προορισμό το Ντουμπάι και το οποίο οι αμερικανικές δυνάμεις κατέρριψαν θεωρώντας λανθασμένα πως ήταν πολεμικό αεροπλάνο των Ιρανών.

Βλέπει τον πατέρα του να κολυμπάει σε ένα τέναγος θλίψης από τη στιγμή που έμεινε ασυντρόφευτος και στο τέλος τον χάνει κι αυτόν, μένοντας ολότελα ορφανός. Είναι, άραγε, ένας μάρτυρας ο Σάιρους;

Σύμφωνα με τα δικά του μέτρα, για να ονομαστεί κάποιος έτσι θα πρέπει να προσφέρει τη ζωή του σε κάτι ανώτερο, ώστε το παράλογο του θανάτου να αποκτήσει μια αχτίδα σπουδαιότητας. Έχει, δε, τόση εμμονή μ’ αυτό, που επιθυμεί να γράψει ένα βιβλίο εξυμνώντας ήρωες όπως η Ζαν Ντ’ Αρκ, ο Μπόμπι Σαντς ή ο άνθρωπος που στάθηκε μπρος στο τανκ στην πλατεία Τιεν Αν Μεν.

Ο θάνατος που ξεπερνάει τα ανθρώπινα

Βιώνοντας την απόλυτη μοναξιά, τη σκληρή συνθήκη της αποτοξίνωσης, τη σφιχτή ζώνη της κατάθλιψης, τον υφέρποντα ρατσισμό και την ενοχλητική αϋπνία που τον καταδιώκει από τότε που ήταν μικρός, ο Σάιρους θα μάθει να παλεύει με το παράπονο, την αχρηστία και τον πόνο. Ίσως αυτός να είναι ο λόγος που αναζητεί το νόημα του θανάτου που ξεπερνάει τα ανθρώπινα. Ο θείος του είναι ένα τέτοιο παράδειγμα. Πήρε μέρος στον πόλεμο με το Ιράκ και ήταν επιφορτιμένος να πηγαίνει έφιππος στα πεδία των μαχών φορώντας μια μαύρη κάπα (ωσάν να ήταν άγγελος) και να ρίχνει φως στα πρόσωπα των συντρόφων του που ψυχομαχούσαν.

Η πράξη του, στα μάτια του Σάιρους, είχε όλα τα στοιχεία της παρηγοριάς, αλλά και της εξύψωσης του σκοπού. Με τη μόνη διαφορά ότι ο θείος του, επιστρέφοντας από τον πόλεμο, ήταν ολότελα κατεστραμμένος έχοντας βιώσει από κοντά τόσους θανάτους.

Συναντάει τη συμπατριώτισσά του Ορκιντέ, μια καλλιτέχνιδα που βρίσκεται στο τελευταίο στάδιο του καρκίνου και έχει αποφασίσει να τον «εκθέσει» σε μια γκαλερί.

Πηγαίνοντας στο Μπρούκλιν, ο Σάιρους θα βρει το ιδανικό γι’ αυτόν παράδειγμα ανθρώπου που δίνει στον επικείμενο θάνατό του μια σπάνια σημασιολογική διάσταση. Συναντάει τη συμπατριώτισσά του Ορκιντέ, μια καλλιτέχνιδα που βρίσκεται στο τελευταίο στάδιο του καρκίνου και έχει αποφασίσει να τον «εκθέσει» σε μια γκαλερί. Να γίνει, δηλαδή, η ίδια το ζωντανό έργο τέχνης που βαίνει μέρα με την μέρα προς τον αφανισμό του.

Οι συζητήσεις που θα κάνει μαζί της θα είναι αποκαλυπτικές όχι μόνο για το θέμα που τον ενδιαφέρει, αλλά και για την προσωπική του ζωή. Θα βρεθεί μπρος σε μια αποκάλυψη που έχει να κάνει με τη μητέρα του, η οποία ουσιαστικά θα επανεγγράψει μέσα του το παρελθόν του διαγράφοντας ό,τι γνώριζε ως τώρα και ό,τι θεωρούσε εδραία αλήθεια.

Ποιητική σφραγίδα

Το μυθιστόρημα έχει αναμφίβολα τη σφραγίδα ενός ποιητή. Εκτός ότι υπάρχουν αρκετά ποιήματα που ανοίγουν κεφάλαια, υπάρχει και οικονομία στο χειρισμό της γλώσσας. Όσο κι αν αυτό ακούγεται παράδοξο για ένα βιβλίο 503 σελίδων.

Οι εικόνες που δημιουργεί ο Ακμπάρ έχουν περισσότερο ποιητική χροιά και λιγότερο πεζογραφική αναγκαιότητα, χωρίς αυτό να σημαίνει πως απουσιάζει η πλοκή.

Οι ρόλοι της αφήγησης μοιράζονται από την πρωτοπρόσωπη στην τριτοπρόσωπη αφήγηση, ενώ αυτοί που μας διηγούνται την ιστορία είναι τόσο η πεθαμένη μητέρα του Σάιρους, όσο και ο πατέρας του.

Ο Κάβε Ακμπάρ γεννήθηκε στην Τεχεράνη του Ιράν, μεγάλωσε στην Αμερική και διδάσκει στο Πανεπιστήμιο της Άιοβα. Έχει εκδώσει δύο ποιητικές συλλογές (Pilgrim Bell και Calling a Wolf a Wolf) καθώς και ένα ολιγοσέλιδο έργο με τίτλο - Portrait of the Alcoholic. Έχει επίσης επιμεληθεί τη συλλογή The Penguin Book of Spiritual Verse: 110 Poets on the Divine. Ποιήματά του έχουν δημοσιευτεί στα έντυπα The New Yorker, The New York Times, The Paris Review, The Best American Poetry κ.α. Το Μάρτυς! είναι το πρώτο του μυθιστόρημα.

Το διαρκές μπρος πίσω της πλοκής δεν προκαλεί σύγχυση, καθώς εξηγεί πράγματα του αφηγηματικού παρόντος. Ως εκ τούτου κρίνεται αναγκαίο, σε μια κατεξοχήν μη γραμμική ανάπτυξη μυθιστορήματος.

Ο Ακμπάρ γράφει ομολογουμένως ένα πολυδιάστατο μυθιστόρημα έχοντας κατακτήσει το προσωπικό του ύφος. Γεγονός που τον κάνει να ξεχωρίζει. Αν είχε καταφέρει να διαχειριστεί καλύτερα τον Σάιρους στα τελευταία κεφάλαια όπου, πλέον, έχει μάθει όλη την αλήθεια για την ιστορία της οικογένειάς του, θα μιλούσαμε άνετα για ένα αψεγάδιαστο συγγραφικό ντεμπούτο.

Ο πρωταγωνιστής βυθίζεται

Ωστόσο, σε εκείνα τα λεπτά σημεία, ο Σάιρους βυθίζεται, δεν δείχνει τη στόφα ήρωα που μπορεί να αντέχει το δραματικό βάρος που εναποτίθεται στους ώμους του, με αποτέλεσμα να βγαίνει στο προσκήνιο η δυναμική παρουσία της Ορκιντέ. Περαιτέρω διευκρινήσεις επ’ αυτού θα χαλούσαν το στοιχείο της αναγνωστικής έκπληξης και θα συνιστούσαν ένα εκνευριστικό spoiler.

Συνολικά έχουμε να κάνουμε με ένα μυθιστόρημα που μπορεί να είναι ομοίως διασκεδαστικό και δραματικό, που είναι γλωσσοκεντρικό και διαθέτει έναν ήρωα από τον οποίο μπορείς να πιαστείς καθώς έχει κάμποσες γωνίες.

Συνολικά έχουμε να κάνουμε με ένα μυθιστόρημα που μπορεί να είναι ομοίως διασκεδαστικό και δραματικό, που είναι γλωσσοκεντρικό και διαθέτει έναν ήρωα από τον οποίο μπορείς να πιαστείς καθώς έχει κάμποσες γωνίες. Πώς αλλιώς θα μπορούσε να μιλάει (και να γίνεται πιστευτός) ένας ήρωας για θέματα όπως ο ρατσισμός, η σεξουαλικότητα, η μαρτυριολογία ή η διαπολιτισμικότητα, αν ο ίδιος δεν έφερε πάνω του όλα αυτά τα σημάδια;

Ο Σάιρους είναι Πέρσης και ταυτόχρονα Αμερικανός, είναι αμφιφυλόφιλος, μισεί τον εαυτό του που ακολουθεί το δόγμα της παθολογικής ευγένειας (μια ένωση ιρανικότητας με τη μεσοδυτική κουλτούρα περί κοινωνικών επαφών) και κουβαλάει μια σωρεία τραυμάτων.

Η πολύ εύστοχη μετάφραση ανήκει στη Μυρσίνη Γκανά που ως ποιήτρια και η ίδια κατάφερε να διαχειριστεί τα λεκτικά σχήματα του Ακμπάρ με εύστοχο και λεπταίσθητο τρόπο.

 ^＊Ο ΔΙΟΝΥΣΗΣ ΜΑΡΙΝΟΣ είναι δημοσιογράφος και συγγραφέας. 

Απόσπασμα από το βιβλίο

«Οι λέξεις της Ορκιντέ βρίσκονταν ακόμα σε τροχιά γύρω από το κρανίο του Σάιρους σαν αόρατο φωτοστέφανο καθώς απομακρυνόταν από το Μουσείο του Μπρούκλιν και έμπαινε στο πάρκο Πρόσπεκτ. Γήινοι μάρτυρες, περσικά κουτάκια. Η διαφορά ανάμεσα στο να μη θέλεις να ζεις και το να θέλεις να πεθάνεις. Ο Σάιρους τελείωσε την κόκα κόλα του και έσκυψε για να δέσει τα παπούτσια του. Φορούσε σκούρα μπλε πάνινα Vans που έπρεπε να αντικαθιστά ακριβώς κάθε έξι μήνες, όταν έλιωναν οι σόλες» (σελ.174).