alt

Για τη νουβέλα της Κωνσταντίας Σωτηρίου «Πικρία Χώρα» (εκδ. Πατάκη).

Του Άριστου Τσιάρτα

Η χρήση της ιστορίας στο λογοτεχνικό έργο της Κωνσταντίας Σωτηρίου έχει ένα ιδιαίτερο ανθρωπολογικό βάθος. Η συνάρθρωση γεγονότων της πρόσφατης ιστορίας της Κύπρου με τις ατομικές ζωές και τις περιπέτειες των απλών ανθρώπων των δύο κοινοτήτων του νησιού, οι οποίοι σηκώνουν το βάρος των δραματικών ιστορικών εξελίξεων και συνθλίβονται από αυτό, είναι έκδηλη σε όλο το φάσμα της συγγραφικής της δραστηριότητας.

Στο νέο της λογοτεχνικό εγχείρημα η Κωνσταντία Σωτηρίου στήνει ιστορίες με γυναικοκεντρική εστίαση που περιστρέφονται γύρω από το ίδιο τραυματικό κέντρο: την πρόσφατη κυπριακή ιστορία, την παραφροσύνη της αιματηρής βίας που ασκήθηκε από πολλαπλές πηγές και σε πολλαπλές φάσεις, το δράμα των αγνοουμένων.

Οι πολυφωνικές της αφηγήσεις ακουμπούν σε ημιφωτισμένες και σκοτεινές πλευρές της ιστορίας του τόπου, της δίνουν πρόσωπο και όνομα. Είναι γι’ αυτό που η ιστορία δεν είναι μόνο ο πόλεμος, οι πολιτικές μεταβολές και ανακατατάξεις. Είναι και οι εμπειρίες των θυμάτων, που εξελίσσονται παράλληλα με τα δραματικά ιστορικά γεγονότα, και ιδίως οι περιπέτειες των γυναικών, η μορφή και τα ίχνη των οποίων φτάνουν σε μας μέσα από θολές και θρυμματισμένες εικόνες και αποσπασματικές πληροφορίες.

Στο νέο της λογοτεχνικό εγχείρημα η Κωνσταντία Σωτηρίου στήνει ιστορίες με γυναικοκεντρική εστίαση που περιστρέφονται γύρω από το ίδιο τραυματικό κέντρο: την πρόσφατη κυπριακή ιστορία, την παραφροσύνη της αιματηρής βίας που ασκήθηκε από πολλαπλές πηγές και σε πολλαπλές φάσεις, το δράμα των αγνοουμένων. Με τη νουβέλα αυτή (μήπως μυθιστόρημα;) ολοκληρώνεται μια τριλογία, η οποία περιλαμβάνει τα προηγούμενα βιβλία της Η Αϊσέ πάει διακοπές (2015) και Φωνές από χώμα (2017).

Ωστόσο, η Πικρία Χώρα δεν είναι μόνο ένα ακόμα λογοτεχνικό εγχείρημα που διερευνά τις πολύπλοκες σχέσεις ιστορίας και λογοτεχνίας. Πραγματεύεται το δράμα των γυναικών, συγγενών αγνοουμένων, που όπως δηλώνει ήδη η συγγραφέας στο οπισθόφυλλο «περίμεναν, προδόθηκαν και δεν δικαιώθηκαν». Οι λυγμικές εξομολογήσεις των γυναικών, που σαν χορός αρχαίας τραγωδίας συντροφεύει και αποχαιρετά τη Σπασούλα, κεντρική μορφή της αφήγησης, την τελευταία της νύχτα, είναι συνταρακτικές. Ο ασθματικός τους ρυθμός και ο συγκοπτόμενος λόγος αποστάζουν την οδύνη της απώλειας και της προσμονής αλλά και έναν θρήνο ατέλειωτο και αγιάτρευτο. Ανακαλούν τους σταθμούς μιας ολόκληρης ζωής και τη διαδρομή μιας ολόκληρης χώρας και μιας σκοτεινής εποχής παραδομένης στη βία του εμφυλίου και του πολέμου. Ο θάνατος για τη Σπασούλα είναι, εντέλει, μια αργόσυρτη διαδικασία λύτρωσης από μια ματαιωμένη μακροχρόνια αφοσίωση στην επιστροφή του παιδιού της και κατάληξη μιας βαριάς και αφανούς οδύνης. Η ίδια ψυχορραγεί, ενώ ένας χορός γυναικών την κατευοδώνει ακουμπώντας στα πάθη των παρόντων αλλά κυρίως στα ίχνη των απόντων.

Η χρήση της κυπριακής διαλέκτου, παρούσα σε όλο το έργο της συγγραφέα, συνυπάρχει αρμονικά με την ομιλούμενη ελληνική. Συμπλέκεται με την καυτή ύλη της ιστορίας και τις άβολες πτυχές της, τη μνήμη και την προφορική παράδοση. Σε συνδυασμό, μάλιστα, με την παραστατική της δύναμη και το συγκινησιακό της φορτίο, δίδει έμφαση σε οικεία και αντιληπτά από τις αισθήσεις στοιχεία, γεύσεις, δοξασίες, ταφικά έθιμα και εικόνες του περιβάλλοντος κυπριακού χώρου, φυσικού και ανθρωπογενούς. Πρόκειται για μια γραφή που παραπέμπει σε πρωτογενή και βιωματικά στοιχεία έντονης τοπικότητας με τα οποία ο αναγνώστης κάνει άμεσες αναγωγές στον ίδιο τον ψυχισμό – είτε ατομικό είτε συλλογικό.

Πέρα όμως από τις μνημονικές αναδρομές, οι γυναίκες της νουβέλας συναντώνται με τις ανοιχτές πληγές και τον ενεστώτα της ιστορίας, διαμέσου της επίπονης διαδικασίας ταυτοποίησης των οστών των αγνοουμένων και της ταφής τους.

Η συνθετότητα της δομής και της μορφής της αφήγησης και οι εγκιβωτισμένες παράλληλες ιστορίες υπηρετούν ισορροπημένα τον άξονα μιας ρεαλιστικής καθημερινότητας. Σε συνδυασμό μάλιστα με την αλληγορική και υπαινικτική γραφή, την εκτενή χρήση εξομολογητικών και εσωτερικών μονολόγων ως εργαλείων ανίχνευσης των άδυτων της ψυχής των αφηγηματικών υποκειμένων, κατατάσσουν τη γραφή της Σωτηρίου στον χώρο του μοντερνισμού.

Πέρα όμως από τις μνημονικές αναδρομές, οι γυναίκες της νουβέλας συναντώνται με τις ανοιχτές πληγές και τον ενεστώτα της ιστορίας, διαμέσου της επίπονης διαδικασίας ταυτοποίησης των οστών των αγνοουμένων και της ταφής τους. Έτσι το αυστηρά προκαθορισμένο γραφειοκρατικό και τελετουργικό πρωτόκολλο που αφορά τόσο την ιστορική στιγμή της ενημέρωσης των συγγενών των αγνοουμένων για τον εντοπισμό των οστών των δικών τους ανθρώπων όσο και την ψυχρή τελετουργική επισημότητα της παράδοσής τους, δεν τροφοδοτεί μόνο μια φορμαλιστική αφήγηση για το μοιραίο τέλος μιας μακράς αναμονής. Συμπυκνώνει το δραματικό νόημα του τέλους μιας οδυνηρά μακράς διαδικασίας, δίνει σχήμα και ένταση στην τραγικότητα του δράματος των αγνοουμένων που συνεχίζει μέχρι σήμερα να αποτελεί μια ζώσα πραγματικότητα για πολλές γυναίκες και συγγενείς.

«…με πήρανε από την επιτροπή. Όχι τη δική μας, των Αιχμαλώτων, της Διερεύνησης. Αυτής που διερευνά. “Έτοιμα” μου είπαν “τα λείψανα, να πάτε να τα παραλάβετε”. Έτσι μου είπαν τον Γιωργάκη μου, λείψανα. “Να έρθετε να τον πάρετε που ταυτοποιήθηκε να του κάνετε την κηδεία. Να πάτε σε γραφείο να τα κανονίσετε. Το και το και θα τα πληρώσει όλα το κράτος”».

Έπειτα, η συνάντηση με την Τουρκοκύπρια Αισέ που ζει επίσης το δράμα των αγνοουμένων, ο συγχρωτισμός με τις τσιγγάνες και το μοίρασμα ανθρώπινων στιγμών και προβλημάτων της καθημερινότητας δεν αποτελούν μόνο αναφορά στις εθνοτικές ιδιαιτερότητες και την πολλαπλότητα των ταυτοτήτων του κυπριακού χώρου, αλλά και στη ζύμωσή τους, τη δοκιμασία των ορίων και των αντοχών τους λόγω της ταραχώδους ιστορίας. Έτσι, ο κοινός ανθρώπινος πόνος των δυο γυναικών, που υφίστανται κατ’ εξακολούθηση και σε διαφορετικές φάσεις της ιστορίας τις παρενέργειές της, λειτουργεί ως καταλύτης που αποδομεί την καχυποψία την οποία υπαγόρευσε ο βίαιος ρυθμός της ιστορίας, δίνοντας θέση στην ενσυναίσθηση και την αλληλοαποδοχή.

alt
Η Κωνσταντία Σωτηρίου γεννήθηκε στη Λευκωσία το 1975. 
Είναι απόφοιτος του Τµήµατος Τουρκικών Σπουδών του
Πανεπιστημίου Κύπρου και κάτοχος μεταπτυχιακού
στην ιστορία της Μέσης Ανατολής.
Το μυθιστόρημά της
Η Αϊσέ πάει διακοπές (εκδ. Πατάκη,
2015) βραβεύτηκε
µε το Athens Prize for Literature,
ήταν στη βραχεία λίστα
των κρατικών βραβείων Ελλάδας
και Κύπρου, στη βραχεία
λίστα της Εταιρείας Συγγραφέων
για το βραβείο «Μένης
Κουµανταρέας» και στη βραχεία
λίστα των βραβείων των
περιοδικών Αναγνώστης και
Κλεψύδρα, στην κατηγορία
των πρωτοεµφανιζόµενων
συγγραφέων.




Η Πικρία Χώρα είναι εντέλει ένα έργο που αναπαριστά αλλά και αποκαλύπτει, ταυτόχρονα, την κοινωνική, πολιτική και πολιτισμική πραγματικότητα μέσα στην οποία οι γυναίκες, συγγενείς αγνοουμένων, επεξεργάζονται τη δύσκολη συνθήκη της απώλειας αγαπημένων προσώπων, εξαιτίας της αιματηρής βίας του εμφυλίου και του πολέμου, την αγωνία, την προσμονή και την οδύνη που τη συνοδεύουν, αλλά και τη ματαίωση της αφοσίωσης, της αναμονής και της ελπίδας.

Πρόκειται για γυναίκες της καθημερινότητας που δεν είναι φορείς κάποιας συγκεκριμένης ιδεολογίας ή αποστολής, απλώς η ιστορία εισβάλλει στη ζωή τους, την ανατρέπει για πάντα και τις μετατρέπει σε ψυχικά καθηλωμένες υπάρξεις που κουβαλούν το βαρύ φορτίο της αναμονής και της απώλειας. Γυναίκες –σύζυγοι, μητέρες, κόρες αγνοουμένων– κινούνται περιχαρακωμένες στα όρια του ιδιωτικού. Οι εσωτερικοί τους κραδασμοί, απότοκο μιας δραματικής έντασης και μιας βαθιά τραυματικής γνώσης, μένουν αθέατοι και σιωπηροί. Έχοντας ήδη τοποθετηθεί σ’ ενα συλλογικό βάθρο, ο περίγυρος και ο καθημερινός τους μικρόκοσμος λειτουργεί, ενίοτε, ως ασύμφωνος παράγοντας με ατομικές τους διεκδικήσεις και επιθυμίες.

Αναμενόμενο, λοιπόν, ότι σ’ ένα τέτοιο ιστορικό, πολιτικό και κοινωνικό κλίμα, ζητήματα όπως αυτό της γυναικείας υποκειμενικότητας και αυτοκαθορισμού τυγχάνουν διαπραγμάτευσης μέσα σε ένα κοινωνικό πλαίσιο κυρίαρχων πατριαρχικών και οικογενειακών σχέσεων με έντονους ιεραρχικούς διαχωρισμούς, που προκαθορίζουν ρόλους και διαμορφώνουν τον υπαρξιακό τους άξονα. Το έργο της Κωνσταντίας Σωτηρίου, σε όλες του τις παραλλαγές, ανοίγει ένα ευρύτερο επίπεδο προβληματισμού για τα ζητήματα της γυναικείας εμπειρίας καθ’ όλη τη διάρκεια της πρόσφατης κυπριακής ιστορίας. Όπως επίσης και για τους σύνθετους τρόπους με τους οποίους οι ιστορικές αλλαγές και οι συνθήκες δοκιμασίας που τις συνοδεύουν επιδρούν και καθορίζουν την έμφυλη ταυτότητα. Με αυτή την έννοια το κατευόδιο της Σπασούλας και ο σπαρακτικός χορός των γυναικών θέτει και το αυτονόητο ερώτημα: πώς είναι δυνατό να προσεγγίσουμε πειστικά την πολεμική ή εμφύλια βία του τόπου αγνοώντας τις πολλαπλώς παραγνωρισμένες έμφυλες πτυχές της;

* Ο ΑΡΙΣΤΟΣ ΤΣΙΑΡΤΑΣ είναι νομικός.


altΠικρία χώρα
Κωνσταντία Σωτηρίου
Πατάκης 2019
Σελ. 120, τιμή εκδότη €8,00

alt

ΤΑ ΒΙΒΛΙΑ ΤΗΣ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΑΣ ΣΩΤΗΡΙΟΥ

 

 

 


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

«Ο νυχτερινός στο βάθος», του Γιώργου Γκόζη (κριτική)

«Ο νυχτερινός στο βάθος», του Γιώργου Γκόζη (κριτική)

Για τη συλλογή διηγημάτων του Γιώργου Γκόζη «Ο νυχτερινός στο βάθος» που κυκλοφόρησε από τις εκδόσεις Νεφέλη το 2002. Στην κεντρική εικόνα, στιγμιότυπο από τον μεγάλο σεισμό στη Θεσσαλονίκη το 1978. 

Του Παναγιώτη Γούτα

Σε αρκετές περιπτώσεις το π...

«Άρης», του Μιχάλη Μακρόπουλου και της Ελένης Κοφτερού (κριτική)

«Άρης», του Μιχάλη Μακρόπουλου και της Ελένης Κοφτερού (κριτική)

Για τη νουβέλα του Μιχάλη Μακρόπουλου και της Ελένης Κοφτερού «Άρης» (εκδ. Κίχλη).

Της Χρύσας Φάντη

Στην επιστολική νουβέλα του ...

«Οι σκιές της Κλυταιμνήστρας», του Μάνου Κοντολέων (κριτική)

«Οι σκιές της Κλυταιμνήστρας», του Μάνου Κοντολέων (κριτική)

Για το μυθιστόρημα του Μάνου Κοντολέων «Οι σκιές της Κλυταιμνήστρας» (εκδ. Πατάκη). Φωτογραφία: Λεπτομέρεια του πίνακα του John Collier «Κλυταιμνήστρα» (1914) © Worcester City Museums.

Της Λεύκης Σαραντινού

Στο μυαλό δύο διάσημων «φ...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

Διαβάζοντας με τον Νίκο Ορφανό

Διαβάζοντας με τον Νίκο Ορφανό

Πρόσωπα από το χώρο των τεχνών, των ιδεών και του πολιτισμού, αποκαλύπτουν το δικό τους αναγνωστικό χαρακτήρα, τη μύχια σχέση τους με το βιβλίο και την ανάγνωση. Σήμερα, ο ηθοποιός Νίκος Ορφανός απαντά σε 18 κλασικές ή απρόσμενες βιβλιοφιλικές ερωτήσεις.

Επιμέλεια: Book Press

...
«Ο νυχτερινός στο βάθος», του Γιώργου Γκόζη (κριτική)

«Ο νυχτερινός στο βάθος», του Γιώργου Γκόζη (κριτική)

Για τη συλλογή διηγημάτων του Γιώργου Γκόζη «Ο νυχτερινός στο βάθος» που κυκλοφόρησε από τις εκδόσεις Νεφέλη το 2002. Στην κεντρική εικόνα, στιγμιότυπο από τον μεγάλο σεισμό στη Θεσσαλονίκη το 1978. 

Του Παναγιώτη Γούτα

Σε αρκετές περιπτώσεις το π...

Η Στέγη τιμά τον Γιαννούλη Χαλεπά με παράσταση, ταινία μικρού μήκους, έκθεση και βιβλίο

Η Στέγη τιμά τον Γιαννούλη Χαλεπά με παράσταση, ταινία μικρού μήκους, έκθεση και βιβλίο

Ο Γιανούλης Χαλεπάς, η ασκητική μορφή της ελληνικής γλυπτικής που κάποιοι τον αποκάλεσαν «Ροντέν της Ελλάδας» και κάποιοι άλλοι «άγιο, τρελό και καταραμένο καλλιτέχνη», συναντά το σκηνοθετικό βλέμμα της Αργυρώς Χιώτη και τη γραφή του The Boy από τις 10 μέχρι και τις 27 Φεβρουαρίου στην Κεντρική Σκηνή της Στέγης...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

«Το αντίδωρο», της Μαίρης Σπυριδογιαννάκη (προδημοσίευση)

«Το αντίδωρο», της Μαίρης Σπυριδογιαννάκη (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το βιβλίο του Μαίρης Σπυριδογιαννάκη «Το αντίδωρο – Αφού σκέφτομαι θετικά, γιατί μου πάνε όλα στραβά;» το οποίο κυκλοφορεί αυτές τις μέρες από τις εκδόσεις «Η Τέχνη της Ζωής».

Επιμέλεια: Book Press

01 ...

«Η εξαφάνιση του δόκτορος Μίε», του Όλιβερ Χίλµες (προδημοσίευση)

«Η εξαφάνιση του δόκτορος Μίε», του Όλιβερ Χίλµες (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα του Oliver Hilmes «Η εξαφάνιση του δόκτορος Μίε» (μτφρ. Βασίλης Τσαλής), που κυκλοφορεί στις 19 Ιανουαρίου από τις εκδόσεις Κλειδάριθμος.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ ΔΡ ΒΙΚΤΟΡ ΜΙΛΕΡ-ΧΕΣ,
ΔΙΕΥΘΥΝΤΗΣ ΤΟΥ ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΟΥ ...

«Τις Κυριακές που πετούν τα αεροπλάνα», του Γιώργου Πετράκη (προδημοσίευση)

«Τις Κυριακές που πετούν τα αεροπλάνα», του Γιώργου Πετράκη (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση ενός αποσπάσματος από τη συλλογή τριών ιστοριών του Γιώργου Πετράκη «Τις Κυριακές που πετούν τα αεροπλάνα», η οποία θα κυκλοφορήσει τις επόμενες μέρες από τις εκδόσεις Πληθώρα.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Ο Μάρκου στέκεται πίσω απ’ τ...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2021 σύμφωνα με τον Guardian

Τα καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2021 σύμφωνα με τον Guardian

H λίστα του Guardian με τα καλύτερα βιβλία του 2021 περιλαμβάνει πολλά γνώριμα και αγαπητά ονόματα, όπως η Όλγκα Τοκάρτσουκ, ο Καζούο Ισιγκούρο, ο Τζόναθαν Φράνζεν και η Σάλι Ρούνεϊ, μεταξύ άλλων. Με ικανοποίηση διαπιστώσαμε ότι πολλοί από τους συγγραφείς που ξεχώρισαν έχουν ήδη ένα ή περισσότερα βιβλία τους μεταφρα...

Τζορτζ Όργουελ, ένας συγγραφέας του 21ου αιώνα – 35 βιβλία του στα ελληνικά

Τζορτζ Όργουελ, ένας συγγραφέας του 21ου αιώνα – 35 βιβλία του στα ελληνικά

Το 2021 ήταν αναμφίβολα η χρονιά του George Orwell. Ο λόγος; Η απελευθέρωση των δικαιωμάτων του, αφού στα τέλη του 2020 συμπληρώθηκαν 70 χρόνια από τον θάνατό του, που επήλθε, σαν σήμερα, στις 20 Ιανουαρίου του 1950. 

Επιμέλεια: Book Press

Από τις πρώτες μέ...

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2021

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2021

Φέτος περιμέναμε την εκπνοή της χρονιάς πριν συντάξουμε την καθιερωμένη μας πια λίστα με τα καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία της χρονιάς. Ο λόγος είναι ότι τούτες τις Γιορτές, εντονότερα από άλλες χρονιές, έφταναν βιβλία στο γραφείο μας ακόμη και παραμονές Πρωτοχρονιάς. Ακόμη και σημαντικά μυθιστορήματα διεθνώς αναγνωρισ...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΟΥ ΜΗΝΑ

07 Ιανουαρίου 2022 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2021

Φέτος περιμέναμε την εκπνοή της χρονιάς πριν συντάξουμε την καθιερωμένη μας πια λίστα με τα καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία της χρονιάς. Ο λόγος είναι ότι τούτες τις Γιορτέ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

14 Σεπτεμβρίου 2021 ΤΕΛΕΥΤΑΙΑ ΝΕΑ

Τα βιβλία του χειμώνα: Τι θα διαβάσουμε τους μήνες που έρχονται (ανανεωμένο)

Επιλογές βιβλίων από τις προσεχείς εκδόσεις ελληνικής και μεταφρασμένης πεζογραφίας, ποίησης, βιογραφιών και δοκιμίων από 34 εκδοτικούς οίκους. Επιμέλεια: Κώστας Αγορα

ΦΑΚΕΛΟΙ