epikrateia paraitisis 700

Τρία τουλάχιστον κείμενα των τελευταίων μηνών αναδεικνύουν όχι ένα κοινό θέμα, το οποίο προσεγγίζουν από άλλη σκοπιά, αλλά ένα κοινό αίσθημα, το οποίο διαπνέει τη γραφή των δημιουργών και φτάνει ώς τον αναγνώστη.

Του Γιώργου Ν. Περαντωνάκη

altΑναφέρομαι στα βιβλία της Βασιλικής Πέτσα Το δέντρο της υπακοής (Πόλις, 2018), του Άκη Παπαντώνη Ρηχό νερό, σκιές (Κίχλη, 2019) και της Μελανίας Δαμιανού Η λιτανεία του χρόνου (Κίχλη, 2019). Αν τα δει κανείς μεμονωμένα, δεν θα αντιληφθεί παρά τρία άσχετα μεταξύ τους θέματα, από τα οποία το καθένα σημαίνει έναν άλλο χρόνο, άλλο τόπο και άλλο σημαινόμενο. Η πρώτη συγγραφέας θέτει στο κέντρο της σκέψης της την Οκτωβριανή Επανάσταση: με βάση αυτή η μυθιστοριογράφος προβάλλει το κενό που αφήνουν οι μεγάλες αφηγήσεις, όπως είναι ο υπαρκτός Σοσιαλισμός κι ο Χριστιανισμός, κενό που βιώνουν βασανιστικά οι άνθρωποι εξαιτίας της καταβαράθρωσης των μεγάλων ιδεολογιών, αισθάνονται την απογοήτευση από την απώλειά τους και συνάμα ένα είδος παραίτησης από την προσπάθεια να ξαναστήσουν ένα –προσωπικό ή συλλογικό, πραγματικό ή πεποιημένο– μεσσιανικό όραμα. altΟ δεύτερος πεζογράφος επικεντρώνεται στο Τσέρνομπιλ του 1986, όπου οι άνθρωποι της διπλανής πόρτας υφίστανται ένα οδυνηρό πριν, νυν και μετά, θυμούνται ηρωικές στιγμές του παρελθόντος και συνάμα ζουν το αντιηρωικό παρόν τους, απότοκο της καταστροφής αλλά και της προσωπικής και εθνικής παρακμής. Τέλος, η τρίτη λογοτέχνιδα στήνει μια αλληγορία χωρίς χρόνο και τόπο, σκιαγραφεί μια πόλη που πολιορκείται και αλώνεται, μια πόλη μέσα στην οποία ποικίλες φωνές πολιτών και στρατιωτών, ανδρών και γυναικών, πολιορκούμενων και πολιορκητών, αναμασούν ποιητικά την επιβεβλημένη μοίρα τους. Δεν είναι η ήττα αυτή καθαυτή, αλλά περισσότερο η αίσθηση της ματαίωσης και της έλλειψης προοπτικής.

Φαινομενικά, το μόνο κοινό σημείο των τριών συγγραφέων είναι η σπονδυλωτή μορφή που έδωσαν στα κείμενά τους. Παράλληλες, τεμνόμενες, διασταυρούμενες αφηγήσεις κι ιστορίες, που εναλλάσσονται, φωτίζουν το όλο και φωτίζονται από αυτό, αναδεικνύουν τη μερικότητά τους αλλά ταυτόχρονα καλειδοσκοπικά συναπαρτίζουν μια αποσπασματική ολότητα. Αυτή η ετερογενής αφηγηματικότητα που αναδεικνύει την πολυφωνία του καθημερινού, τόσο στην εξωτερική απόδοσή του όσο και στο εσωτερικό του τραύμα, μεταφέρει την Ιστορία από τη μεγάλη εικόνα στην πρόσληψή της εκ μέρους του απλού ανθρώπου και προβάλλει πώς αυτός την εισπράττει ως πληγή και ως ματαίωση.

altΚι εδώ ανιχνεύεται η ουσιαστικότερη ομοιότητα των τριών κειμένων, η οποία αντικατοπτρίζει το βαθύτερο «είναι» του σημερινού Έλληνα. Ο αναγνώστης του Δέντρου της υπακοής, του Ρηχού νερού, σκιές και της Λιτανείας του χρόνου έρχεται αντιμέτωπος με τη φθορά και –αλλού λιγότερο κι αλλού περισσότερο– εμποτίζεται από την απώλεια, την εξωτερική ερημιά, την εσωτερική κενότητα κι εντέλει την παραίτηση… Οι ανώνυμοι ή επώνυμοι πρωταγωνιστές των μικρών στροβιλιζόμενων ιστοριών νιώθουν εγκαταλελειμμένοι από θεούς και ανθρώπους, άδειοι από κάθε ιδεολογία, φτάνουν στην οδύνη της διάψευσης κι αισθάνονται θύματα της Ιστορίας. 

Λέξεις, όπως «εγκατάλειψη» κι «ανημπόρια», ή κενά κουβούκλια, όπως το αφημένο στα κύματα κρουαζιερόπλοιο «Λιουμπόβ Ορλόβα» (στη Β. Πέτσα) ή οι πυρηνικοί σταθμοί και τα σπίτια (στον Ά. Παπαντώνη) κι οι εκπορθημένες κι ερημωμένες πόλεις (στη Μ. Δαμιανού), αποδίδουν μια ηθική και πολιτισμική ένδεια. Καθένα από αυτά τα σκηνικά γίνονται σύμβολα μιας ολόκληρης κοινωνίας –συχνά και της ανθρωπότητας– που ηττάται και μένει διαλυμένη, όχι μόνο υλικά αλλά κυρίως κοινωνικά, ηθικά και πολιτισμικά. Μέσω, λοιπόν, αυτών των απτών καταστροφών εικονοποιείται ο συναισθηματικός εκμηδενισμός του ανθρώπου, όταν βρίσκεται έκθετος κι ευάλωτος μέσα στο χάος μιας μετα-ιστορικής εποχής.

Αναρωτιέμαι δύο πράγματα. Αφενός, είναι όλο αυτό απόρροια της ελληνικής κρίσης, που άφησε άδειες τις ψυχές, χωρίς πίστη στο έθνος, στην Ευρωπαϊκή Ένωση, στους θεσμούς και στο κράτος, χωρίς πίστη εντέλει στη νομοτέλεια της Ιστορίας και την πρόοδο της ανθρωπότητας; Είναι με άλλα λόγια η εσωτερική ερήμωση του απλού ανθρώπου, όπως τη συλλαμβάνουν οι λογοτέχνες, αποτέλεσμα της ευρύτερης ματαιότητας, που απορρέει από την αίσθηση της κοινωνικής και πολιτικής κρίσης, της πολιτισμικής ύφεσης, της φαινομενικής ανάπτυξης που ωστόσο ξεγυμνώνει όποια ιδεολογία (ή ιδεολόγημα) κρατούσε σπινθήρες μέσα στην ψυχή του καθενός;

alt
Βασιλική Πέτσα, Άκης Παπαντώνης, Μελανία Δαμιανού

Κι αν είναι έτσι, μήπως οι τρεις συγγραφείς, εκούσια ή ακούσια, διατυπώνουν ένα απαισιόδοξο μήνυμα παραίτησης, το οποίο καθρεφτίζει μια βαθύτερη μηδενιστική ματιά; Είμαστε δηλαδή έρμαια της Ιστορίας και αδύναμοι να αλλάξουμε ρότα, βουλιάζουμε στην κινούμενη άμμο της φθοράς και περιμένουμε στωικά το όποιο τέλος; ή μήπως απλώς φτάσαμε στον πάτο και δεν έχουμε πλέον να χάσουμε τίποτα, δεν έχουμε άλλη διέξοδο παρά μόνο το πάνω, δεν υπάρχει μείον, υπό το μηδέν, και δυνητικά οφείλουμε να ξαναδούμε τη ζωή με άλλο βλέμμα; 

Κάθε μετα-εποχή εμφορείται από τη διάψευση κι επομένως η αναλογία με το σήμερα, χωρίς να είναι ευθεία, αποδίδει και την ελληνική περίπτωση. Η κρίση και ο κλονισμός πολιτικών και ιδεολογικών σταθερών είναι το κατώφλι, που έστω και πρόσκαιρα διακρίνεται από την παραίτηση.

Στο δεύτερο ερώτημα δεν έχω εύκολη την απάντηση. Θα μείνω, λοιπόν, λίγο παραπάνω στο πρώτο και δεν θα αρνηθώ ότι η περιρρέουσα κρίση έχει σίγουρα δημιουργήσει ένα αίσθημα κενού. Ίσως δεν είναι μόνο ελληνικό το φαινόμενο, αφού κι οι υπόλοιποι Ευρωπαίοι μοιάζουν απογοητευμένοι από το πολιτικό οικοδόμημα, το κοινωνικό κράτος, την ιδεολογική πυξίδα που έχει βάλει στη γέφυρα του πλοίου της η ανθρωπότητα. Η απάντηση, λοιπόν, θα μπορούσε να είναι «ναι», εφόσον συνδέσουμε τη δημιουργία τους με τις συνθήκες της ελληνικής ύφεσης μέσα στις οποίες τα κείμενα εκκολάφθηκαν. Φυσικά, κάθε περίοδος κρίσιμων κοινωνικών εξελίξεων, σε κάθε χώρα με εθνικό ή παγκόσμιο χαρακτήρα, προκαλεί ανάλογα αισθήματα: λ.χ. η Μαρία Στεφανοπούλου αναλύει τη φιλοσοφία του πόνου, της καταναγκασμένης υποταγής, της προσωπικής και συλλογικής τραγωδίας και εντέλει της παραίτησης, αναφερόμενη στους Σοβιετικούς ποιητές Όσιπ Μάντελσταμ, Μαρίνα Τσβετάγιεβα, Μπόρις Πάστερνακ και Άννα Αχμάτοβα (Ήμασταν τέσσερις, Το Ροδακιό, Αθήνα 2018).

Για να γυρίσω στις ελληνικές περιπτώσεις, οι δύο από τους συγγραφείς αναφέρονται σε μια μετασοβιετική αποδόμηση, ιδεολογική και συνειδησιακή. Αν αυτή η εστίαση εκφράζει το κενό της Αριστεράς χωρίς το Σοβιετικό Όνειρο, τότε είναι μια ένδειξη των καθιζήσεων των ιδεολογιών. Αν αυτό, όμως, είναι απλώς η ιστορική αφορμή, τότε κάθε μετα-εποχή εμφορείται από τη διάψευση κι επομένως η αναλογία με το σήμερα, χωρίς να είναι ευθεία, αποδίδει και την ελληνική περίπτωση. Η κρίση και ο κλονισμός πολιτικών και ιδεολογικών σταθερών είναι το κατώφλι, που έστω και πρόσκαιρα διακρίνεται από την παραίτηση.

* Ο ΓΙΩΡΓΟΣ Ν. ΠΕΡΑΝΤΩΝΑΚΗΣ είναι διδάκτορας Νεοελληνικής Φιλολογίας και κριτικός βιβλίου.
Τελευταίο του βιβλίο, η «Βιβλιογραφία για τον Νίκο Καζαντζάκη» (Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης).


Ακολουθήστε την boopress.gr στο Google News και διαβάστε πρώτοι τα θέματα που σας ενδιαφέρουν.


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

«Να θυμηθώ να παραγγείλω» του Στέλιου Μάινα (κριτική)

«Να θυμηθώ να παραγγείλω» του Στέλιου Μάινα (κριτική)

Για το μυθιστόρημα του Στέλιου Μάινα «Να θυμηθώ να παραγγείλω» (εκδ. Μεταίχμιο).

Του Μάνου Κοντολέων

Γνωστός ηθοποιός ο Στέλιος Μάινας, πριν από δώδεκα χρόνια είχε κάνει μια πρώτη εμφάνιση και στο χώρο της πεζογραφίας με μια συλλογή διηγημάτων – ...

«Ο κήπος των ψυχών» του Βασίλη Τσιαμπούση (κριτική)

«Ο κήπος των ψυχών» του Βασίλη Τσιαμπούση (κριτική)

Για τη νουβέλα του Βασίλη Τσιαμπούση «Ο κήπος των ψυχών» (εκδ. Εστία).

Του Ευάγγελου Αυδίκου

Υπάρχουν πολλές επιστημονικές μελέτες για τον εμφύλιο πόλεμο Σ’ αυτή την κατεύθυνση είναι καθοριστική η συνδρομή της Προφορικής Ιστορίας, που γιγαντώθηκε ως πεδίο έρευνας, κινούμενη στη ορ...

«Τα πρωτοβρόχια» του Σπύρου Κιοσσέ (κριτική)

«Τα πρωτοβρόχια» του Σπύρου Κιοσσέ (κριτική)

Για τη νουβέλα του Σπύρου Κιοσσέ «Τα πρωτοβρόχια – Μικρή ιστορία ενηλικίωσης» (εκδ. Μεταίχμιο).

Του Παναγιώτη Χατζημωυσιάδη

Ποια στιγμή σηματοδοτεί την πορεία προς την ενηλικίωση; Μέσα από ποιες διαδικασίες δρομολογείται; Ποιες ενδότερες δυνάμεις ...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

«Δέντρο από καπνό» του Ντένις Τζόνσον (κριτική)  – Το βραβευμένο μυθιστόρημα-σταθμός για τον πόλεμο του Βιετνάμ

«Δέντρο από καπνό» του Ντένις Τζόνσον (κριτική) – Το βραβευμένο μυθιστόρημα-σταθμός για τον πόλεμο του Βιετνάμ

Για το βραβευμένο μυθιστόρημα του Ντένις Τζόνσον (Denis Johnson) «Δέντρο από καπνό» (μτφρ. Γιώργος-Ίκαρος Μπαμπασάκης, εκδ. Πατάκη), με αφορμή την κυκλοφορία –ήταν εξαντλημένο εδώ και χρόνια– της δεύτερης έκδοσής του. 

Του Φώτη Καραμπεσίνη

Εί...

Για να τον ξεχάσω (διήγημα)

Για να τον ξεχάσω (διήγημα)

Η αλήθεια είναι πως στην αρχή σε σιχαινόμουν. Απ’ την πρώτη στιγμή που σ’ έφερε στο σπίτι και σε είδα να κολυμπάς μέσα σ’ εκείνο το διάφανο σακούλι που το ‘σφιγγε σαν πουγκί στο χέρι του, σαν μπελά σ’ έβλεπα περισσότερο παρά σαν παρέα, ένα μπελά με τον οποίο δεν ήθελα επ’ ουδενί να συμβιώσω.

Της Χρυσ...

Ο Χαβιέρ Θέρκας και η ηθική του Εμφυλίου

Ο Χαβιέρ Θέρκας και η ηθική του Εμφυλίου

Τρια μυθιστορήματα του επιτυχημένου Ισπανού συγγραφέα Χαβιέρ Θέρκας (Javier Cercas) και ο τρόπος με τον οποίο ο Ισπανικός Εμφύλιος εντάσσεται στις τρεις ιστορίες. Οι διαθλάσεις της Ιστορίας στον καθρέφτη της μνήμης και της λογοτεχνικής αφήγησης.

Του Γιώργου Ν. Περαντωνάκη

...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

«Ο πατέρας δεν μιλούσε γι' αυτά» του Γιάννη Καρκανέβατου (προδημοσίευση)

«Ο πατέρας δεν μιλούσε γι' αυτά» του Γιάννη Καρκανέβατου (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα του Γιάννη Καρκανέβατου «Ο πατέρας δεν μιλούσε γι' αυτά», που θα κυκλοφορήσει τις επόμενες μέρες από τις εκδόσεις Εστία.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Μέχρι κάποια ηλικία η μνήμη θυμίζει πατάρι· στοιβάζεις ό,...

«Το γεγονός» της Ανί Ερνό (προδημοσίευση)

«Το γεγονός» της Ανί Ερνό (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το αυτοβιογραφικό μυθιστόρημα της Annie Ernaux «Το γεγονός» (μτφρ. Ρίτα Κολαΐτη), στο οποίο βασίστηκε η ομώνυμη –βραβευμένη με τον Χρυσό Λέοντα στο Φεστιβάλ της Βενετίας πέρσι– ταινία. Το βιβλίο θα κυκλοφορήσει στις 26 Μαΐου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Επιμέλεια: Κώστας...

«Ονειρεύομαι πίνακες» του Σόλωνα Παπαγεωργίου (προδημοσίευση)

«Ονειρεύομαι πίνακες» του Σόλωνα Παπαγεωργίου (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από τη συλλογή διηγημάτων του Σόλωνα Παπαγεωργίου «Ονειρεύομαι πίνακες», η οποία θα κυκλοφορήσει τις επόμενες μέρες από τις εκδόσεις Στίξις.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Ονειρεύομαι πίνακες

...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

«Σταυροδρόμια», «Σάγκι Μπέιν», «Η υπόσχεση»: Τρία σπουδαία σύγχρονα μυθιστορήματα

«Σταυροδρόμια», «Σάγκι Μπέιν», «Η υπόσχεση»: Τρία σπουδαία σύγχρονα μυθιστορήματα

Το μυθιστόρημα, ακόμη και την τρίτη δεκαετία του 21ου αιώνα, παραμένει το μεγάλο χωνευτήρι της πεζογραφικής φόρμας, ένας αφηγηματικός κόσμος ευρύχωρος και δεκτικός, που έχει τη μοναδική δύναμη να κινεί μεγάλους όγκους αφηγηματικού υλικού και να τους κατανέμει ομαλά μέσα στη διάρκεια μίας ή και πολλών δεκαετιών. ...

Έξι αστυνομικά μυθιστορήματα και ένα δοκίμιο του Όργουελ

Έξι αστυνομικά μυθιστορήματα και ένα δοκίμιο του Όργουελ

Έξι προσφατα αστυνομικά μυθιστορήματα και ένα δοκίμιο του George Orwell. Κλασικό και σύγχρονο βρετανικό, σκανδιναβικό αλλά και μια αυτοέκδοση ελληνικού αστυνομικού μυθιστορήματος μεταξύ των προτάσεων. Κεντρική εικόνα: Εικονογράφηση του Λιθουανού © Karolis Strautniekas.

Της Χίλντας Παπαδημητρίου ...

Πόλεμος στην Ουκρανία: Οκτώ βιβλία για το «πώς φτάσαμε ως εδώ»

Πόλεμος στην Ουκρανία: Οκτώ βιβλία για το «πώς φτάσαμε ως εδώ»

Οκτώ βιβλία που μας βοηθούν να καταλάβουμε, ακόμη και σε καταστάσεις κρίσιμες και τραγικές όπως αυτές που ζούμε σήμερα, «Πώς φτάσαμε ως εδώ». Τα έξι είναι βιβλία ιστορίας, έρευνας και γεωπολιτικής και τα δύο είναι λογοτεχνικά έργα Ουκρανών συγγραφέων. Στην κεντρική εικόνα: Από διαδήλωση στο Βερολίνο την περασμένη Κυ...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΟΥ ΜΗΝΑ

02 Μαΐου 2022 ΤΕΛΕΥΤΑΙΑ ΝΕΑ

Οι δώδεκα συμβουλές του Ρομπέρτο Μπολάνιο για τη συγγραφή διηγημάτων

Ο Χιλιανός πεζογράφος και ποιητής Roberto Bolaño ήταν ένας από τους σημαντικότερους σύγχρονους ισπανόφωνους λογοτέχνες. Μετανάστευσε σε μικρή ηλικία στο Μεξικό και αργό

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

14 Σεπτεμβρίου 2021 ΤΕΛΕΥΤΑΙΑ ΝΕΑ

Τα βιβλία του χειμώνα: Τι θα διαβάσουμε τους μήνες που έρχονται (ανανεωμένο)

Επιλογές βιβλίων από τις προσεχείς εκδόσεις ελληνικής και μεταφρασμένης πεζογραφίας, ποίησης, βιογραφιών και δοκιμίων από 34 εκδοτικούς οίκους. Επιμέλεια: Κώστας Αγορα

ΦΑΚΕΛΟΙ