fais

Για το μυθιστόρημα του Μισέλ Φάις «Όπως ποτέ – Κωμωδία της κούρασης» (εκδ. Πατάκη).

Της Ελένης Παπαργυρίου

Το νέο μυθιστόρημα του Μισέλ Φάις Όπως ποτέ αποτελεί την κατάληξη μιας τριλογίας με θέμα την αφηγηματική πράξη στην εποχή της ψηφιακής μετανεωτερικότητας. Η ταραγμένη αυτή εποχή συνιστά τις συνθήκες δημιουργίας της αφήγησης, ενώ ταυτόχρονα στοιχειοθετεί τα προσκόμματα που την καταλύουν. Η τριλογία συναρμόζεται από τo μυθιστόρημα Από το πουθενά και τη νουβέλα Lady Cortisol.

Το νέο μυθιστόρημα του Μισέλ Φάις «Όπως ποτέ» αποτελεί την κατάληξη μιας τριλογίας με θέμα την αφηγηματική πράξη στην εποχή της ψηφιακής μετανεωτερικότητας.

Στο πρώτο διερευνάται εν γένει το ζήτημα της επικοινωνίας που μετατίθεται από το υποκείμενο στην παγκοσμιοποιημένη κοινότητα. Οι προσωπικές μας κρίσεις είναι τόσο τακτικές και επαναλαμβανόμενες που μεταμορφώνονται σε κλισέ, ένα κλισέ που δεν περιορίζεται στο πλαίσιο μιας χώρας ή μιας ηπείρου, αλλά εξακοντίζεται στο παγκοσμιοποιημένο χάος, στον λευκό θόρυβο εκατομμυρίων λέξεων συσσωρευμένου λόγου που υπερίπταται σαν στρατόσφαιρα πάνω από τον πλανήτη. Στη νουβέλα Lady Cortisol, δεύτερο μέρος της τριλογίας, ο συγγραφέας ψηλαφίζει την έννοια της ανησυχίας. Η Lady Cortisol είναι μια ηρωίδα αγχώδης. Μιλάει ακατάπαυστα προσπαθώντας να μην αφήσει δευτερόλεπτο σιωπής.  Πασχίζει να γεμίσει το κενό των ερωτήσεων. Πασχίζει μέσα από τις απαντήσεις της να συγκροτήσει εαυτόν, ενώ στην πραγματικότητα επιθυμεί διακαώς να ξεφύγει από αυτόν.

Στο νέο του βιβλίο ο Φάις ερευνά την έννοια της κούρασης. Η ιστορία του συστήνεται εξαρχής ως εξαντλημένη και ψάχνει τρόπο να αναπαυτεί: «Μια ιστορία κατάκοπη, με υπνηλία, σε διαρκή υπερένταση. Μια ιστορία εξόριστη από την επικράτεια του ύπνου. Εξού και κάθομαι αμίλητος πλάι της. Πέτρινη στήλη στο προσκέφαλό της. Μήπως και κλείσει λίγο τα βλέφαρά της. Μήπως και ηρεμήσει, χαλαρώσει ή ανακουφιστεί». Ωστόσο, γεννάται το ερώτημα: Σε τι ύπνο, όμως, σε τι είδους ύπνο μπορεί να ελπίζει μια ταραγμένη ιστορία;

Στο «Όπως ποτέ» είναι ένας άντρας και μια γυναίκα που θέτουν ο ένας τον άλλο αντιμέτωπο με τα όρια του εαυτού του. Ο άντρας, σε μια εύθραυστη προσωπική ισορροπία, προσπαθεί να καταλάβει τι συμβαίνει στο μυαλό μιας γυναίκας αόριστης.

Και στο βιβλίο αυτό, όπως και στα προηγούμενα, η ιστορία υπάρχει ως αποτέλεσμα μιας διαλογικής συνθήκης επικοινωνίας. Στο Από το πουθενά είναι ένας άντρας και η ψυχαναλύτριά του. Στο Lady Cortisol μια γυναίκα που στήνεται στον τοίχο, κυκλωμένη από τις βασανιστικές ερωτήσεις ενός άντρα. Στο Όπως ποτέ είναι ένας άντρας και μια γυναίκα που θέτουν ο ένας τον άλλο αντιμέτωπο με τα όρια του εαυτού του. Ο άντρας, σε μια εύθραυστη προσωπική ισορροπία, προσπαθεί να καταλάβει τι συμβαίνει στο μυαλό μιας γυναίκας αόριστης:

Μέσα της πώς είναι; Σαν να κυκλοφορείς σε χαμαιτυπείο, σε καταγώγιο, σε άτυπο πορνείο. Χαοτικό κτίριο. Ατέλειωτοι, μισοφώτιστοι διάδρομοι, στριφτές σκάλες, που τρίζουν σαν παλιά παπούτσια, κι αμέτρητα τυφλά δωμάτια, στενά σαν τάφοι, αν και ζεστά, εξαιρετικά ζεστά. Κυριαρχούν τόνοι του κόκκινου. Της πιπερόριζας, του κερασιού, του κρασιού, του αίματος, της φωτιάς, του κοραλλιού, της κιννάβαρης.

Το ανθρώπινο εσωτερικό είναι ένα δαιδαλώδες κτίριο που είναι αδύνατον να περιηγηθείς. Ποιος μπορεί να γνωρίζει τον χάρτη του; Γεμάτο διαδρόμους και στριφτές σκάλες (δηλωτική από αυτήν την άποψη είναι η φωτογραφία εξωφύλλου, τραβηγμένη από τον συγγραφέα), το εσωτερικό του άλλου είναι το ρημάδι της προσωπικής του ιστορίας. Υπάρχει άραγε ελπίδα να χαρτογραφηθεί ή είμαστε καταδικασμένοι να περιπλανιόμαστε αέναα στον λαβύρινθο της ύπαρξής του;

Ελέγχοντας ο ένας την ειλικρίνεια του άλλου, την ασυνέπεια και τις αντιφάσεις του, στην πραγματικότητα ο άντρας και η γυναίκα της ιστορίας εξερευνούν το αφηγηματικό δυναμικό τους. Κάποιος ρωτά και κάποιος απαντά ή προσπαθεί να απαντήσει. Τις περισσότερες φορές η απάντηση συνεπάγεται τη δήλωση αδυναμίας να απαντηθεί η ερώτηση. Αλλά και η αδυναμία απάντησης συνιστά μια απάντηση, είναι δηλαδή μια αφηγηματική αφετηρία.

Οι χαρακτήρες του μιλάνε πάντοτε εξ ονόματός τους, μιλάνε για τη διάρθρωση του μέσα τους ψηλαφώντας τα τοιχώματα των εσωτερικών ορίων τους. Και σταματούν εκεί.

Η ιστορία δεν νοείται από τον Φάις ως μυθοπλασία. Στην πορεία της συγγραφικής του καριέρας δεν δημιούργησε ποτέ ιστορίες με την έννοια της πλοκής, μια συνήθεια που συχνά ο ίδιος ερμηνεύει ως αδυναμία σύνθεσης. Η ιστορία είναι αφήγηση του εαυτού, αυτογραφία. Οι χαρακτήρες του μιλάνε πάντοτε εξ ονόματός τους, μιλάνε για τη διάρθρωση του μέσα τους ψηλαφώντας τα τοιχώματα των εσωτερικών ορίων τους. Και σταματούν εκεί. Δεν έχουν ποτέ τη γνώση του τι συμβαίνει πέρα από τα όρια του εαυτού τους, πολύ λιγότερο την ικανότητα ή την περιέργεια να το μάθουν.

Αν η αρχή της τριλογίας έδινε έμφαση στον χώρο, το τέλος της εστιάζει στον χρόνο. Στο μυθιστόρημα Από το πουθενά οι μεταβάσεις είναι χωρικές: καθώς ο αναγνώστης μεταφέρεται αιφνίδια από το ένα μέρος του πλανήτη στο άλλο αφουγκραζόμενος τις ιστορίες ανώνυμων ανθρώπων, ο χρόνος εκμηδενίζεται. Οι αφηγήσεις ακούγονται ταυτόχρονα: αποσπασματικές αφηγήσεις, όπως τα σπαράγματα ομιλιών που ακούει κανείς περαστικός στον δρόμο. Μιλώντας για εκείνο το βιβλίο του Φάις, ο ζωγράφος Γιώργος Ρόρρης παρατήρησε ότι ο συγγραφέας γράφει «με το ψαλίδι», σαν ένα είδος κοπτοραπτικής μιας μεγάλης αφήγησης που κατακερματίζεται, γίνεται ψηφίδες, κομμάτια ενός παζλ, τα οποία στη συνέχεια συντίθενται εκ νέου.

Αντιθέτως, στο Όπως ποτέ εστιάζει στον χρόνο που περνάει και επαναλαμβάνεται. Η επαναληπτικότητα ως περιοδική κίνηση του χρόνου επιρρώνεται από την κυκλική δομή του κειμένου, το οποίο αρθρώνεται σε πέντε μέρη, των οποίων κάθε φορά προηγείται ένα τμήμα που επιγράφεται «Η αρρώστια του χρόνου». Η γυναίκα λέει στον άντρα:

[...] ο χρόνος που μας αναλογεί είναι ο χρόνος που έχουμε απολέσει, απωθήσει, αφανίσει. Και παρ’ όλα αυτά, συνεχίζουμε να κατατριβόμαστε με τις μηδαμινότητες της ζωής μας. [...] Έρχομαι τυλιγμένη από τον χρόνο του ποτέ. Εκεί όπου ο αέρας, ο αέρας του ποτέ, ο αέρας που αναπνέεις, είναι τόσο ψυχρός και καθαρός που σε ναρκώνει όπως ο αιθέρας.

Απαξιώνουμε τον χρόνο προετοιμάζοντας τις πράξεις μας και όχι ζώντας τες. Ο χρόνος της απώλειας είναι ο χρόνος του ποτέ. Τι θα μπορούσε να έχει συμβεί αν ο χρόνος δεν είχε χαθεί; Αν ο χρόνος έπαυε να είναι μια παλλόμενη οντότητα που διαστέλλεται και συστέλλεται ασυντόνιστα;

Ο άντρας και η γυναίκα καταλήγουν ότι η συνομιλία τους θα συνεχιστεί επ’ άπειρον, διακινδυνεύοντας τα πάντα, ακόμα και την ανυπόφορη κούραση. Η αντίσταση στην κούραση είναι η ζωή. Αρχίζει έτσι ένας νέος κύκλος επικοινωνίας, με νέες τριβές και νέες ελπίδες.

Στο τέλος του βιβλίου το ερώτημα επανέρχεται: πώς μπορεί να αναπαυτεί η ιστορία; Μόνο με τη σιωπή. Στις καταληκτικές σελίδες, όταν το βάρος των λέξεων γίνεται ανυπόφορο, επιτάσσεται η σιωπή: «Σκάσε, θα το βουλώσεις; Ράψ’ το επιτέλους» κραυγάζει ο άντρας στη γυναίκα σε μια ύστατη σκηνή απελπισίας. Το αντίδοτο στο βάρος των ιστοριών είναι η απώλειά τους. Ωστόσο, η σιωπή είναι ανέφικτη, νοείται ως το κουκούλωμα του θανάτου. Ο άντρας και η γυναίκα καταλήγουν ότι η συνομιλία τους θα συνεχιστεί επ’ άπειρον, διακινδυνεύοντας τα πάντα, ακόμα και την ανυπόφορη κούραση. Η αντίσταση στην κούραση είναι η ζωή. Αρχίζει έτσι ένας νέος κύκλος επικοινωνίας, με νέες τριβές και νέες ελπίδες.

Τι είναι λοιπόν μια ιστορία; Πώς μπορεί να γίνει αληθινή, ενώ διαμεσολαβείται μόνο από την «παραδοπιστία των λέξεων»; Η επικοινωνιακή συνθήκη ως προϋπόθεση της αφήγησης είναι ένα βασικό μέλημα του Φάις τόσο στην πεζογραφία του όσο και στα θεατρικά του έργα. Τα κείμενά του, όσο άναρχα φαίνονται στην πρώτη ανάγνωση, τόσο βασίζονται στο στέρεο πάτημα μιας προσεκτικά αρχιτεκτονημένης κατασκευής που βασίζεται στην ιδέα της επικοινωνίας. Η γραφή του, σοφά αιωρούμενη ανάμεσα σε οικονομημένη πεζότητα και λυρισμό, είναι απαλλαγμένη από συναισθηματισμούς: με χιούμορ και σαρκασμό βάλλει ακόμα και εναντίον του εαυτού της. Περιμένουμε να δούμε ποια θα είναι η καινούρια περιπέτεια της γραφής του. 

* Η ΕΛΕΝΗ ΠΑΠΑΡΓΥΡΙΟΥ είναι επίκουρη καθηγήτρια νεοελληνικής φιλολογίας στο Πανεπιστήμιο Πατρών.


altΌπως ποτέ
Κωμωδία της κούρασης
Μισέλ Φάις
Πατάκης 2019
Σελ. 160, τιμή εκδότη €8,70

alt

ΤΑ ΒΙΒΛΙΑ ΤΟΥ ΜΙΣΕΛ ΦΑΪΣ


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

Ουρανός απ’ άλλους τόπους, του Σωτήρη Δημητρίου (κριτική)

Ουρανός απ’ άλλους τόπους, του Σωτήρη Δημητρίου (κριτική)

Για το μυθιστόρημα του Σωτήρη Δημητρίου «Ουρανός απ’ άλλους τόπους» (εκδ. Πατάκη). Οικογενειακή φωτογραφία: Άγνωστος δημιουργός  © Λαογραφικό και Εθνολογικό Μουσείο Μακεδονίας-Θράκης.

Του Γιώργου Ν. Περαντωνάκη

Έχετε δει χειροποίητους σεμέδες...

Στη σκοτεινή πλευρά του φεγγαριού, της Έλενας Χουζούρη (κριτική)

Στη σκοτεινή πλευρά του φεγγαριού, της Έλενας Χουζούρη (κριτική)

Για το μυθιστόρημα της Έλενας Χουζούρη «Στη σκοτεινή πλευρά του φεγγαριού – Μια παλιά ιστορία» (εκδ. Πατάκη). Στην κεντρική εικόνα, αστυνομικοί μεταφέρουν νεκρό τον Μιχάλη Πρέκα, στην Καλογρέζα, την 1η Οκτωβρίου του 1987. 

Του Γιώργου Ν. Περαντωνάκη

...
Οδοντόκρεμα με χλωροφύλλη, του Η.Χ. Παπαδημητρακόπουλου: Η λεπτουργία της αφήγησης

Οδοντόκρεμα με χλωροφύλλη, του Η.Χ. Παπαδημητρακόπουλου: Η λεπτουργία της αφήγησης

Για την επανέκδοση της πρώτης συλλογής διηγημάτων του Η.Χ. Παπαδημητρακόπουλου «Οδοντόκρεμα με χλωροφύλλη» (εκδ. Κίχλη).

Της Διώνης Δημητριάδου

Έχουν περάσει πολλά χρόνια από τότε που πρωτοεμφανίστηκαν (Τραμ, 1973) τα έντεκα μικρά διηγήματα (γραμμ...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

Βραβεία της Εταιρείας Συγγραφέων 2020: Οι βραχείες λίστες

Βραβεία της Εταιρείας Συγγραφέων 2020: Οι βραχείες λίστες

Ανακοινώθηκαν οι βραχείες λίστες για τα βραβεία της Εταιρείας Συγγραφέων. Η τελετή απονομής θα γίνει την Τετάρτη 1 Δεκεμβρίου. 

Επιμέλεια: Book Press

Η Εταιρεία Συγγραφέων έχει θεσπίσει τα Βραβεία «Γιάννης Βαρβέρης» και «Μένης Κουμανταρέας...

Το μαύρο βιβλίο, το αριστούργημα του Ορχάν Παμούκ

Το μαύρο βιβλίο, το αριστούργημα του Ορχάν Παμούκ

Για το μυθιστόρημα του Orhan Pamuk «Το μαύρο βιβλίο» (μτφρ. Στέλλα Βρετού, εκδ. Πατάκη).

Της Νίκης Κώτσιου

Ένα από τα πιο συζητημένα και πολυδιαβασμένα βιβλία της σύγχρονης τουρκικής λογοτεχνίας, το Μαύρο βιβλίο (1990) του νομπελίστα Ορχάν Παμ...

Οι επόμενοι εμείς, του Αλέκου Λούντζη (κριτική)

Οι επόμενοι εμείς, του Αλέκου Λούντζη (κριτική)

Για την ποιητική συλλογή του Αλέκου Λούντζη «Οι επόμενοι εμείς» (εκδ. Στιγμός).

Του Βασίλη Λαμπρόπουλου

Συζητώντας την ελληνική ποίηση του 21ου αιώνα προσπαθώ πάντα να μην την προσεγγίσω καθ’ εαυτή αλλά να την τοποθετήσω σε ένα διεθνές πλαίσιο κι ...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

Πώς η Σιμόν έγινε η Μποβουάρ: Μια ολόκληρη ζωή, της Κέιτ Κερκπάτρικ (προδημοσίευση)

Πώς η Σιμόν έγινε η Μποβουάρ: Μια ολόκληρη ζωή, της Κέιτ Κερκπάτρικ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από τη βιογραφία της Simone de Beauvoir «Πώς η Σιμόν έγινε η Μποβουάρ: Μια ολόκληρη ζωή» (μτφρ. Στέλλα Κάσδαγλη), της Kate Kirkpatrick που θα κυκλοφορήσει στις 27 Οκτωβρίου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο. 

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Για τη...

Χωρίς πυξίδα, της Χριστίνας Πουλίδου (προδημοσίευση)

Χωρίς πυξίδα, της Χριστίνας Πουλίδου (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα της Χριστίνας Πουλίδου «Χωρίς πυξίδα», που θα κυκλοφορήσει στις 27 Οκτωβρίου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

ΦΕΒΡΟΥΑΡΙΟΣ 2025

«Βρομοκατάσταση» συνόψισε ο Μορ...

Λενάκι: Δυο φωτιές και δυο κατάρες, του Δημήτρη Ινδαρέ (προδημοσίευση)

Λενάκι: Δυο φωτιές και δυο κατάρες, του Δημήτρη Ινδαρέ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το βιβλίο του Δημήτρη Ινδαρέ «Λενάκι: Δυο φωτιές και δυο κατάρες. Με αφορμή ένα δημοτικό τραγούδι του Μοριά», το οποίο κυκλοφορεί τις επόμενες μέρες από τις εκδόσεις Εστία.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Ι. ΠΗΓΕΣ ΚΑΙ ΡΙΖΕΣ

...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

11η Σεπτεμβρίου, 20 χρόνια μετά: 20 βιβλία που μας βοήθησαν να κατανοήσουμε

11η Σεπτεμβρίου, 20 χρόνια μετά: 20 βιβλία που μας βοήθησαν να κατανοήσουμε

Είκοσι χρόνια συμπληρώνονται σήμερα από τα γεγονότα που μας εισήγαγαν στον 21ο αιώνα. Ήταν η μεγαλύτερη και πιο σοκαριστική αλληλουχία τρομοκρατικών ενεργειών που έγινε ποτέ, με μερικά λεπτά διαφορά: οι επιθέσεις στους Δίδυμους Πύργους στη Νέα Υόρκη, και στο Πεντάγωνο στην Ουάσιγκτον, την 11η Σεπτεμβρίου του 2001. Α...

Τα ώριμα βιβλία του Αυγούστου: 26 πρόσφατες εκδόσεις

Τα ώριμα βιβλία του Αυγούστου: 26 πρόσφατες εκδόσεις

Οι περισσότεροι από τα τίτλους που παρουσιάζονται εδώ έφτασαν στα χέρια μας πολύ πρόσφατα. Πρόκειται για ενδιαφέροντα βιβλία που στην πλειονότητά τους πέρασαν «κάτω από τα ραντάρ» των βιβλιοπροτάσεων για το καλοκαίρι. Ιδού μερικά από τα καλύτερα. 

Ε...

Έντεκα καλά βιβλία, πρόσκληση για σκέψη

Έντεκα καλά βιβλία, πρόσκληση για σκέψη

Έντεκα βιβλία ιστορίας, εθνολογίας, σύγχρονων οικονομικών και κοινωνικών ζητημάτων για τους εναπομείναντες στην πόλη αλλά και για όσους ακόμη αναζητούν βιβλία για τις διακοπές τους που να αξίζουν το βάρος τους.

Του Γιώργου Σιακαντάρη

...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΟΥ ΜΗΝΑ

20 Οκτωβρίου 2021 ΕΛΛΗΝΕΣ

Το Φανταστικό στην Ελλάδα: Ο λόγος στους εκδότες του

«Η Άγνωστη Καντάθ», «Αίολος», «Οξύ», «Φανταστικός Κόσμος», «Anubis», «Sελίνι»: Έξι εκδοτικοί οίκοι που αγαπούν την Επιστημονική Φαντασία, το Fantasy και τον Τρόμο τοποθ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

11 Δεκεμβρίου 2020 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2020

Να επιλέξεις τα «καλύτερα» λογοτεχνικά βιβλία από μια χρονιά τόσο πλούσια σε καλούς τίτλους όπως η χρονιά που κλείνει δεν είναι εύκολη υπόθεση. Το αποτολμήσαμε, όπως άλ

ΦΑΚΕΛΟΙ