alt

Για τις συλλογές διηγημάτων του Αχιλλέα Κυριακίδη «Το μουσείο των τύψεων και άλλα διηγήματα» (εκδ. Πατάκη) και του Βασίλη Χουλιαρά «Ο φάρος του Σόρενσον και άλλες ιστορίες» (εκδ. Θράκα).

Του Γιώργου Ν. Περαντωνάκη

Ο Χόρχε Λουίς Μπόρχες –ίσως μαζί με τον Φραντς Κάφκα– είναι δύο μορφές του 20ού αιώνα που έχουν γονιμοποιήσει αρκετά τη σκέψη και τη γραφή των ελλήνων συγγραφέων. Ο αργεντίνος συγγραφέας γράφει χαρακτηριστικά ότι διακρίνει δύο αιτιότητες: «τη φυσική, που είναι το αδιάκοπο αποτέλεσμα ανεξέλεγκτων και άπειρων διεργασιών· και τη μαγική, διαυγή και περιορισμένη, όπου προφητεύουν οι λεπτομέρειες». Ο συνδυασμός, λοιπόν, του ρεαλιστικού και του φανταστικού, χωρίς το ένα να δυναστεύει το άλλο, σε ένα είδος νέων ζηνώνειων παραδόξων, είναι ένα από τα βασικά γνωρίσματα μια γραφής που πλέον αναγνωρίζεται ως μπορχεσιανή.

Αν στη ζωή π.χ. όλα μπορεί να είναι φανταστικά, τότε στην τέχνη όλα μπορεί να είναι πραγματικά. Αυτή η μπορχεσιανής λογικής φράση δείχνει πόσο η λογοτεχνία μπορεί να μπαινοβγαίνει στη ζωή, να την ανακατεύει και καταφέρνει να την κάνει να φανεί ψεύτικη.

Σ’ αυτό το βιλαέτι του Μπόρχες, μέσα στη μεγάλη αυτοκρατορία του μεταμοντερνισμού, σίγουρα έχει ένα ελληνόφωνο σαντζάκι ο Αχιλλέας Κυριακίδης. 

Σ’ αυτήν την πλευρά της αυτοκρατορίας δεν ισχύουν οι ρεαλιστικοί νόμοι του υπόλοιπου κόσμου, αν και φαινομενικά όλα είναι αληθινά. Σ’ αυτό το ιδρυτικό Σύνταγμα, ορισμένες αρχές συνθέτουν αντίθετα στοιχεία και οριοθετούν χωρίς όρια την ανθρώπινη σκέψη. Αν στη ζωή π.χ. όλα μπορεί να είναι φανταστικά, τότε στην τέχνη όλα μπορεί να είναι πραγματικά. Αυτή η μπορχεσιανής λογικής φράση δείχνει πόσο η λογοτεχνία μπορεί να μπαινοβγαίνει στη ζωή, να την ανακατεύει και καταφέρνει να την κάνει να φανεί ψεύτικη.

Σ’ αυτήν την πλευρά της αυτοκρατορίας το απλό φτάνει στην υπέρβαση, το ψεύτικο μοιάζει αληθινό, το κείμενο γίνεται διακείμενο, το παιχνίδι έρχεται να υπονομεύσει τη λογοτεχνία και συνάμα να την απογειώσει, το συναίσθημα φλερτάρει χωρίς ενοχές με τη λογική, η Ιστορία συστήνεται σε παλίμψηστα επίπεδα, οι νόμοι δεν έχουν μία μόνο εξήγηση, ο πλουραλισμός κι οι πολλαπλές ερμηνείες διαφεντεύουν και πίσω από κάθε επιφάνεια κρύβεται μια ολόκληρη επικράτεια υποσημειώσεων, υποδηλώσεων και κρυμμένων νοημάτων.

Τα διηγήματα του Μουσείου των τύψεων αποτελούν εφαρμοστικούς νόμους αυτών των αρχών. Σ’ αυτούς ο Αχιλλέας Κυριακίδης κινείται μεταξύ Χόρχε Λουίς Μπόρχες και Oulipo (λ.χ. στην «Ιδιωτική Πινακοθήκη» του Ζορζ Περέκ), αφού χρησιμοποιεί την τέχνη ως παιχνιδομηχανή, ως καμβά μυστικισμού, ως πεδίο ανακάλυψης συνωμοσιών και αιρέσεων. Πίσω από τα φαινόμενα κρύβεται ένα ολόκληρο σύστημα παράλληλων ερμηνειών, μέσα στους πίνακες υπολανθάνει το χαμένο νόημα, μέσα στη βιογραφία παρεμβαίνει η φαντασία.

Κάθε διήγημα καταπιάνεται με μια πλευρά αυτής της «παραμόρφωσης» του κόσμου. Λ.χ. ο πρωταγωνιστής στο «The Ender» (το πρώτο κείμενο της συλλογής) στις ιστορίες που εκδίδει συμπληρώνει το τέλος, το οποίο ο συγγραφέας σκόπιμα είχε αφήσει ημιτελές. Έτσι, εκεί που η λογοτεχνία ενεργοποιούσε τον αναγνώστη και με το ανοικτό τέλος της τον ωθούσε σε μια ενεργητική χρήση της φαντασίας, ο Ender ολοκλήρωνε με τη δική του αίσθηση το κείμενο απομαγεύοντάς το. Το διήγημα του Αχιλλέα Κυριακίδη τελειώνει κι αυτό αφήνοντας ρητορικά ανοικτό το τέλος του που ισοδυναμεί με το τέλος του ήρωά του.

Ο Αχιλλέας Κυριακίδης θέτει ένα ακόμα ερώτημα γράφοντας μπορχεσιανά. Μπορεί η μίμηση να είναι πρωτοτυπία ή δεν υπάρχει μίμηση σε έναν μεταμοντέρνο κόσμο που εναλλάσσει το είδωλο με το πραγματικό και το αντίγραφο με το πρωτότυπο.

Οι αντιφάσεις έτσι εμφανίζονται ως λογικές συνθέσεις, οι ανατροπές του λογικού ως μία άλλη όψη του λογικού, το ένα είναι η άλλη όψη του άλλου: αποκαλύπτεται λ.χ. ότι οι πίνακες –κάτω από το τελικό αποτέλεσμα– είχαν επιδείξει μια «αιρετική» πλευρά της αλήθειας, ή το τέχνασμα του σωσία εναλλάσσει ανθρώπους, θύτες και θύματα, σκηνές του πραγματικού και του ψευδεπίγραφου.

Δεν θέλω να παραλείψω τον εγκυκλοπαιδισμό που διαμορφώνει συνθήκες αληθοφάνειας, με τις ακριβείς του λεπτομέρειες, τα αντικειμενικά δεδομένα και τις επιστημονικοφανείς βιβλιογραφικές παραπομπές. Αυτό φαίνεται στις (ψευδο)βιογραφίες που συνθέτει ο Αχιλλέας Κυριακίδης, τόσο θέτοντας τον δάκτυλο επί τον τύπον των ήλων του Κρίστιαν Γκρέινβιλ όσο και ιχνηλατώντας τους πειραματισμούς του σκηνοθέτη Φρεντ Μπάτον. Εκεί τα πραγματικά πρόσωπα γίνονται διηγηματικοί χαρακτήρες, μορφές του Μπόρχες, παιδιά ή μιμητές του, στο έργο των οποίων αναζητείται η λαβυρινθώδης, παρεκκλίνουσα και κοπερνίκειας επαναστατικότητας σκέψη του.

Τελικά, ο Αχιλλέας Κυριακίδης θέτει ένα ακόμα ερώτημα γράφοντας μπορχεσιανά. Μπορεί η μίμηση να είναι πρωτοτυπία ή δεν υπάρχει μίμηση σε έναν μεταμοντέρνο κόσμο που εναλλάσσει το είδωλο με το πραγματικό και το αντίγραφο με το πρωτότυπο. Κάθε μίμηση (σε εισαγωγικά) είναι μια νέα δημιουργία, είναι μια επαναγραφή της ζωής και της τέχνης με νέους όρους ή σε νέα συμφραζόμενα. Όλο αυτό ενίοτε φαίνεται εγκεφαλικό, άλλοτε αυτοαναφορικό, που δεν βγαίνει στον κόσμο αλλά μένει μέσα στις λέξεις, αλλά αυτή ακριβώς η σύγχρονη σύλληψη –των τελευταίων μεταπολεμικών δεκαετιών δηλαδή– υποδεικνύει ότι όλα είναι κείμενο.

alt
Αχιλλέας Κυριακίδης - Βασίλης Χουλιαράς

Το διακειμενικό σύμπαν του σαρανταπεντάχρονου συγγραφέα είναι χωνεμένο στο λογοτεχνικό σώμα του, και γι’ αυτό τα διηγήματά του παίζουν με το πραγματικό και το φανταστικό, ερωτοτροπούν με την αλληγορία κι αναγνωρίζουν στις λέξεις δημιουργικές ικανότητες που δεν υπάρχουν εκτός των σελίδων.

Τουλάχιστον στα αρχικά διηγήματα του τόμου του και ο Βασίλης Χουλιαράς εμπνέεται και παραλλάσσει τρόπους και μοτίβα του αργεντίνου συγγραφέα. Στην πρώτη βέβαια συλλογή του (με τίτλο Μικρές ιστορίες για πριν τον ύπνο, Γαβριηλίδης 2012) ξεκίνησε από τον Κάφκα και στη δεύτερη (Ιστορίες από το αρχιπέλαγος Φουάν, Μελάνι 2015) προχώρησε στον Καζαντζάκη και τον Καββαδία, ενώ τώρα ακουμπά στον Μπόρχες, το παραμύθι και την αλληγορία. Το διακειμενικό σύμπαν του σαρανταπεντάχρονου συγγραφέα είναι χωνεμένο στο λογοτεχνικό σώμα του, και γι’ αυτό τα διηγήματά του παίζουν με το πραγματικό και το φανταστικό, ερωτοτροπούν με την αλληγορία κι αναγνωρίζουν στις λέξεις δημιουργικές ικανότητες που δεν υπάρχουν εκτός των σελίδων.

Αυτό φαίνεται ήδη από το πρώτο του κείμενο («Δέκα χιλιάδες χρόνια»), όπου πολλοί αιώνες χρειάστηκαν για να χτιστεί ο ναός του Θεού στο όρος Τενάου, αλλά μόλις μια στιγμή για να γκρεμιστεί συθέμελα. Κι αυτό με τη μαγική δύναμη των λέξεων, αφού ο συγγραφέας με τα λόγια χτίζει ανώγια και κατώγια και συχνά αντί για ποιήματα γράφει προφητείες που απρόσμενα μέλλουν να πραγματοποιηθούν. Η γλώσσα είναι, λοιπόν, ένα πολύχρωμο πρίσμα που διαθλά το φως, την πραγματικότητα, τη ζωή και τις διαχέει τόσο οικείες όσο και αλλόκοτες, τόσο κοντινές όσο και μακρινές. Ακόμα περισσότερο, αυτό το εργαλείο είναι αυτόφωτο που διαμορφώνει πραγματικότητες με τη δική του λάμψη, φτιάχνει ολογράμματα και μορφές εκ του μηδενός και μπορεί να τις γκρεμίσει αυτόβουλα.

Τα μικρά και μεσαία διηγήματα του Βασίλη Χουλιαρά επιδιώκουν να φιλοσοφήσουν μέσω του παραμυθιού, να ξαναγράψουν γνωστά μοτίβα με συνταγή Μπόρχες και να προβληματίσουν για τη φύση της ζωής, τα αδιέξοδά της και τις διπλές της παγίδες.

Σ’ αυτό το βασίλειο της παντοδυναμίας της γραφής, εμφανίζονται ήρωες της μυθοπλασίας και κυρίως του παραμυθιού, βασιλιάδες, δράκοι και πολεμιστές, διώκτες και διωκόμενοι, σφαχτά και ιεροσφαγείς, εραστές και ερωμένες, σουλτάνοι και δολοφόνοι, φυλακισμένοι και φιλόσοφοι, πενθούντες και νεκρές, κοιμώμενοι και φαροφύλακες. Πολλοί από αυτούς αναλαμβάνουν μια φιλόδοξη αποστολή κι αυτή η αποστολή δίνει νόημα στη ζωή τους, καθώς αγωνίζονται να την επιτελέσουν. Από εκεί και πέρα, το παραμύθι με ανώνυμους ήρωες και μεγάλα σχέδια αποκτά αλληγορικές διαστάσεις και μπορχεσιανές προεκτάσεις. Εναλλασσόμενοι ρόλοι, άδηλες καταλήξεις, συμβολισμοί και ανοικτά τέλη, δίσημες ερμηνείες και αμφίθυμες εξελίξεις κ.ά. οδηγούν την αφήγηση σε μικρές εκπλήξεις και ανατροπές, όχι όλες ωστόσο πετυχημένες. 

Τα μικρά και μεσαία διηγήματα του Βασίλη Χουλιαρά επιδιώκουν να φιλοσοφήσουν μέσω του παραμυθιού, να ξαναγράψουν γνωστά μοτίβα με συνταγή Μπόρχες και να προβληματίσουν για τη φύση της ζωής, τα αδιέξοδά της και τις διπλές της παγίδες. Επειδή δεν είναι όλα τα κείμενα της συλλογής στην ίδια στάθμη, άλλοτε βυθιζόμαστε στο στοχαστικό και αφηγηματικό τους σχέδιο κι άλλοτε κινούμαστε σε έναν κυλιόμενο διάδρομο, που δεν συναρπάζει.

* Ο ΓΙΩΡΓΟΣ Ν. ΠΕΡΑΝΤΩΝΑΚΗΣ είναι διδάκτορας Νεοελληνικής Φιλολογίας και κριτικός βιβλίου.
Τελευταίο του βιβλίο, η «Βιβλιογραφία για τον Νίκο Καζαντζάκη» (Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης).


altΤο μουσείο των τύψεων
Και άλλα διηγήματα
Αχιλλέας Κυριακίδης
Πατάκης 2018
Σελ. 160, τιμή εκδότη €8,70

alt

ΤΑ ΒΙΒΛΙΑ ΤΟΥ ΑΧΙΛΛΕΑ ΚΥΡΙΑΚΙΔΗ

 

 

altO φάρος του Σόρενσον
Και άλλες ιστορίες
Βασίλης Χουλιαράς
Θράκα 2018
Σελ. 108, τιμή εκδότη €9,00

alt

ΤΑ ΒΙΒΛΙΑ ΤΟΥ ΒΑΣΙΛΗ ΧΟΥΛΙΑΡΑ

Ακολουθήστε την boopress.gr στο Google News και διαβάστε πρώτοι τα θέματα που σας ενδιαφέρουν.


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

«Ίνκουμπους» του Βαγγέλη Γιαννίση – Θρίλερ για γερά στομάχια

«Ίνκουμπους» του Βαγγέλη Γιαννίση – Θρίλερ για γερά στομάχια

Για το αστυνομικό μυθιστόρημα «Ίνκουμπους», του Βαγγέλη Γιαννίση (εκδ. Διόπτρα).

Της Κατερίνα Σιδέρη

Το Ίνκουμπους του Βαγγέλη Γιαννίση αποτελεί τη συνέχεια μιας σειράς βιβλίων μυστηρίου και θρίλερ του συγγραφέα, με κεντρικό ήρωά τους τον επιθεωρητή Άντερς. Τούτη τη φορά ...

«Νέα Σελήνη – Ημέρα πρώτη» του Θανάση Βαλτινού (κριτική)

«Νέα Σελήνη – Ημέρα πρώτη» του Θανάση Βαλτινού (κριτική)

Παράλληλη ανάγνωση της νέας νουβέλας του Θανάση Βαλτινού «Νέα Σελήνη – Ημέρα πρώτη» (εκδ. Εστία), με τον τόμο που συγκεντρώνει συνεντεύξεις του των τελευταίων πενήντα χρόνων «Όπως ο έρωτας – Επιλογή συνεντεύξεων 1972-2018» (εκδ. Εστία) σε επιμέλεια του Κωστή Δανόπουλου.

Του Ηλία Κ...

«Το τηλεφώνημα που δεν έγινε» του Απόστολου Δοξιάδη (κριτική)

«Το τηλεφώνημα που δεν έγινε» του Απόστολου Δοξιάδη (κριτική)

Για το αυτοβιογραφικό αφήγημα του Απόστολου Δοξιάδη «Το τηλεφώνημα που δεν έγινε» (εκδ. Ίκαρος). 

Του Θόδωρου Σούμα

Tο τηλεφώνημα που δεν έγινε του Απόστολου Δοξιάδη είναι ένα σύνθετο, περίπλοκο λογοτεχνικό αφήγημα. Μια αυτοαναλυτική...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

Φεστιβάλ Βιβλίου Χανίων – κάτι αλήθεια συμβαίνει εδώ...

Φεστιβάλ Βιβλίου Χανίων – κάτι αλήθεια συμβαίνει εδώ...

Η τρίτη μέρα του Φεστιβάλ Βιβλίου εδώ στα Χανιά, η χθεσινή βραδιά δηλαδή, αποτέλεσε από μια άποψη και την κορύφωσή του, με τον Σταύρο Ζουμπουλάκη να συζητάει σε βάθος με τον Ουκρανό συγγραφέα Αντρέι Κούρκοφ (βλ. κεντρική φωτογραφία).

Του Κ.Β. Κατσουλάρη

...
Δύο ποιήματα του Γεράσιμου Βουτσινά

Δύο ποιήματα του Γεράσιμου Βουτσινά

Σε αυτή τη στήλη αναρτώνται αδημοσίευτα ποιήματα σύγχρονων Ελλήνων ποιητών. Σήμερα, ο Γεράσιμος Βουτσινάς.

Επιμέλεια στήλης: Γιώργος Αλισάνογλου

Κενό μνήμης
            &n...

Φεστιβάλ Βιβλίου Χανίων – μια πρώτη γεύση

Φεστιβάλ Βιβλίου Χανίων – μια πρώτη γεύση

Εντυπώσεις από την πρώτη μας μέρα στα Χανιά, τη δεύτερη του Φεστιβάλ Βιβλίου Χανίων με κεντρικό θέμα: «Στις γραμμές των συνόρων». 

Του Κ.Β. Κατσουλάρη

...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

«Άλμπατρος» της Αν Κλιβς (προδημοσίευση)

«Άλμπατρος» της Αν Κλιβς (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα της Ann Cleeves «Άλμπατρος» (μτφρ. Παλμύρα Ισμυρίδου), το οποίο θα κυκλοφορήσει στις 4 Ιουλίου από τις εκδόσεις Κλειδάριθμος.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Κεφάλαιο 3

...
«Το μόνο της ζωής τους ταξίδι» του Ηλία Μαγκλίνη (προδημοσίευση)

«Το μόνο της ζωής τους ταξίδι» του Ηλία Μαγκλίνη (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το αυτοβιογραφικό αφήγημα του Ηλία Μαγκλίνη «Το μόνο της ζωής τους ταξίδι – Μικρά Ασία. Οδοιπορικό σε πόλεμο και σε ειρήνη», που θα κυκλοφορήσει στις 23 Ιουνίου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Άκουσέ με.

Σε όλη μας τη ...

«Το φυλαχτό» των Στίβεν Κινγκ & Πίτερ Στράουµπ (προδημοσίευση)

«Το φυλαχτό» των Στίβεν Κινγκ & Πίτερ Στράουµπ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα των Stephen King & Peter Straub «Το φυλαχτό» (μτφρ. Μιχάλης Μακρόπουλος), το οποίο θα κυκλοφορήσει στις 8 Ιουνίου από τις εκδόσεις Κλειδάριθμος.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

2

...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

31+1 βιβλία πολιτικής, Ιστορίας & ιδεών: Για το καλοκαίρι και για κάθε εποχή

31+1 βιβλία πολιτικής, Ιστορίας & ιδεών: Για το καλοκαίρι και για κάθε εποχή

Επιλογή 31 βιβλίων non fiction, τα οποία κυκλοφόρησαν τους προηγούμενους μήνες: Ιστορία, φιλοσοφία, πολιτική και διανόηση, έμφυλη βία και δικαιώματα και, βέβαια, Μικρασιατική Καταστροφή. Και στο τέλος, μια ιδιαίτερη πρόταση μεταφρασμένης λογοτεχνίας.

Του Γιώργου Σιακαντάρη

...
Ανακαλύπτοντας τη σπουδαία μαύρη λογοτεχνία: 31 βιβλία που κυκλοφορούν στη χώρα μας

Ανακαλύπτοντας τη σπουδαία μαύρη λογοτεχνία: 31 βιβλία που κυκλοφορούν στη χώρα μας

To 2021 ήταν η χρονιά της μαύρης λογοτεχνίας. Το βραβείο Νόμπελ αλλά και το γαλλικό Γκονκούρ απονεμήθηκαν σε συγγραφείς που γεννήθηκαν στην Αφρική αλλά βρήκαν φωνή στις χώρες που μετανάστευσαν. Τα βραβεία επισφράγισαν μια ευρύτερη αύξηση του ενδιαφέροντος για έργα μαύρων συγγραφέων, κυρίως Αμερικανών, που τους ανακα...

«Σταυροδρόμια», «Σάγκι Μπέιν», «Η υπόσχεση»: Τρία σπουδαία σύγχρονα μυθιστορήματα

«Σταυροδρόμια», «Σάγκι Μπέιν», «Η υπόσχεση»: Τρία σπουδαία σύγχρονα μυθιστορήματα

Το μυθιστόρημα, ακόμη και την τρίτη δεκαετία του 21ου αιώνα, παραμένει το μεγάλο χωνευτήρι της πεζογραφικής φόρμας, ένας αφηγηματικός κόσμος ευρύχωρος και δεκτικός, που έχει τη μοναδική δύναμη να κινεί μεγάλους όγκους αφηγηματικού υλικού και να τους κατανέμει ομαλά μέσα στη διάρκεια μίας ή και πολλών δεκαετιών. ...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

14 Σεπτεμβρίου 2021 ΤΕΛΕΥΤΑΙΑ ΝΕΑ

Τα βιβλία του χειμώνα: Τι θα διαβάσουμε τους μήνες που έρχονται (ανανεωμένο)

Επιλογές βιβλίων από τις προσεχείς εκδόσεις ελληνικής και μεταφρασμένης πεζογραφίας, ποίησης, βιογραφιών και δοκιμίων από 34 εκδοτικούς οίκους. Επιμέλεια: Κώστας Αγορα

ΦΑΚΕΛΟΙ