alt

Για το μυθιστόρημα του Κωνσταντίνου Θεοτόκη «Η τιμή και το χρήμα» και τη μελέτη της Έρης Σταυροπούλου «Οι ερωτευμένες ηρωίδες του Κωνσταντίνου Θεοτόκη και οι λογοτεχνικές αδελφές τους: παραλλαγές μιας τυπολογίας», τα οποία συνυπάρχουν στον καλαίσθητο τόμο των Πανεπιστημιακών Εκδόσεων Κρήτης, στο πλαίσιο της σειράς «Παλαιά Κείμενα, Νέες Αναγνώσεις».

Του Μιχάλη Μακρόπουλου

«Διάβασα το βιβλίο και με μάγεψε. Ήταν ένα συγκλονιστικό πάντρεμα βάθους και απλότητας. Εμβάθυνε σε χαρακτήρες, σε σχέσεις ανθρώπινες, κοινωνικο-ιστορικές, ψυχαναλυτικές – όλα αυτά δοσμένα με μορφή παραμυθιού», είπε για την Τιμή και το χρήμα σε μια συνέντευξή της η σκηνοθέτρια Τώνια Μαρκετάκη, που το 1984 μετέφερε όμορφα στον κινηματογράφο την ιστορία του Κωνσταντίνου Θεοτόκη, με τον τίτλο Η τιμή της αγάπης (το παράθεμα είναι παρμένο από τη μελέτη της Έρης Σταυροπούλου «Οι ερωτευμένες ηρωίδες του Κωνσταντίνου Θεοτόκη και οι λογοτεχνικές αδελφές τους: παραλλαγές μιας τυπολογίας», που συνοδεύει τη νέα έκδοση του βιβλίου από τις Π.Ε.Κ.). 

Ο συγγραφέας είναι εξίσου γλαφυρός κι ευθύβολος στις μικρές διαλογικές «σκηνές δωματίου», που πάνω τους χτίζεται η ιστορία, και στις μεγαλύτερες σκηνές πλήθους που τις αλληλοδιαδέχονται.

Φυσικά, αυτό το «παραμύθι» είναι σχήμα λόγου – ο σοσιαλιστής συγγραφέας στόχευε ξεκάθαρα στον ρεαλισμό. Στην ιστορία του, ο Αντρέας, λαθρέμπορος ανώτερης κοινωνικής τάξης μα ξεπεσμένος, θέλει να παντρευτεί τη Ρήνη και προς τούτο, μάλιστα, την απάγει, αλλά εξαιτίας της αδυναμίας του χαρακτήρα του και της κακής επιρροής του παραδόπιστου θείου του, του Σπύρου, αρνείται να το κάνει αν δεν του δώσει πρώτα η φιλόπονη κι αναγκεμένη μάνα της Ρήνης, η σιόρα Επιστήμη, την προίκα που ζητά. Η λιτότητα και η καθαρότητα, ωστόσο, της γλώσσας και των εκφραστικών μέσων του Θεοτόκη, δικαιολογούν το χαρακτηρισμό της Μαρκετάκη. Ο συγγραφέας είναι εξίσου γλαφυρός κι ευθύβολος στις μικρές διαλογικές «σκηνές δωματίου», που πάνω τους χτίζεται η ιστορία, και στις μεγαλύτερες σκηνές πλήθους που τις αλληλοδιαδέχονται, όπως αυτή στην αγορά –τον Μαρκά– προς το τέλος («Ενδιαφέρουσα», γράφει η Έρη Σταυροπούλου, «είναι η εναλλαγή κλειστών/εσωτερικών και ανοιχτών/υπαίθριων χώρων: το σπίτι της Ρήνης, η ταβέρνα, το σπίτι του Αντρέα από τη μια και από την άλλη η πλατεία, το καΐκι στην ανοιχτή θάλασσα, η αγορά. Αυτή η εναλλαγή δείχνει και τις δύο διαστάσεις του προβλήματος· η ιστορία του Αντρέα και της Ρήνης είναι ιδιωτική, έχει όμως δημόσιο «αντίκτυπο». […] Οι γείτονες, ο κοινωνικός περίγυρος ευρύτερα, βλέπει, κρίνει, σχολιάζει, επαινεί και καταδικάζει»):

«Μέσα, κάτου από ένα πλατύ πλακόστρωτο περιστύλιο επουλούσαν κρέατα και ψάρια, και κάτου από τη γυαλοσκέπαστη αυλή λάχανα, οπωρικά και σπάνια λουλούδια. Οι φωνές των πουλητάδων αντηχούσαν απ’ όλα τα μέρη. Οι ψαράδες πίσω από το πέτρινο πλακόστρωτο πεζούλι, που ετρογύριζε γύρω γύρω το περιστύλιο, ψηλότερο και σκεπασμένο με ξύλο εκεί που ήταν τα κρέατα, που εκρεμόνταν κόκκινα και κίτρινα κομμάτια μικρά και μεγάλα, από σιδερένια αγκίστρια, επαινούσαν φωνάζοντας τα ψάρια τους, που κάποια, κόκκινα, μαυριδερνά, ή ασημένια, ελαχταρούσαν ακόμα ψοφώντας απάνου στις πλάκες, άλλα είχαν τσιρώσει κι ήταν γυρτά σα δοξάρια, κι άλλα τέλος ήταν μαλακά, χτυπημένα στα δίχτυα και ψόφια από πολλές ώρες».

Η Έρη Σταυροπούλου ξετυλίγει στη μελέτη της, σε αντιπαραβολή με τη Ρήνη, γυναικείους χαρακτήρες που σε γενικές γραμμές ανήκουν σε δύο τύπους, τη γυναίκα-άγγελο και τη γυναίκα-τέρας, από πλείστα έργα, είτε του ίδιου του Θεοτόκη (Οι σκλάβοι στα δεσμά τουςΚατάδικος) είτε άλλων, από την Έλεν Κουράγκινα και τη Νατάσα Ροστόβα στο Πόλεμος και Ειρήνη ως τις ιψενικές ηρωίδες, κ.ά.π.

Σε αντίθεση με τη «μάτσο» αρσενική στάση που έχουν συγγραφείς σαν τον Καραγάτση, π.χ., απέναντι στις γυναίκες, εδώ στον Θεοτόκη, όπως στον Παπαδιαμάντη και τον Βιζυηνό, υπάρχει η ευαισθησία που αναγνωρίζει τη μεγαλύτερη αξία σ’ αυτόν που εκών άκων καλείται να «τραβήξει το μεγαλύτερο κουπί».

Ωστόσο η Ρήνη δεν χωρά στο στερεότυπο της γυναίκας-αγγέλου ακόμα κι αν μοιάζει αρχικά να το αγγίζει. Είναι απλώς ειλικρινής απέναντι στον εαυτό της κι ανώτερη των περιστάσεων. Δεν συμβιβάζεται ούτε στην αρχή, όταν αγαπά τον Αντρέα μα η τιμή και οι κοινωνικές συμβάσεις επιβάλλουν να τον απαρνηθεί, ούτε στο τέλος, όταν θα μπορούσε πλέον να είναι μαζί του αλλά δεχόμενη ένα ψέμα.

Σε αντίθεση με τη «μάτσο» αρσενική στάση που έχουν συγγραφείς σαν τον Καραγάτση, π.χ., απέναντι στις γυναίκες, εδώ στον Θεοτόκη, όπως στον Παπαδιαμάντη και τον Βιζυηνό, υπάρχει η ευαισθησία που αναγνωρίζει τη μεγαλύτερη αξία σ’ αυτόν που εκών άκων καλείται να «τραβήξει το μεγαλύτερο κουπί». Και στις περισσότερες περιπτώσεις το μεγαλύτερο κουπί καλούνταν θέλοντας και μη να το τραβήξουν οι γυναίκες. Στην Τιμή και το χρήμα, όλη η δύναμη είναι από τη μεριά των γυναικών: της Ρήνης και της μητέρας της· κι απεναντίας όλη η αδυναμία είναι στους άντρες: στον μεθύστακα πατέρα της Ρήνης, στον Αντρέα. Σε τούτο, η ιστορία του Θεοτόκη δεν είναι «φεμινιστική»· είναι απλώς ρεαλιστική.

Η Τιμή και το χρήμα είναι ο έκτος τίτλος της σειράς «Παλαιά Κείμενα, Νέες Αναγνώσεις» των Π.Ε.Κ. Τη θεωρώ από τις πλέον πολύτιμες των τελευταίων ετών και είμαι πιστός αναγνώστης της. Τα βιβλία είναι όμορφα σχεδιασμένα, χαίρεσαι να τα διαβάζεις, και η εκτενής μελέτη η οποία συνοδεύει κάθε φορά το πεζογράφημα είναι αφορμή για ένα διάλογο του αναγνώστη με το κείμενο, που έτσι δεν τελειώνει με το πέρας της ανάγνωσής του. Να εκφράσω λοιπόν εδώ μια επιθυμία μου: πόσο θα ήθελα να δω σε τούτη τη σειρά κι έναν τόμο για τον μισολησμονημένο αλλά κατά τη γνώμη μου θαυμάσιο Μιχαήλ Μητσάκη.

* Ο ΜΙΧΑΛΗΣ ΜΑΚΡΟΠΟΥΛΟΣ είναι συγγραφέας και μεταφραστής. 
Τελευταίο του βιβλίο, η νουβέλα «Μαύρο νερό» (εκδ. Κίχλη).

 Στην κεντρική εικόνα, φωτογραφία από την ταινία «Η τιμή της αγάπης» (1984) σε σκηνοθεσία Τώνιας Μαρκετάκη.


altΗ τιμή και το χρήμα
Κωνσταντίνος Θεοτόκης
Έρη Σταυροπούλου: Οι ερωτευμένες ηρωίδες του Κωνσταντίνου Θεοτόκη και οι λογοτεχνικές αδελφές τους: παραλλαγές μιας τυπολογίας
Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης 2019
Σελ. 304, τιμή εκδότη €12,00

alt

ΤΑ ΒΙΒΛΙΑ ΤΟΥ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΥ ΘΕΟΤΟΚΗ

Ακολουθήστε την boopress.gr στο Google News και διαβάστε πρώτοι τα θέματα που σας ενδιαφέρουν.


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

«Ο μπόγος» της Λίλας Κονομάρα – Ένας άγγελος που τον έλεγαν Μανόλη

«Ο μπόγος» της Λίλας Κονομάρα – Ένας άγγελος που τον έλεγαν Μανόλη

Στο μυθιστόρημα της Λίλας Κονομάρα «Ο μπόγος», που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Καστανιώτη, πρωταγωνιστεί η ίδια η Ιστορία, με τα πολλαπλά της πρόσωπα και προσωπεία. 

Του Κ.Β. Κατσουλάρη

«Υπάρχει ένας πίνακας του Paul K...

«Ο πατέρας δεν μιλούσε γι’ αυτά» του Γιάννη Καρκανέβατου – Η σιωπή της Ιστορίας

«Ο πατέρας δεν μιλούσε γι’ αυτά» του Γιάννη Καρκανέβατου – Η σιωπή της Ιστορίας

Για το μυθιστόρημα του Γιάννη Καρκανέβατου «Ο πατέρας δεν μιλούσε γι’ αυτά» (εκδ. Εστία). Φωτογραφία © Pablò / Unsplash.

Του Γιώργου Ν. Περαντωνάκη

Αυτό το πρώτο μυθιστόρημα του Γιάννη Καρκανέβατου μιλά για την Ιστορία μέσω των προσωπικών ιστ...

«Αυτοκίνητο σισπασιόν» του Στυλιανού Σκαρλάτου (κριτική) – Μια νουβέλα με πρωταγωνιστή το σύνδρομο Άσπεργκερ

«Αυτοκίνητο σισπασιόν» του Στυλιανού Σκαρλάτου (κριτική) – Μια νουβέλα με πρωταγωνιστή το σύνδρομο Άσπεργκερ

Για τη νουβέλα «Αυτοκίνητο σισπασιόν» του Στυλιανού Σκαρλάτου (εκδ. Ενύπνιο), αλλά και για άλλα βιβλία με θέμα το σύνδρομο Άσπεργκερ.

Του Κώστα Προμπονά

Μια νουβέλα για ένα όχι σπάνιο σύνδρομο: Κοιτάζοντας προς το μέλλον.

...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

«Δημιουργική Γραφή - “Παίζουμε Λογοτεχνία”» του Ανδρέα Καρακίτσιου

«Δημιουργική Γραφή - “Παίζουμε Λογοτεχνία”» του Ανδρέα Καρακίτσιου

Για το βιβλίο «Δημιουργική Γραφή-“Παίζουμε Λογοτεχνία”» του Ανδρέα Καρακίτσιου (εκδ. Ζυγός, σελ. 668)

Του Γιάννη Σ. Παπαδάτου

Ο Ανδρέας Καρακίτσιος αποτελεί μια ξεχωριστή παρουσία στον χώρο της πανεπιστημιακής εκπαίδευσης τ...

Τζάιλς Μίλτον: «Αυτό που συνέβη τον Σεπτέμβριο του 1922 θα μπορούσε εύκολα να συμβεί ξανά»

Τζάιλς Μίλτον: «Αυτό που συνέβη τον Σεπτέμβριο του 1922 θα μπορούσε εύκολα να συμβεί ξανά»

Συνέντευξη με τον Βρετανό δημοσιογράφο και συγγραφέα Τζάιλς Μίλτον (Gilles Milton) για το βιβλίο του «Χαμένος παράδεισος - Σμύρνη 1922, η καταστροφή της μητρόπολης του μικρασιατικού ελληνισμού» (μτφρ. Αλέξης Καλοφωλιάς, εκδ. Μίνωας). Ο συγγραφέας θα παρουσιάσει το βιβλίο του σήμερα, 3 Οκτωβρίου, στο Αμερικανικό Κολλ...

«Bros» – Η αδελφότητα της βίας κατά Καστελλούτσι (κριτική)

«Bros» – Η αδελφότητα της βίας κατά Καστελλούτσι (κριτική)

Ο θεατής που βγαίνει σοκαρισμένος από το «Bros» του Ρόμεο Καστελλούτσι (Romeo Castellucci, παραγωγή της Societas για τη Στέγη Ιδρύματος Ωνάση) δεν έχει την παραμικρή βεβαιότητα: κοινωνικά, πολιτικά, ανθρωπολογικά και -κυρίως- οντολογικά ερωτήματα τον κατακλύζουν.

Του Νίκο...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

«Πλατωνικοί διάλογοι» του Χάρη Βλαβιανού (προδημοσίευση)

«Πλατωνικοί διάλογοι» του Χάρη Βλαβιανού (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το πεζογράφημα του Χάρη Βλαβιανού «Πλατωνικοί διάλογοι ή γιατί στο σπήλαιο κάνουν όλοι πάρτι», που θα κυκλοφορήσει μέσα Οκτωβρίου από τις εκδόσεις Πατάκη.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

ΤΕΛΟΣ ΚΑΛΟ ΟΛΑ ΚΑΛΥΤΕΡΑ

...
«Μεταξύ μυθοπλασίας και πραγματικότητας» του Κώστα Καβανόζη (προδημοσίευση)

«Μεταξύ μυθοπλασίας και πραγματικότητας» του Κώστα Καβανόζη (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από τη μελέτη του Κώστα Καβανόζη «Μεταξύ μυθοπλασίας και πραγματικότητας – Το μυθιστόρημα τεκμηρίων και η λογοτεχνικότητα του αναφορικού λόγου», που θα κυκλοφορήσει από τις εκδόσεις Πατάκη, τέλη Σεπτεμβρίου.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

...
«Άλμπατρος» της Αν Κλιβς (προδημοσίευση)

«Άλμπατρος» της Αν Κλιβς (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα της Ann Cleeves «Άλμπατρος» (μτφρ. Παλμύρα Ισμυρίδου), το οποίο θα κυκλοφορήσει στις 4 Ιουλίου από τις εκδόσεις Κλειδάριθμος.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Κεφάλαιο 3

...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

 Τα βιβλία του φθινοπώρου: Τι θα διαβάσουμε τους μήνες που έρχονται

Τα βιβλία του φθινοπώρου: Τι θα διαβάσουμε τους μήνες που έρχονται

Επιλογές βιβλίων από τις προσεχείς εκδόσεις ελληνικής και μεταφρασμένης πεζογραφίας, ποίησης, βιογραφιών, δοκιμίων και μελετών. 

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Τρεις «γεμάτοι» μήνες μένουν μέχρι και το τέλος αυτής της χρονιάς και οι εκδοτικοί οίκοι β...

100 χρόνια από τη Μικρασιατική Καταστροφή: 15 βιβλία που ξεχωρίζουν

100 χρόνια από τη Μικρασιατική Καταστροφή: 15 βιβλία που ξεχωρίζουν

100 χρόνια συμπληρώνονται αυτές τις μέρες από τη Μικρασιατική Καταστροφή. Πολλές και ενδιαφέρουσες εκδόσεις έχουν εμπλουτίσει φέτος τη σχετική βιβλιογραφία. Επιλέξαμε 15 πρόσφατες ή και παλιότερες, που αφορούν βιβλία μη μυθοπλαστικά. Καλύπτουν, πιστεύουμε, μια σφαιρική θέαση των όσων προηγήθηκαν, των γεγονότων του Σ...

Δέκα κλασικά βιβλία που λογοκρίνονται ξανά και ξανά

Δέκα κλασικά βιβλία που λογοκρίνονται ξανά και ξανά

Πολλοί πιστεύουν πως η εποχή που τα λογοτεχνικά βιβλία απαγορεύονταν και καίγονταν στην πυρά έχει παρέλθει. Στην πραγματικότητα, μέχρι και σήμερα, πολλές συντηρητικές ομάδες σε πολλές χώρες του κόσμου επιχειρούν να λογοκρίνουν και να καταστρέψουν ακόμα και έργα που θεωρούνται πλέον κλασικά, με διάφορες δικαιολογίες....

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΟΥ ΜΗΝΑ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

07 Ιανουαρίου 2022 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2021

Φέτος περιμέναμε την εκπνοή της χρονιάς πριν συντάξουμε την καθιερωμένη μας πια λίστα με τα καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία της χρονιάς. Ο λόγος είναι ότι τούτες τις Γιορτέ

ΦΑΚΕΛΟΙ