alt

Για το μυθιστόρημα της Μαρίας Μαυρικάκη «Περαστικά» (εκδ. Αίολος).

Της Ελιάνας Χουρμουζιάδου

Η ελληνική δημόσια διοίκηση δεν φιγουράρει ανάμεσα στα θέματα που εμπνέουν τους μυθιστοριογράφους. Οι αναποτελεσματικές και δυσλειτουργικές κρατικές υπηρεσίες, που επηρεάζουν λίγο ως πολύ τη ζωή όλων μας και από τις οποίες λίγες εκσυγχρονίστηκαν εις βάθος τα πρόσφατα χρόνια, συνήθως υπό την «πίεση της Ευρώπης», μάλλον απωθούν ή εν πάση περιπτώσει δυσκολεύουν τους συγγραφείς, όπως συμβαίνει και στην εξωλογοτεχνική, απτή πραγματικότητα.

Το αποτέλεσμα είναι ότι ένα ζήτημα που καταλαμβάνει τόσο χώρο στην ιδιωτική και τη δημόσια ζωή μας –όλοι έχουμε να διηγηθούμε ιστορίες γραφειοκρατικής τρέλας– παραμένει αόρατο για την πεζογραφία, και αυτό μοιάζει κάπως παράδοξο, αφού το μυθιστόρημα ως είδος καταπιάνεται κατεξοχήν με την προβληματική διάσταση της πραγματικότητας. Προφανώς ένας λόγος για τον οποίο το θέμα δεν έχει αξιοποιηθεί επαρκώς είναι η έλλειψη πληροφοριών εκ των έσω, πληροφοριών απαραίτητων τόσο ως πρωτογενές υλικό όσο και ως δευτερεύουσα πραγματολογική λεπτομέρεια για τη σύνθεση της πλοκής. Κυρίως όμως μου φαίνεται ότι η στάση αυτή αντανακλά την απαξίωση με την οποία αντιμετωπίζεται συνολικά το Δημόσιο στη συνείδηση μεγάλου μέρους του πληθυσμού – του μέρους που δεν εμπλέκεται άμεσα σε αυτό.

Ένα ζήτημα που καταλαμβάνει τόσο χώρο στην ιδιωτική και τη δημόσια ζωή μας –όλοι έχουμε να διηγηθούμε ιστορίες γραφειοκρατικής τρέλας– παραμένει αόρατο για την πεζογραφία, και αυτό μοιάζει κάπως παράδοξο.

Σε όποια όχθη κι αν στέκεται κανείς, της διοίκησης ή του πολίτη, διάχυτη είναι (αν και για διαφορετικούς λόγους) η βαθιά ριζωμένη αντίληψη ότι τα πράγματα δεν πρόκειται (ή δεν πρέπει) να αλλάξουν. Αισθάνεται επίσης ότι το θέμα έχει εξαντληθεί στον δημόσιο και τον ιδιωτικό διάλογο, οπότε δεν υπάρχει τίποτε άλλο να ειπωθεί – λάθος φυσικά, αφού η λογοτεχνία χειρίζεται διαφορετικά, και κυρίως ανιδιοτελώς, τα θέματά της.

Το πρώτο βιβλίο της Μαρίας Μαυρικάκη είναι ακριβώς ένα μυθιστόρημα εστιασμένο σε αυτά τα ζητήματα. Μια επιτροπή συγκροτείται και συνεδριάζει υπό το βλέμμα του Ευρωπαίου τοποτηρητή. Στόχος να μελετήσει και να προτείνει στον υπουργό τρόπους κοστολόγησης των υπηρεσιών υγείας, με βάση σχετική ευρωπαϊκή οδηγία. Οι προϋπάρχουσες σχέσεις και αντιπαλότητες μεταξύ των μελών οργιάζουν. Η απόπειρα για διαβούλευση της επιτροπής με τους εκπροσώπους των εμπλεκόμενων φορέων καταλήγει σε φιάσκο. Η επιτροπή διαλύεται άδοξα. Στη συνέχεια το υπουργείο στέλνει δύο από τα μέλη της επιτροπής σε ένα νησί του Αιγαίου προκειμένου να μελετήσουν επιτοπίως το ζήτημα και να εκδώσουν πόρισμα με βάση τα ευρήματά τους. Και αυτή η απόπειρα δεν θα τελεσφορήσει, καθώς η αρμόδια εμπειρογνώμων θα συγκρουστεί και πάλι με εργαζομένους και τοπικούς παράγοντες. Στο περιθώριο όλων αυτών των διεργασιών, το μυθιστόρημα παρακολουθεί τα μέλη της επιτροπής σε κάποιες στιγμές του ιδιωτικού τους βίου, κυρίως του αισθηματικού, σε μια προσπάθεια να τους φωτίσει από άλλη οπτική γωνία. Ο έρωτας όμως που διατρέχει τις σελίδες του βιβλίου είναι το είδος που κυνηγούν όσοι αδυνατούν να κάνουν σχέσεις ζωής ή έχουν ξοφλήσει με αυτές, ο έρωτας των αβέβαιων, μάταιων, ευκαιριακών ή συμφεροντολογικών σχέσεων.

Είναι ένα γλωσσικό ιδίωμα που ορισμένες στιγμές κακοποιεί βάναυσα τα ελληνικά, ωστόσο αποτυπώνει με μεγάλη ακρίβεια μια τρέχουσα γλωσσική πραγματικότητα. Τον ίδιο λόγο χρησιμοποιούν συχνά τα πρόσωπα στις ιδιωτικές τους συνομιλίες, σε απόλυτη αντίθεση προς τον αποστειρωμένο ή ξύλινο λόγο των συνεδριάσεων της επιτροπής.

Η αφήγηση εναλλάσσεται μεταξύ πρώτου και τρίτου προσώπου. Η τριτοπρόσωπη αφήγηση είναι γλωσσικά πιο στρωτή. Αντίθετα στην πρωτοπρόσωπη αφήγηση, φορέας της οποίας είναι το στέλεχος του υπουργείου που έχει αναλάβει τη γραμματεία της επιτροπής, γίνεται χρήση ενός ιδιολέκτου που συντίθεται από διάφορες πηγές και παραπέμπει στην πιο ευτελή, τηλεοπτική κατά βάσιν, κουλτούρα. Είναι ένα γλωσσικό ιδίωμα που ορισμένες στιγμές κακοποιεί βάναυσα τα ελληνικά, ωστόσο αποτυπώνει με μεγάλη ακρίβεια μια τρέχουσα γλωσσική πραγματικότητα. Τον ίδιο λόγο χρησιμοποιούν συχνά τα πρόσωπα στις ιδιωτικές τους συνομιλίες, σε απόλυτη αντίθεση προς τον αποστειρωμένο ή ξύλινο λόγο των συνεδριάσεων της επιτροπής. Ωστόσο και στις δύο περιπτώσεις τα πρόσωπα μοιάζουν να φλυαρούν, στις μεν συνεδριάσεις χωρίς να καταλήγουν σε συμπέρασμα, στις δε προσωπικές επαφές χωρίς να πλησιάζουν μια λύση στα αδιέξοδά τους. Χαμένα στη φλυαρία και το περισπούδαστο ύφος, έχουν αιφνίδιες εκρήξεις ειλικρίνειας μόνο όταν τα πράγματα γίνονται σκούρα: όταν το στέλεχος του υπουργείου κατηγορείται για διπλοθεσία, όταν ο εφημερεύων γιατρός προσπαθεί να απωθήσει από το εξεταστήριο την έξαλλη εμπειρογνώμονα που θέλει να μάθει γιατί δεν χρεώνονται οι αλλοδαποί ασθενείς του νοσοκομείου.

Συνολικά οι άνθρωποι αυτοί είναι αφόρητα μικροί, ρηχοί, τετριμμένοι σε σχέση με το μέγεθος των ζητημάτων που διαχειρίζονται. Δεν μπορούν ούτε συλλογικά να λειτουργήσουν ούτε τις αγκυλώσεις τους να αποβάλουν, κι έτσι κατά κάποιο τρόπο η αποτυχία τους δεν εκπλήσσει. Πολλά από τα χαρακτηριστικά τους είναι εύκολα αναγνωρίσιμα στον νεοελληνικό βίο, ωστόσο πραγματικός πρωταγωνιστής του βιβλίου είναι η αδάμαστη ελληνική γραφειοκρατία και το ανθρώπινο υλικό που τη στελεχώνει, σαν μια αδιαφοροποίητη μάζα ανεπαρκών και φλύαρων κηφήνων, που όλοι μεριμνούν κατά προτεραιότητα για την προσωπική τους επιβίωση. Μεταξύ τους ξεχωρίζει ως δειλή εξαίρεση μόνον η Φωτεινή (διόλου τυχαίο το όνομα): καταρτισμένη, εργατική, αλλά υπερβολικά προσκολλημένη στο καθήκον και τους κανόνες του, μέσα σε ένα σύστημα που δεν την υποστηρίζει, χάνει συχνά την αίσθηση της πραγματικότητας, γεγονός που δεν της επιτρέπει να είναι, αυτή τουλάχιστον, αποτελεσματική.

Η γεύση του τέλους σαφέστατα πικρή, αντίθετα από τη θολή τύχη του πορίσματος της επιτροπής, ο πρόεδρος της οποίας περιχαρής ανακεφαλαιώνει στο τέλος: «Μεγάλη δοκιμασία, έτσι; Ήρθαμε αντιμέτωποι με την αδράνεια του παρελθόντος και βγήκαμε παλικάρια [...]».

Πολλά τα ερωτήματα που γεννά ένα τέτοιο βιβλίο ως προς τη στόχευσή του. Θέλει να καταγγείλει; Να δείξει τη μικρότητα και την ανεπάρκεια των κρατικών αξιωματούχων, από την οποία τρέφεται η ανεπάρκεια των δομών του κράτους; Θέλει να θέσει ένα θέμα με τόσο τεράστιες διαστάσεις και προεκτάσεις, το οποίο μόνο μέσω του χιούμορ μπορεί να προσεγγιστεί χωρίς να μετατραπεί σε ταφόπλακα; «Η ένωση μιας επιπόλαιης φόρμας και ενός σοβαρού θέματος αποκαλύπτει τα δράματά μας», γράφει ο Κούντερα στην Τέχνη του μυθιστορήματος. Όντως εδώ ο τρόπος επεξεργασίας έχει οδηγήσει σε ελάφρυνση του υλικού, σε αποφόρτισή του από το πλεονάζον φορτίο οργής και απόγνωσης για μια κατάσταση που υπονομεύει το ελληνικό κράτος από τη σύστασή του. Η γεύση του τέλους σαφέστατα πικρή, αντίθετα από τη θολή τύχη του πορίσματος της επιτροπής, ο πρόεδρος της οποίας περιχαρής ανακεφαλαιώνει στο τέλος: «Μεγάλη δοκιμασία, έτσι; Ήρθαμε αντιμέτωποι με την αδράνεια του παρελθόντος και βγήκαμε παλικάρια. Μόνο που με τη στάση μας δημιουργήσαμε συνθήκες έκρηξης!» κάτι που μόνο ως ειρωνικός υπαινιγμός της συγγραφέως για τη λειτουργία του ελληνικού Δημοσίου μπορεί να εκληφθεί. Πρόκειται όμως για ειρωνεία που ορισμένες στιγμές υπονομεύει τον εαυτό της ακριβώς λόγω της μετατόπισης του κέντρου βάρους προς το ευτράπελο. Ανασύροντας πάντως από την αφάνεια αυτό το εν πολλοίς ανέγγιχτο από τους μυθιστοριογράφους υλικό, το Περαστικά πετυχαίνει τελικά να σαρκάσει με την αντίσταση του συστήματος σε κάθε απόπειρα αλλαγής του.

* Η ΕΛΙΑΝΑ ΧΟΥΡΜΟΥΖΙΑΔΟΥ είναι συγγραφέας.
Τελευταίο της βιβλίο, η νουβέλα «Μακάρι να ήσουν εδώ» (εκδ. Κέδρος).


altΠεραστικά
Μαρία Μαυρικάκη
Αίολος 2019
Σελ. 310, τιμή εκδότη €14,00

alt

 

ΤΑ ΒΙΒΛΙΑ ΤΗΣ ΜΑΡΙΑΣ ΜΑΥΡΙΚΑΚΗ

 

Ακολουθήστε την boopress.gr στο Google News και διαβάστε πρώτοι τα θέματα που σας ενδιαφέρουν.


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

«Ίνκουμπους» του Βαγγέλη Γιαννίση – Θρίλερ για γερά στομάχια

«Ίνκουμπους» του Βαγγέλη Γιαννίση – Θρίλερ για γερά στομάχια

Για το αστυνομικό μυθιστόρημα «Ίνκουμπους», του Βαγγέλη Γιαννίση (εκδ. Διόπτρα).

Της Κατερίνα Σιδέρη

Το Ίνκουμπους του Βαγγέλη Γιαννίση αποτελεί τη συνέχεια μιας σειράς βιβλίων μυστηρίου και θρίλερ του συγγραφέα, με κεντρικό ήρωά τους τον επιθεωρητή Άντερς. Τούτη τη φορά ...

«Νέα Σελήνη – Ημέρα πρώτη» του Θανάση Βαλτινού (κριτική)

«Νέα Σελήνη – Ημέρα πρώτη» του Θανάση Βαλτινού (κριτική)

Παράλληλη ανάγνωση της νέας νουβέλας του Θανάση Βαλτινού «Νέα Σελήνη – Ημέρα πρώτη» (εκδ. Εστία), με τον τόμο που συγκεντρώνει συνεντεύξεις του των τελευταίων πενήντα χρόνων «Όπως ο έρωτας – Επιλογή συνεντεύξεων 1972-2018» (εκδ. Εστία) σε επιμέλεια του Κωστή Δανόπουλου.

Του Ηλία Κ...

«Το τηλεφώνημα που δεν έγινε» του Απόστολου Δοξιάδη (κριτική)

«Το τηλεφώνημα που δεν έγινε» του Απόστολου Δοξιάδη (κριτική)

Για το αυτοβιογραφικό αφήγημα του Απόστολου Δοξιάδη «Το τηλεφώνημα που δεν έγινε» (εκδ. Ίκαρος). 

Του Θόδωρου Σούμα

Tο τηλεφώνημα που δεν έγινε του Απόστολου Δοξιάδη είναι ένα σύνθετο, περίπλοκο λογοτεχνικό αφήγημα. Μια αυτοαναλυτική...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

Φεστιβάλ Βιβλίου Χανίων – κάτι αλήθεια συμβαίνει εδώ...

Φεστιβάλ Βιβλίου Χανίων – κάτι αλήθεια συμβαίνει εδώ...

Η τρίτη μέρα του Φεστιβάλ Βιβλίου εδώ στα Χανιά, η χθεσινή βραδιά δηλαδή, αποτέλεσε από μια άποψη και την κορύφωσή του, με τον Σταύρο Ζουμπουλάκη να συζητάει σε βάθος με τον Ουκρανό συγγραφέα Αντρέι Κούρκοφ (βλ. κεντρική φωτογραφία).

Του Κ.Β. Κατσουλάρη

...
Δύο ποιήματα του Γεράσιμου Βουτσινά

Δύο ποιήματα του Γεράσιμου Βουτσινά

Σε αυτή τη στήλη αναρτώνται αδημοσίευτα ποιήματα σύγχρονων Ελλήνων ποιητών. Σήμερα, ο Γεράσιμος Βουτσινάς.

Επιμέλεια στήλης: Γιώργος Αλισάνογλου

Κενό μνήμης
            &n...

«Η Ανταλλαγή Πληθυσμών του 1923» της Εμινέ Γεσίμ Μπεντλέκ (κριτική)

«Η Ανταλλαγή Πληθυσμών του 1923» της Εμινέ Γεσίμ Μπεντλέκ (κριτική)

Για τη μελέτη της Emine Yeşim Bedlek «Η Ανταλλαγή Πληθυσμών του 1923 – Τραύμα και φαντασιακές κοινότητες σε Ελλάδα και Τουρκία» (μτφρ. Αικατερίνη Χαλμούκου, επιστ. επιμ.: Σπυρίδων Γ. Πλουμίδης, εκδ. Gutenberg). Κεντρική εικόνα: Ενετικό Λιμάνι Χανίων, Νεώρια του Μόρο. Οι τελευταίοι Κρητι...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

«Άλμπατρος» της Αν Κλιβς (προδημοσίευση)

«Άλμπατρος» της Αν Κλιβς (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα της Ann Cleeves «Άλμπατρος» (μτφρ. Παλμύρα Ισμυρίδου), το οποίο θα κυκλοφορήσει στις 4 Ιουλίου από τις εκδόσεις Κλειδάριθμος.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Κεφάλαιο 3

...
«Το μόνο της ζωής τους ταξίδι» του Ηλία Μαγκλίνη (προδημοσίευση)

«Το μόνο της ζωής τους ταξίδι» του Ηλία Μαγκλίνη (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το αυτοβιογραφικό αφήγημα του Ηλία Μαγκλίνη «Το μόνο της ζωής τους ταξίδι – Μικρά Ασία. Οδοιπορικό σε πόλεμο και σε ειρήνη», που θα κυκλοφορήσει στις 23 Ιουνίου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Άκουσέ με.

Σε όλη μας τη ...

«Το φυλαχτό» των Στίβεν Κινγκ & Πίτερ Στράουµπ (προδημοσίευση)

«Το φυλαχτό» των Στίβεν Κινγκ & Πίτερ Στράουµπ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα των Stephen King & Peter Straub «Το φυλαχτό» (μτφρ. Μιχάλης Μακρόπουλος), το οποίο θα κυκλοφορήσει στις 8 Ιουνίου από τις εκδόσεις Κλειδάριθμος.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

2

...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

31+1 βιβλία πολιτικής, Ιστορίας & ιδεών: Για το καλοκαίρι και για κάθε εποχή

31+1 βιβλία πολιτικής, Ιστορίας & ιδεών: Για το καλοκαίρι και για κάθε εποχή

Επιλογή 31 βιβλίων non fiction, τα οποία κυκλοφόρησαν τους προηγούμενους μήνες: Ιστορία, φιλοσοφία, πολιτική και διανόηση, έμφυλη βία και δικαιώματα και, βέβαια, Μικρασιατική Καταστροφή. Και στο τέλος, μια ιδιαίτερη πρόταση μεταφρασμένης λογοτεχνίας.

Του Γιώργου Σιακαντάρη

...
Ανακαλύπτοντας τη σπουδαία μαύρη λογοτεχνία: 31 βιβλία που κυκλοφορούν στη χώρα μας

Ανακαλύπτοντας τη σπουδαία μαύρη λογοτεχνία: 31 βιβλία που κυκλοφορούν στη χώρα μας

To 2021 ήταν η χρονιά της μαύρης λογοτεχνίας. Το βραβείο Νόμπελ αλλά και το γαλλικό Γκονκούρ απονεμήθηκαν σε συγγραφείς που γεννήθηκαν στην Αφρική αλλά βρήκαν φωνή στις χώρες που μετανάστευσαν. Τα βραβεία επισφράγισαν μια ευρύτερη αύξηση του ενδιαφέροντος για έργα μαύρων συγγραφέων, κυρίως Αμερικανών, που τους ανακα...

«Σταυροδρόμια», «Σάγκι Μπέιν», «Η υπόσχεση»: Τρία σπουδαία σύγχρονα μυθιστορήματα

«Σταυροδρόμια», «Σάγκι Μπέιν», «Η υπόσχεση»: Τρία σπουδαία σύγχρονα μυθιστορήματα

Το μυθιστόρημα, ακόμη και την τρίτη δεκαετία του 21ου αιώνα, παραμένει το μεγάλο χωνευτήρι της πεζογραφικής φόρμας, ένας αφηγηματικός κόσμος ευρύχωρος και δεκτικός, που έχει τη μοναδική δύναμη να κινεί μεγάλους όγκους αφηγηματικού υλικού και να τους κατανέμει ομαλά μέσα στη διάρκεια μίας ή και πολλών δεκαετιών. ...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

14 Σεπτεμβρίου 2021 ΤΕΛΕΥΤΑΙΑ ΝΕΑ

Τα βιβλία του χειμώνα: Τι θα διαβάσουμε τους μήνες που έρχονται (ανανεωμένο)

Επιλογές βιβλίων από τις προσεχείς εκδόσεις ελληνικής και μεταφρασμένης πεζογραφίας, ποίησης, βιογραφιών και δοκιμίων από 34 εκδοτικούς οίκους. Επιμέλεια: Κώστας Αγορα

ΦΑΚΕΛΟΙ