alt

Για το μυθιστόρημα του Νίκου Ξένιου «Τα σπλάχνα» (εκδ. Κριτική).

Του Διονύση Μαρίνου

Δύο προσεγγίσεις που εκκινούν από διαφορετική σκοπιά ενδέχεται να μας βοηθήσουν στην κατανόηση του φαινομένου. Η έννοια του φασίστα, αυτό που αποτελεί τον σκληρό πυρήνα της προσωπικότητάς του, στις μέρες μας έχει αποκτήσει διασταλτική ερμηνεία. Κατ’ ουσίαν χρησιμοποιείται –εν πολλοίς– με αυθαίρετο τρόπο, ωσάν κοινωνικό placebo, με στόχο να εξοβελίσει κάθε αντίθετη άποψη στη δημόσια συζήτηση. Κι όμως, υπάρχουν διακριτά σημάδια που σχηματοποιούν με περισσή πιστότητα έναν ζηλωτή του φασισμού.

Προσφεύγει στην κοινωνική απογοήτευση, έχει εμμονή με μια θεωρία, οι εχθροί του είναι ωσαύτως δυνατοί και αδύναμοι, ο πασιφισμός είναι εμπόριο του εχθρού, απεχθάνεται τους αδύναμους, λατρεύει τους ήρωες, είναι σοβινιστής, προσκολλάται στον εκλεκτικό λαϊκισμό και χρησιμοποιεί νεολογισμούς για να δώσει εξηγήσεις σε κοινωνικά ζητήματα.

Ο Ουμπέρτο Έκο είχε κατηγοριοποιήσει τα χαρακτηριστικά που φέρει ένας φασίστας (πούρος ή υπό εκκόλαψη) και είχε δημιουργήσει μια λίστα με 14 σημεία «αιχμής». Αυτή η πρώτη προσέγγιση, μάλλον, μας βάζει κατευθείαν στην ουσία του νέου μυθιστορήματος του Νίκου Ξένιου. Αν μελετήσουμε τα 14 σημεία του Έκο παράλληλα με την ψυχοσύνθεση του κεντρικού ήρωα του βιβλίου, του καθηγητή Ιστορίας Άλκη Δομέστικου, θα βρούμε αρκετές συσχετίσεις κι ακόμη περισσότερες απαντήσεις.

Σε τι πιστεύει, άραγε, αυτός ο άνθρωπος; Από ποια στοιχεία συγκροτείται η βασική δομή του χαρακτήρα του; Όσο κι αν ο ίδιος πασχίζει να βρει απαντήσεις μέσα στη γενικευμένη ρευστότητα του εσωτερικού του βίου, το σταδιακό γλίστρημά του προς τα άκρα είναι αναπόφευκτο. Η έλξη, άλλωστε, που ασκούν τα άκρα σε ανθρώπους που δεν είναι σε θέση να εκλογικεύσουν τις υπαρξιακές διερωτήσεις τους είναι αυταπόδεικτη. Με την επίρρωση του Έκο: ένας φασίστας λατρεύει την παράδοση, απορρίπτει κάθε ιδέα μοντερνισμού, λατρεύει τη δράση για χάρη της δράσης, θεωρεί προδοτική συμπεριφορά κάθε διαφωνία με τις θέσεις του, φοβάται το διαφορετικό. Επιπροσθέτως: προσφεύγει στην κοινωνική απογοήτευση, έχει εμμονή με μια θεωρία, οι εχθροί του είναι ωσαύτως δυνατοί και αδύναμοι, ο πασιφισμός είναι εμπόριο του εχθρού, απεχθάνεται τους αδύναμους, λατρεύει τους ήρωες, είναι σοβινιστής, προσκολλάται στον εκλεκτικό λαϊκισμό και χρησιμοποιεί νεολογισμούς για να δώσει εξηγήσεις σε κοινωνικά ζητήματα.

Είναι όλα αυτά ο Δομέστικος; Οχι, αλλά πολλά από αυτά δίνουν τον τόνο στις πράξεις και τις σκέψεις του. Ωστόσο, πώς γίνεται ένας άνθρωπος ανώτερης μόρφωσης, με σπουδές στο Παρίσι, καθηγητής σε πανεπιστήμιο, με ευρύτητα γνώσεων και παραστάσεων από τον κόσμο να εκκολάπτει μέσα του το αυγό του φιδιού; Η Χάνα Αρεντ έχει τη δική της απάντηση σ’ αυτό – κι τούτη είναι η δεύτερη προσέγγιση που μπορεί να μας βοηθήσει να στοχαστούμε πάνω στην περίπτωση του Άλκη Δομέστικου. Το μεθοδολογικό λάθος που κάνουμε συχνά είναι να θεωρούμε πως ο φασίστας είναι μια «ιδιότυπη» μορφή ανθρώπου. Τον δαιμονοποιούμε λες κι από τη φύση του φέρει κάτι το στρεβλά ξεχωριστό. Η Άρεντ πολύ νωρίς μίλησε για την κοινοτοπία του κακού.

Ως άλλος μύκητας, το κακό μπορεί να κυριεύσει τους πάντες και τα πάντα. Ακόμη κι έναν καθηγητή πανεπιστημίου. Πόσο μάλλον έναν άκρως ιδιοσυγκρασιακό άνθρωπο που πάσχει από μεγαλομανία, που φτάνει στο σημείο να παραποιεί την επίσημη Ιστορία (τι παράδοξο: είναι ιστορικός) για να «βελτιώσει» το παρελθόν των προγόνων του και που έχει μάθει να καταπιέζει τις επιθυμίες του. Ο Δομέστικος παλεύει διαρκώς μέσα του με αμφίρροπες δυνάμεις. Σε προσωπικό, συναισθηματικό, σεξουαλικό επίπεδο είναι μια κινούμενη άμμος μέσα στην οποία πνίγεται ο εαυτός του. Είναι ένας άνθρωπος που δεν γελάει ποτέ (για λόγους που θα εξηγηθούν στο τέλος), που διάγει μονήρη βίο ακόμη και όταν παντρεύεται και αποκτάει παιδί. Είναι σε διαρκή κίνηση ανά την Ευρώπη, κι όμως ο μέσα κόσμος του αναζητεί επί ματαίω μια σταθερότητα. Αποζητάει την αγάπη αφού προηγουμένως έχει στρέψει τα νώτα του σ’ αυτήν. Τη στιγμή που θεωρεί πως είναι σε θέση να προβάλλει τις σταθερές της ζωής του (επάγγελμα, οικογένεια, επιρροή), αυτό που τον συνέχει εσωτερικά είναι αδιαμόρφωτο. Οδηγείται σε μια κατάσταση άπωσης από την τύρβη του κόσμου. Εντέλει, σε μια κατάσταση απάθειας και πλήρους ουδετεροποίησης.

Ο Δομέστικος παλεύει διαρκώς μέσα του με αμφίρροπες δυνάμεις. Σε προσωπικό, συναισθηματικό, σεξουαλικό επίπεδο είναι μια κινούμενη άμμος μέσα στην οποία πνίγεται ο εαυτός του.

Αυτό που τον ξεγυμνώνει στα μάτια μας είναι η απόφαση του Ξένιου να δώσει τον λόγο σε ανθρώπους που τον γνώρισαν. Σε αντίθεση με το πρώτο μέρος όπου ο Δομέστικος μιλάει για τον εαυτό του μέσω των ημερολογιακών καταγραφών του (άρα μας στέλνει παραπειστικά μηνύματα για το ποιόν του), στη συνέχεια μαθαίνουμε πολλά περισσότερα γι’ αυτόν μέσα από τα μάτια των άλλων (η αφήγηση της οικιακής βοηθού του, του γιου του ή της δυναμικής και λογοκρατούμενης εξαδέλφης του είναι δύο χαρακτηριστικές περιπτώσεις). Αυτά τα σημεία του μυθιστορήματος είναι τα πλέον καθοριστικά, καθώς «κυκλώνουν» τον ήρωα και μας τον παρουσιάζουν στην ολότητά του.

Αν υπάρχει μια εξήγηση για να την υπαρξιακή καταβύθιση του Δομέστικου, αυτή θα πρέπει να αναζητεί στο απώτατο παρελθόν του. Τόσο μακρινό που στον ίδιο έρχονται απόηχοι και θολές εικόνες. Προέρχονται από την πυρκαγιά στην εβραϊκή συνοικία Κάμπελ της Θεσσαλονίκης το 1931. Μια από τις πιο σκοτεινές σελίδες της ελληνικής Ιστορίας, τις οποίες αρκετοί συμπατριώτες μας εξακολουθούν να θέλουν να αποκρύψουν. Αυτή η μυστική σχέση του γεγονότος με τον ψυχισμό του θα αποκαλυφθεί έκτυπα στον Δομέστικο σε μια έκθεση ζωγραφικής στο Βερολίνο, όπου θα έρθει αντιμέτωπος με πρόσωπα και καταστάσεις που καθόρισαν υπόγεια τη ζωή του.

alt
Ο Νίκος Ξένιος έχει γράψει μια συλλογή διηγημάτων
(Το άχτι, Φαρφουλάς), μια νουβέλα (Ένα τριάρι για τον
Οιδίποδα, Φαρφουλάς) και ένα μυθιστόρημα (Το κυνήγι
του βασιλιά Ματθία, Κριτική). Έχει γράψει το πρώτο του
θεατρικό έργο, ενώ η παράσταση βρίσκεται στο στάδιο
του pre-production.



Ο Ξένιος ανοίγει τη βεντάλια των θεματικών του εμπλέκοντας τον Δομέστικο, καίτοι ο ίδιος επιθυμεί επιμόνως να μείνει αθώος του αίματος. Όλα τα ιστορικά γεγονότα της Ευρώπης που καθόρισαν την πορεία της στον 20ό αιώνα περνούν μέσα από το μυθιστόρημα και ουσιαστικά υπερτονίζουν την απουσία σχέσης του ήρωα μ’ αυτά. Τον διέτρεξαν, αλλά δεν τον διαπέρασαν. Τα βίωσε, αλλά δεν τα αισθάνθηκε. Τουλάχιστον φαινομενικά διότι θα αποδειχθεί ότι τον έσκαψαν υπογείως.

Ο Δομέστικος, μέσα στην πλήρη απουσία οικείων προσώπων και αναφορών, οδηγείται σταδιακά σε παραληρηματική κατάσταση πέφτοντας σε ένα προσωπικό τέναγος, από το οποίο δεν είναι σε θέση πλέον να ξεφύγει. Οι τελευταίες σελίδες του μυθιστορήματος έχουν την απαραίτητη υφολογική πυκνότητα έτσι ώστε να μας «εισάγουν» στα ενδότερα του ταραγμένου του μυαλού. Εκεί μέσα ο Δομέστικος γίνεται ο «Βασιλιάς των παιχνιδιών». Μια απωθημένη εικόνα από τον ίδιο, καθώς προέρχεται από την παιδική του ηλικία και τον διωγμό των Εβραίων στη Θεσσαλονίκη. Αυτά τα παιχνίδια, οι κούκλες, μαζί με τη δραστική ισχύ των αναμνήσεων, θα τον φέρουν πρόσωπο με πρόσωπο με το πιο βαθύ και σκοτεινό εγώ του.

Μια απωθημένη εικόνα... Αυτά τα παιχνίδια, οι κούκλες, μαζί με τη δραστική ισχύ των αναμνήσεων, θα τον φέρουν πρόσωπο με πρόσωπο με το πιο βαθύ και σκοτεινό εγώ του.

Φευ, είναι μόνος του, ουδείς άλλος μπορεί να στέρξει να τον βοηθήσει. Ούτε η γυναίκα του (μια καλλιτεχνική φύση, ολότελα διαφορετική απ’ αυτόν), ούτε ο γιος του, ούτε η «καρτεσιανή» εξαδέλφη του, ούτε ο νεαρός Ζακ που έχει πάρει υπό την προστασία του, ούτε οι παράνομοι εραστές του στις νυχτόβιες περιπλανήσεις του. Είναι, πλέον, μόνος μέσα στα βάθη του εγώ του.

Ο Ξένιος φτιάχνει ένα πρωτότυπο μυθιστόρημα μιλώντας για τα «σημερινά» δίχως το άγχος να γίνει συγκαιρινός. Ενώνει κομμάτι-κομμάτι τις ψηφίδες που συγκροτούν τον ήρωά του (αξίζει να δούμε τις διαφορετικές φωνές που ακούγονται μέσα στο μυθιστόρημα και τις υφολογικές περιελίξεις) και μας τον παρουσιάζει δίχως καμία διάθεση να τον δικαιώσει ή τον υπερασπιστεί. Αυτό που μένει –και είναι το πιο ουσιαστικό– είναι ένα λάκτισμα στις βεβαιότητές μας κι ένα ρίγος για το πώς μπορεί να γεννηθεί ένας φασίστας της διπλανής πόρτας.

* Ο ΔΙΟΝΥΣΗΣ ΜΑΡΙΝΟΣ είναι δημοσιογράφος και συγγραφέας.
Το τελευταίο βιβλίο του, η ποιητική συλλογή «Ποτέ πια εμείς» κυκλοφορεί τις επόμενες μέρες από τις εκδ. Μελάνι.

 Στην κεντρική εικόνα: πίνακας του Felix Nussbaum (1904-1944).


altΤα σπλάχνα
Νίκος Ξένιος
Κριτική 2019
Σελ. 296, τιμή εκδότη €12,00

alt

ΤΑ ΒΙΒΛΙΑ ΤΟΥ ΝΙΚΟΥ ΞΕΝΙΟΥ

 

Ακολουθήστε την bookpress.gr στο Google News και διαβάστε πρώτοι τα θέματα που σας ενδιαφέρουν.


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

«Το πρωί που θα φύγουμε» του Απόστολου Στραγαλινού (κριτική) – Το ταξίδι ως υπόσχεση και ως προσδοκία

«Το πρωί που θα φύγουμε» του Απόστολου Στραγαλινού (κριτική) – Το ταξίδι ως υπόσχεση και ως προσδοκία

Για τη συλλογή διηγημάτων του Απόστολου Στραγαλινού «Το πρωί που θα φύγουμε» (εκδ. Κριτική). 

Γράφει η Χριστίνα Μουκούλη

Ο άνθρωπος γεννιέται με μια έμφυτη αισιοδοξία ότι τα πράγματα στη ζωή του θα πάνε καλά. Ακόμα κι ...

«Είναι μια θάλασσα» της Ιφιγένειας Θεοδώρου (κριτική) – Η θάλασσα της Σμύρνης και της μνήμης

«Είναι μια θάλασσα» της Ιφιγένειας Θεοδώρου (κριτική) – Η θάλασσα της Σμύρνης και της μνήμης

Για τη συλλογή διηγημάτων της Ιφιγένειας Θεοδώρου «Είναι μια θάλασσα» (εκδ. Ίκαρος). Kεντρική εικόνα: το λιμάνι της Σμύρνης, Στο βάθος πλοία του Ελληνικού Πολεμικού Ναυτικού © levantineheritage.com.

Γράφει η Ελένη Παπανδρέου 

Αν ο χρόνος...

«Τηρούμενες αναλογίες» της Πόπης Φιρτινίδου (κριτική) – Ζωντανές ανταποκρίσεις από την ηλικία της ήττας

«Τηρούμενες αναλογίες» της Πόπης Φιρτινίδου (κριτική) – Ζωντανές ανταποκρίσεις από την ηλικία της ήττας

Για τη συλλογή διηγημάτων της Πόπης Φιρτινίδου «Τηρούμενες αναλογίες» (Εκδόσεις των Συναδέλφων). Κεντρική εικόνα: Πίνακας από τον Αργυρό Ουμβέρτο (1884 - 1963) με τίτλο «Ο παππούς» (1912) / Εθνική Πινακοθήκη.

Γράφει ο Γιώργος Ν. Περαντωνάκης

Η ψυχολογί...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

«Φάκελος Καραγάτση»: Πώς να διαβάζουμε τους «κλασικούς»; Υπάρχουν όρια και ποια είναι αυτά; 11 συγγραφείς καταθέτουν τη γνώμη τους

«Φάκελος Καραγάτση»: Πώς να διαβάζουμε τους «κλασικούς»; Υπάρχουν όρια και ποια είναι αυτά; 11 συγγραφείς καταθέτουν τη γνώμη τους

Με αφορμή την πρόσφατη δημόσια συζήτηση που προέκυψε έπειτα από (επι)κριτικό κείμενο για τη «Μεγάλη Χίμαιρα» του Μ. Καραγάτση, τίθεται το ερώτημα: «Πόσο θεμιτό και χρήσιμο είναι να κρίνουμε παλιότερα κείμενα, κλασικά ή όχι, σύμφωνα με σημερινές ευαισθησίες ή απόψεις, π.χ. για τη θέση της γυναίκας ή τις έμφυλες ταυτό...

«Kill the movement» της Ίριδας Καραγιάν (κριτική) – Ένας χορευτικός άθλος επί σκηνής

«Kill the movement» της Ίριδας Καραγιάν (κριτική) – Ένας χορευτικός άθλος επί σκηνής

Για τη χορευτική παράσταση «Kill the movement» της Ίριδας Καραγιάν που ανέβηκε στο PalmTree MCA. Κεντρική εικόνα: © Ελισάβετ Μωράκη. 

Γράφει ο Νίκος Ξένιος

Είδα τη χορογραφία «Kill the Movement» της ‘Ιρι...

«Το ταγκαλάκι» – μια θεατροποιημένη παράσταση για τον Ντίνο Χριστιανόπουλο

«Το ταγκαλάκι» – μια θεατροποιημένη παράσταση για τον Ντίνο Χριστιανόπουλο

Θεατροποιημένη παράσταση για τον Ντίνο Χριστιανόπουλο που παίχτηκε πρόσφατα στη Θεσσαλονίκη, στο πλαίσιο του EuroPride 2024.

Γράφει ο Παναγιώτης Γούτας

Τον Σεπτέμβριο του 2013 ο σκηνοθέτης και δημοσιογράφος Αντώνης Μποσκοΐτης πήγε...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

«Οι σκληροί δεν διαβάζουν ποίηση» του Αλέξις Ραβέλο (προδημοσίευση)

«Οι σκληροί δεν διαβάζουν ποίηση» του Αλέξις Ραβέλο (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το αστυνομικό μυθιστόρημα του Αλέξις Ραβέλο [Alexis Ravelo] «Οι σκληροί δεν διαβάζουν ποίηση» (μτφρ. Κρίτων Ηλιόπουλος), το οποίο θα κυκλοφορήσει στις 25 Ιουνίου από τις εκδόσεις Τόπος.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

2ο ΚΕΦΑΛΑΙΟ

...
«Η άλλη κόρη», της Ανί Ερνό (προδημοσίευση)

«Η άλλη κόρη», της Ανί Ερνό (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα της Ανί Ενρό [Annie Ernaux] «Η άλλη κόρη» (μτφρ. Ρίτα Κολαΐτη), το οποίο θα κυκλοφορήσει στις 25 Ιουνίου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Η σειρά των δύο αφηγήσεων, η δική μου και η δ...

«Συμπληγάδες αξιών» του Μηνά Στραβοπόδη (προδημοσίευση)

«Συμπληγάδες αξιών» του Μηνά Στραβοπόδη (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα του Μηνά Στραβοπόδη «Συμπληγάδες αξιών» το οποίο κυκλοφορεί στις 21 Ιουνίου από τις εκδόσεις Αρμός.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Ναι, το ξέρω! Δεν έπρεπε να σκοτώσω. Μα έπρεπε να σκοτώσω. Ξέρω, δεν είνα...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Η ελληνική κουίρ λογοτεχνία ήταν πάντα εδώ

Η ελληνική κουίρ λογοτεχνία ήταν πάντα εδώ

10 βιβλία + 1 διήγημα τα οποία διερευνούν την παρουσία του κουίρ στην ελληνική πεζογραφία.

Γράφει ο Κώστας Αγοραστός

Ανεξάρτητα από το πόσο απαγορευμένο θέμα αποτελούσε, από το πόσο θα σκανδάλιζε τους αναγνώστες, από το πόσοι εκδότες θα αρνούνταν να το...

Τι κάνουμε με τους πρόσφυγες; 5+1 βιβλία για το ζήτημα των προσφύγων και της ένταξής τους στη χώρα μας

Τι κάνουμε με τους πρόσφυγες; 5+1 βιβλία για το ζήτημα των προσφύγων και της ένταξής τους στη χώρα μας

Με αφορμή την Παγκόσμια Ημέρα Προσφύγων (20 Ιουνίου) επιλέγουμε έξι βιβλία που εξετάζουν το προσφυγικό ζήτημα με νηφάλιο και ουσιαστικό τρόπο.

Γράφει ο Διονύσης Μαρίνος

«Αν κάνω ένα βήμα θα βρεθώ αλλού» λέει ένας ήρωας της ...

Αδικημένη κουίρ λογοτεχνία: 8 βιβλία που δεν διαβάστηκαν όσο τους αξίζει

Αδικημένη κουίρ λογοτεχνία: 8 βιβλία που δεν διαβάστηκαν όσο τους αξίζει

Υπάρχουν βιβλία που τυχαίνει να συμπίπτουν με πολυαναμενόμενες εκδόσεις, δεν μπαίνουν στο οπτικό πεδίο του κοινού ή πολλές φορές μένουν στη σκιά πολύ δημοφιλών τίτλων με παρόμοια θεματική. Το ίδιο συμβαίνει και με τα κουίρ βιβλία. Κάποια ακούγονται και διαβάζονται περισσότερο από άλλα. Σήμερα, λοιπόν, ημέρα εορτασμο...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΟΥ ΜΗΝΑ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

15 Δεκεμβρίου 2023 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2023

Mυθιστορήματα, νουβέλες, διηγήματα, ποιήματα: Επιλογή 100 βιβλίων, ελληνικών και μεταφρασμένων, από τη βιβλιοπαραγωγή του 2023. Επιλογή: Συντακτική ομάδα της Book

ΦΑΚΕΛΟΙ