alt

Για το βιβλίο «Φίλοι σε ελαφρήν απόκλιση - Ε. Μ. Φόρστερ, Κ. Π. Καβάφης» (μτφρ. Κατερίνα Γκίκα, Επιμ.: Peter Jeffreys, εκδ. Ίκαρος)

Του Νίκου Ξένιου

Η παρουσία του Κ.Π. Καβάφη στο σκηνικό της Αλεξάνδρειας ήταν πολύ ιδιότυπη και χαρακτηριστική:

«Πολλά είναι τα τρωτά της Αλεξάνδρειας, και τα περισσότερα από αυτά τα παραδέχονται οι ίδιοι οι Αλεξανδρινοί. Ωστόσο, σε μερικούς από αυτούς, καθώς περπατούν στους δρόμους της, μπορεί να συμβεί κάτι το εξαίσιο - ξαφνικά μπροστά ν' ακούσουν μια φωνή να προφέρει δυνατά μα στοχαστικά τ' όνομά τους, μια φωνή που δεν μοιάζει τόσο να περιμένει απόκριση, όσο να τιμά την προσωπικότητα του διαβάτη... Γυρίζουν και βλέπουν έναν Ελληνα κύριο με ψαθάκι, που στέκει απολύτως ακίνητος σε ελαφρήν απόκλιση προς το σύμπαν. Καμιά φορά τα χέρια του είναι απλωμένα. “Α, ο Καβάφης!...”. Ναι, είναι ο κ. Καβάφης που πηγαίνει είτε από το σπίτι του στο γραφείο, είτε από το γραφείο του στο σπίτι» [1], γράφει ο Φόρστερ χαρακτηριστικά.

O Ε.Μ. Φόρστερ [2] συναντήθηκε με τον Καβάφη το 1916 στην Αλεξάνδρεια, στη διάρκεια του Πρώτου Παγκοσμίου Πολέμου. Στα τέλη του 1914 είχε βρεθεί απογοητευμένος στην Αίγυπτο για να εργασθεί για τον Ερυθρό Σταυρό, κι αυτή η αλλαγή στάθηκε καθοριστική για την προσωπική και για τη λογοτεχνική του πορεία. Το 1917 δόθηκε η έναρξη μιας αμοιβαίας επιστολογραφίας που κράτησε σχεδόν δεκαπέντε χρόνια. Ο Καβάφης ξενάγησε τον Φόρστερ στην αθέατη ιστορία της πόλης, που τον ανανέωσε καλλιτεχνικά και του εξασφάλισε «ευρύτητα πνεύματος ως προς την ηδυπάθεια της Ανατολής», όπως αναφέρει ο επιμελητής της έκδοσης της αλληλογραφίας τους από τον άγγλο καθηγητή P. Jeffreys (TheForsterCavafyLetters: FriendsataSlightAngle [3]). Η ιδέα της έκδοσης χρονολογείται από το 1964, όταν ο νεαρός τότε φιλόλογος Γ.Π. Σαββίδης είχε παρουσιάσει στον Φόρστερ αντίγραφα και προσχέδια των επιστολών του Καβάφη. Η αλληλογραφία τους τυπώθηκε για πρώτη φορά στην αγγλική γλώσσα το 2009, από τo Αμερικανικό Πανεπιστήμιο στο Κάιρο.

Οι πρώτες επιστολές

Πιστός θαυμαστής κι ένθερμος υποστηρικτής του Καβάφη, ο Φόρστερ δεν έπαυε να εγκωμιάζει με τις επιστολές του και να προσπαθεί με κάθε τρόπο να προβάλει στους συμπατριώτες του τη λογοτεχνική περσόνα του αιγυπτιώτη ποιητή. Έως λοιπόν και τον Τ.Σ. Έλιοτ, τον κριτικό Λέοναρντ Γουλφ (σύζυγο της Βιρτζίνια) και άλλους επώνυμους φίλους του είχε στρατολογήσει σ’ αυτήν την εκστρατεία «άκαμπτης επιμονής» για δημοσίευση του καβαφικού έργου στη γηραιά Αλβιόνα. Αρχικά ‘έστρωσε τον δρόμο’ με ένα εκπληκτικό δοκίμιο που έγραψε για την ποίηση του Καβάφη και το οποίο δημοσιεύτηκε στο αγγλικό περιοδικό «Athenaeum». Επίσης, συμπεριέλαβε ποιήματα όπως τα «Εν τω μηνί Αθύρ» και «Αλεξανδρινοί βασιλείς» στο βιβλίο του Φάρος και Φαρίσκος. Όμως ο έλληνας ποιητής έντεχνα υπεξέφευγε μιαν άμεση άρνηση και προέβαλλε διαρκώς στις επιστολές του κωλύματα και χρονικές μεταθέσεις, με αποτέλεσμα να μην πραγματοποιηθεί η αγγλόφωνη έκδοση των ποιημάτων του όσο βρισκόταν εν ζωή. Η αλληλογραφία τους αποκαλύπτει αφενός την επιλογή του Φόρστερ να γνωστοποιήσει το έργο του Αλεξανδρινού στο αγγλοσαξονικό κοινό, κι αφετέρου την αμφίθυμη άρνηση του Καβάφη να εκμεταλλευθεί αυτήν την ευκαιρία, με εναλλαγή «άγονης προσφοράς και άρνησης»[4] που σταδιακά κλιμακώνεται ως εξής:

Ο Φόρστερ προτείνει στον Καβάφη «μια μικρή πηγή εισοδήματος» κι εκείνος ευχαριστεί με αβρότητα και ευγνώμον ύφος. Ο Φόρστερ ζητά επίσπευση των μεταφράσεων Βαλασόπουλου στην Αίγυπτο, εκείνος απαντά με τη γριφώδη φράση: «πιστεύω πως συντόμως θα αρχίσει νέα μετάφρασις», μεταθέτοντας εις Ελληνικάς καλένδας την υλοποίηση της έκδοσης. Ο Φόρστερ προσδοκεί μιαν ευμενή απάντηση και αποστολή είκοσι πέντε μεταφρασμένων ποιημάτων, εκείνος πάλι αρκείται στην αποστολή του μεταφρασμένου ποιήματος «Δημάρατος». Ο Φόρστερ αμφισβητεί την καταλληλότητα του Βαλασόπουλου με το επιχείρημα της χρονοτριβής, κι από την άλλη ο Καβάφης συνεχίζει μιαν αινιγματική σιωπή για μήνες. Αυτό κάνει τον Φόρστερ να γράψει στον ίδιον τον Βαλασόπουλο: «σκέπτομαι πως η έκδοση οποιωνδήποτε μεταφράσεων σε μορφή βιβλίου τον βρίσκει ενάντιο». Ωστόσο, αυτό δεν δηλώνεται απερίφραστα εκ μέρους του Καβάφη. Ο άγγλος μυθιστοριογράφος υπερβαίνει τις αναστολές των συγχρόνων του σχετικά με τη μετάφραση και έκδοση των αμιγώς ομοφυλοφιλικών ποιημάτων. Παρ’ όλα αυτά ο Καβάφης απλώς ευχαριστεί για τη γενναιοδωρία: ερμητισμός, ελιγμοί, επιφυλάξεις για το κατά πόσον τα ποιήματά του θα είχαν ακόμη και «κάποιο» ενδιαφέρον για το αγγλικό κοινό, ίσως και κάποια αδιόρατη υπεροψία, αυτές είναι οι διαθέσεις του Καβάφη στις απαντήσεις του. Χαίρεται, βεβαίως, για την ευτυχή συστέγαση ποιήματός του με έργα της Βιρτζίνια Γουλφ, του Ουώλπολ και του Γιέιτς στο «Criterion», το διασημότερο βρετανικό φιλολογικό περιοδικό, όμως αρκείται στην επιβεβαίωση αυτήν. Η χρονοτριβή συνεχίζεται με το πρόσχημα της ανειλημμένης επιμέλειας κάποιων έργων του από τον ίδιον και τον Βαλασόπουλο. Ο Φόρστερ επιδεικνύει ένα ποσοστό αυθαιρεσίας δημοσιεύοντας, τον Σεπτέμβριο του 1925, ένα ποίημα του Καβάφη στο Chapbook, μαζί με έργα του Λέοναρντ Γουλφ, του Ζαν Κοκτώ, του Ρόμπερτ Γκρέηβς και του Άλντους Χάξλεϋ, αλλά ο ποιητής ελίσσεται και εδώ, ευχαριστώντας και αναβάλλοντας. Tέλος, μετά τον θάνατο του Καβάφη, ο ίδιος ο Βαλασόπουλος ούτε λίγο ούτε πολύ «αδειάζει» τον Φόρστερ, αποκαλύπτοντάς του την αναμενόμενη έγκριση του Σεγκόπουλου και του μεταφραστή Μavrogordato (Mavro) σχετικά με την περιπόθητη έκδοση. Σε επικείμενη επίσκεψή του στο Αιγαίο ο άγγλος λογοτέχνης διερωτάται εάν πλέον εκεί θα βρει την ίδια εγκαρδιότητα που είχε συναντήσει μισόν αιώνα πριν…

Το «Απολείπειν ο θεός Αντώνιον» και ο ρόλος της Μνήμης

Η καλή μέρα απ’ το πρωί φαίνεται: σ’ ένα από τα πρώτα «αιγυπτιακά» του κείμενα ο Φόρστερ είχε περιγράψει μια από τις πρώτες του επαφές με τον ποιητή[5]: «Ποτέ δεν θα καταλάβεις την ποίησή μου, αγαπητέ μου Φόρστερ, ποτέ!» φέρεται να του λέει αρχικά ο Καβάφης. Αλλά, στη διάρκεια της σύνθεσης του ποιήματος Απολείπειν ο θεός Αντώνιον ο Φόρστερ θα πρέπει ν’ ανακάλυψε κάποια κοινά ανάμεσα στα «σχολικά» Ελληνικά του και στα Ελληνικά του Καβάφη. Ο Καβάφης, με τη σειρά του, θα πρέπει ν’ αναφώνησε έκπληκτος: «Α, πολύ ωραία, πολύ ωραία, αγαπητέ μου Φόρστερ, πάρα πολύ ωραία», και να ύψωσε το χέρι του για ν’ αναλύσει το ποίημα. Αυτό θα πρέπει να ήταν και η αφορμή για να συμπεριληφθεί το «Απολείπειν ο θεός Αντώνιον» στα δύο αλεξανδρινά βιβλία του Φόρστερ[6]. Ο Ρομπ Ντολ[7] ισχυρίζεται πως μια αντίστοιχη διάκριση υφίσταται και στο βιβλίο του Φόρστερ Alexandria: AHistory and a Guide, όπου το ίδιο ποίημα χρησιμοποιείται ως σημείο μετάβασης από το ιστορικό μέρος στο τουριστικό, ως μετάβαση από μια διανοητική, ιστορική προσέγγιση σε πιο προσωπικό (και ομοφυλόφιλο[8]) στοιχείο. Παρόλο που ο άγγλος μυθιστοριογράφος θα εγκατέλειπε την Αλεξάνδρεια, η πόλη και τα γεγονότα που διαδραματίσθηκαν εκεί θα τον «στοίχειωναν» για όλα τα επόμενα χρόνια, καθώς κυρίαρχο λογοτεχνικό του έναυσμα στάθηκε η Μνήμη: μετά την Αλεξάνδρεια και τις προσωπικές του απώλειες εκεί, δεν υπήρξε μεγαλύτερη πρόκληση για τον Φόρστερ από τη Μνήμη. Μετά την επιστροφή του από τις Ινδίες, τον χειμώνα του 1922, ο άγγλος λογοτέχνης πήγε στη Μασσαλία κι αναζήτησε τον πρώτο τόμο του Αναζητώντας τον Χαμένο Χρόνο του Προυστ (Από τη μεριά του Σουάν), το έργο που θα συνέδεε το Μυθιστόρημα με τη λειτουργία της Μνήμης[9]. Καιρό μετά, ζητά με επιστολή από τη χήρα του πεθαμένου αιγύπτιου φίλου του το δαχτυλίδι του μεταστάντος, θεωρώντας ότι το αντικείμενο αυτό θα υπηρετούσε την ανάπλαση της Μνήμης του χαμένου έρωτα. Δυστυχώς το δαχτυλίδι αυτό δεν θα πρέπει να λειτούργησε σαν το γλυκό madeleine και το φλαμούρι του Προυστ: στο Ημερολόγιό του του Μαḯου 1922 ο Φόρστερ δήλωνε πως δουλεύει το ινδικό του μυθιστόρημα πάνω στο πρότυπο του Προυστ, ενώ τον Αύγουστο της ίδιας χρονιάς, απευθυνόμενος σε β’πρόσωπο στον χαμένο του εραστή, παραδέχεται: «γράφω για τη δική μου άνεση και για ν’ανακαλέσω το παρελθόν, κι επιπλέον γιατί είμαι επαγγελματικά συγγραφέας και θέλω να σου αποτίσω αυτήν την ύστατη τιμή... ακόμη και αν άλλοι άνθρωποι δουν το κείμενο αυτό, η αξία του δεν θα μειωθεί: είναι ένα κείμενο για σένα και για μένα.[10]" Η προσπάθεια του Φόρστερ να ιχνηλατήσει την απουσία του Άλλου αποδεικνύεται όλο και πιο ατελέσφορη: «Είναι προσπάθεια άκαρπη, γιατί πλέον εσύ είσαι ένα φάντασμα κι εγώ απλά δεν φέρνω πίσω παρά μόνο τις δικές μου αναμνήσεις".

Αντίθετα, ο Καβάφης στρέφεται στα βιώματα των νεανικών του χρόνων για να θεμελιώσει την τέχνη του: "In the loose living of my early years the impulses of my poetry weres haped, the boundaries of my art were plotted"[11]. Όπως παρατήρησε η Marguerite Yourcenar στη δεκαετία του ‘50[12]: «…κάθε ποίημα του Καβάφη είναι Ποίημα-Μνήμη: είτε είναι ιστορικό είτε είναι προσωπικό, είτε έχει γνωμικό, είτε διδακτικό χαρακτήρα». Η ερωτική ποίηση του Καβάφη, η μυθοποίηση που επέτυχε της ερωτικής αναστολής[13] και η μέριμνά του για την Ιστορική Μνήμη υπήρξαν ιδιαίτερα σημαντικά μαθήματα για τον Φόρστερ, αφού εγκατέλειψε την Αλεξάνδρεια. Σταδιακά αποκαλύφθηκε στον άγγλο μυθιστοριογράφο η ανεπάρκεια της στιγμιαίας εντύπωσης στη διαδικασία παραγωγής ενός έργου τέχνης. Η ανάγκη να χρονίσουν οι εντυπώσεις, να περάσουν στο ημίφως της καταγεγραμμένης μνήμης, ώστε να μην χρειαστεί το ποιητικό υποκείμενο να τα σβύσει με δική του πρωτοβουλία[14]. Όταν ο Φόρστερ ξανάπιασε να δουλεύει το κείμενο του APassagetoIndia, στα 1922 και 1923, ήδη το έβρισκε δύσκολο να καταγράψει συγκεκριμένες μνήμες από τον αιγύπτιο φίλο που έχασε . «Η ποίηση», έγραφε στο Ημερολόγιό του τον Μάρτιο του 1923, «είναι πιο ειλικρινής δραπέτευση από το πένθος. Και είναι ευκολότερη στο τέλος, αν και δυσκολότερη στο ξεκίνημά της[15]».

Περίπου ένα χρόνο αργότερα ο Φόρστερ συνειδητοποιεί πως το κείμενο παίρνει τον δικό του, αυτόνομο δρόμο και χαρακτήρα, το τιτλοφορεί «Η μετά θάνατον ζωή» και το εντάσσει στο Φάρος και Φαρίσκος. Με τον τίτλο «Φάρος» ο Φόρστερ δημοσίευε στο «Egyptian Mail» και στην «Egyptian Gazette», και τα κείμενά του ήταν όντως «ζωντανός φάρος» στη μαύρη περίοδο του πολέμου. Πολλά από αυτά συνυπάρχουν στο Φάρος και Φαρίσκος[16]. Το μυθιστόρημα Πέρασμα στην Ινδία (Α PassagetoIndia), για το οποίο ο Καβάφης στις επιστολές του επαινεί τον Φόρστερ, είναι μια καταγραφή Μνήμης, όπως άλλωστε και όλη η ποίηση του Καβάφη. Αυτά διδάχθηκε ο Φόρστερ από τον Καβάφη και από τον Προυστ, ότι δηλαδή μια εξιστόρηση βασισμένη στα γεγονότα δεν βοηθά στην αποκάλυψη του Παρελθόντος. Για την ακρίβεια, την παρεμποδίζει κιόλας. Πριν από την Αλεξάνδρεια, ο Φόρστερ αντιμετώπιζε το πρόβλημα της λεκτικής απόδοσης πραγμάτων που δεν είχε ζήσει ποτέ με σάρκα και οστά. Μετά τη γνωριμία του με τον αιγύπτιο εραστή του, το πρόβλημα του λογοτέχνη ήταν πώς να επαναφέρει στη μνήμη του τη σάρκα με μέσον τον Νου και τη Μνήμη[17]. Όμως τώρα η σειρά είχε αντιστραφεί και την πρωτοκαθεδρία παίρνει η σάρκα:

«Έλα συχνά και παίρνε με, αγαπημένη αίσθησις... όταν τα χείλη και το δέρμα ενθυμούνται»[18]

altΕλαφρά απόκλισις αντιλήψεως και ιδιοσυγκρασίας

Η αλληλογραφία Φόρστερ-Καβάφη, με τα χρονικά κενά που μεσολαβούν και την έντεχνη παράθεση επιστολών του Φόρστερ προς ένα σωρό άλλους διανοουμένους που εμπλέκονταν με το θέμα «έκδοση Καβάφη στα Αγγλικά», τεκμηριώνει το γεγονός ότι οι δυο λογοτέχνες της βικτωριανής εποχής βρίσκονταν «εις ελαφράν απόκλισιν» μεταξύ τους, τόσο σε όρους ιδεολογίας του ελληνισμού (που φαινομενικά τους συνέδεε ως ανθρωπιστές), όσο και σε σχέση με την πολιτική της Βρετανικής Αυτοκρατορίας, που υποβίβαζε την Αίγυπτο σε καθεστώς υποτέλειας τύπου condominium. Η οξυδέρκεια και η γενναιοδωρία του Φόρστερ ενισχύονται από το γεγονός ότι τα καβαφικά ομοερωτικά πρότυπα προσιδιάζουν στην ιδιοσυγκρασία του και αξιοποιούν, εν είδει ταύτισης, την αλεξανδρινή εμπειρία του[19].

Η φαινομενική αδιαφορία του Καβάφη για την ενθουσιώδη επιθυμία του Φόρστερ να τον συστήσει στους Άγγλους είχε βαθύτατα αίτια. Οι φιλίες του Φόρστερ δεν ενθουσίαζαν τον Καβάφη, παρά το γεγονός ότι οι γνωριμίες του Άγγλου συγγραφέα περιλάμβαναν πρόσωπα σαν τον Έλιοτ, τον Λώρενς και τον Τόυνμπι: προβληματική για τον ποιητή πρέπει να ήταν και η ανάμειξη -καλή τη προαιρέσει, βεβαίως- του άγγλου ιστορικού στην υπόθεση της μετάφρασης των ποιημάτων του: τα άρθρα του Toynbee για τα γεγονότα στη Μικρά Ασία [20] και η φιλοτουρκική στάση του απωθούσαν τον Καβάφη. Από την άλλη μεριά, ο Φόρστερ φαίνεται να μην υποχωρεί γιατί έχει την ευγενή πεποίθηση ότι το καβαφικό έργο έχει δύναμη και περιεχόμενο πανανθρώπινης εμβέλειας. Το βιβλίο λειτουργεί και ως δοκίμιο γραμματολογίας, γιατί φανερώνει τα φοβερά αδιέξοδα, τους δισταγμούς και τις αισθητικές παραμέτρους που συνυπολόγιζε ο Καβάφης προκειμένου να δώσει την τελική του έγκριση για την αγγλόφωνη έκδοση των ποιημάτων του. Το γεγονός ότι τελικά δεν την έδωσε μπορεί να ερμηνευθεί ποικιλοτρόπως: πρώτα πρώτα, ο ποιητής ενδιαφερόταν να τον διαβάσουν πρωτίστως εκείνοι που όντως το επιθυµούσαν, γι’ αυτό και εξέδιδε ο ίδιος τα ποιήµατά του σε µονόφυλλα και τα έστελνε σε όσους του τα ζητούσαν. Θεωρούσε, µε άλλα λόγια, την ωρίµανση ουσία της τέχνης, καθώς και την κατανόηση της Ιστορίας. Έπειτα, δεν είναι αυτό άσχετο προς την ιδιάζουσα αναφορά του Καβάφη στην Ιστορία [21]: «Η ελληνιστική παρακμή, χωρίς επαρκή χειραφέτηση, είναι πολύ κοντά στην πρώτη ύλη για να μορφώσει παράστημα ισοδύναμου παρόντος, αρκετά μακριά της για να γίνει ζωντανή συνέχειά της: ένας πολιτισμός που κουβαλά το πτώμα του προγόνου του και πότε το εκθειάζει, πότε το διασύρει. Αιρετική καθώς είναι, δεν σκοπεύει στην ιδέα ή στο ήθος, αλλά στο ύφος της συστοιχίας.» [22] Πάγια πεποίθηση του μεγάλου Αλεξανδρινού ήταν πως μέσα από την «αισθητική προϊστορία» πλάθεται και ωριμάζει ο «εκλεκτός» της κοινωνίας και της εξουσίας. «Και, για να μην περιπέσει στην αναισθησία της τρέχουσας ηγεσίας και σε όποια βαρβαρική υποτέλεια, ο ποιητής επαγρυπνεί δίπλα στην αίρεσή του. Διαμέσου ενός προτύπου πολιτικής συμπεριφοράς και επάρκειας, δεν ταυτίζει απλώς, παρά ιστορικοποιεί και τη δική του ζωή μες στην ποιητική, τη μόνη υπαρκτή γι’ αυτόν, πραγματικότητα»[23]. Να λοιπόν ακόμη ένας αποχρών λόγος δισταγμού του ποιητή στο ζήτημα της δημοσιοποίησης του έργου του στην Αγγλία. Τρίτον, δεν μπορούμε να μην σταθούμε στην ιδεολογική διαφοροποίηση του Αλεξανδρινού από τον Φόρστερ: διαφορετική αντίληψη της Ιστορίας, διαφορετική αντίληψη της αρχαιότητας, ως εκ τούτου διαφορετική αντίληψη της αγγλικής εξωτερικής πολιτικής και της ευρύτερης στάσης της Μεγάλης Βρετανίας απέναντι στο ζήτημα της Μικρασιατικής Καταστροφής, που σόκαρε τον –εν μέρει χριστιανίζοντα κι εν μέρει ελληνίζοντα- Καβάφη.

Ο ποιητής έλεγχε και σε κάποια σηµεία επενέβαινε στις πρώτες µεταφράσεις των ποιηµάτων του στα αγγλικά από τον Γιώργο Βαλασσόπουλο – αλλά από την αλληλογραφία του με τον Φόρστερ προκύπτει πως ο ίδιος δεν ενδιαφερόταν για την απήχηση της ποίησής του στο αγγλόφωνο κοινό περισσότερο από όσο τον ένοιαζαν οι έλληνες αναγνώστες του. Οταν ο Φόρστερ του έγραφε προσπαθώντας να δηµιουργήσει µια πιο θερµή σχέση ανάµεσά τους, ο ποιητής του απαντούσε αλλάζοντας θέµα. Αφενός τα γράµµατα του Καβάφη είναι πολύ πιο σύντοµα από εκείνα του Φόρστερ και ο ίδιος βρίσκεται, ως ποιητής, σε "ελαφρήν απόκλιση από το σύμπαν" [24], πιθανώς έχοντας βαθειά πεποίθηση ότι η ποίησή του θα κέρδιζε, μακροπρόθεσμα, την αθανασία και δίχως τις καλοπροαίρετες παρεμβάσεις του άγγλου ομοτέχνου του. Ο Καβάφης θεωρεί ότι ο Φόρστερ δεν μπορεί, παρά τις τεράστιες προσπάθειες που καταβάλλει, να κατανοήσει τον κόσμο της Ανατολής, παραμένοντας ένας αμετανόητος δυτικός, ο οποίος, μεταξύ άλλων, «θαυμάζει την αρχαιότητα χωρίς να είναι σε θέση να διακρίνει τη χριστιανική της συνέχεια» [25].

Η ελληνική έκδοση

Η αλληλογραφία Φόρστερ-Καβάφη δεν είναι απλώς τεκµήριο του λογοτεχνικού κλίµατος της εποχής και μιας προσωπικής σχέσης κοινής αισθητικής. Μας προσφέρει τη δυνατότητα να εκτιµήσουµε την υφέρπουσα ιδεολογική απόκλιση δύο σπουδαίων εκπροσώπων της διανόησης στις αρχές του εικοστού αιώνα και, στην τελική, μας αφορά περισσότερο από κάθε άλλον. Η ελληνική μετάφραση της Κατερίνας Γκίκα, όπως και η επιμελημένη έκδοση από τον «Ίκαρο» είναι αντάξιες των προσδοκιών ενός απαιτητικού κοινού και κόσμημα για τα εκδοτικά μας πράγματα. Αξιοσημείωτο είναι πως, στα σχέδια συμβολαίων για έκδοση των ποιημάτων του που λάμβανε από την Hogarth Press, ο Καβάφης αντέτεινε επιφυλάξεις πρακτικής υφής, ανησυχίες για την επιλογή και τελική μορφή των ποιημάτων, δισταγμούς ως προς τα πνευματικά δικαιώματα και ένα σωρό άλλα επιχειρήματα, ενδεικτικά της γενικότερης τοποθέτησής του πως μια έκδοση αγγλόφωνη του έργου του «θα είχε πρόωρον χαρακτήρα» (10 Δεκεμβρίου του 1925). Ο καταιγισμός προσφωνήσεων τύπου «ειλικρινά δικός σας, μένω…», «πάντα φίλος σας», «δικός σας πάντοτε…» δεν μπορεί να εκληφθεί παρά ως διπλωματικός ελιγμός, στα πλαίσια πάντοτε μιας εγκάρδιας σχέσης. Συχνά ο Καβάφης δικαιολογεί την αμέλειά του, επιστρατεύοντας κάποια αισθητικά γνωρίσματα της ποιητικής του γλώσσας. Και πράγματι, πέρα από κάθε τι άλλο, οι επιστολές του Καβάφη (ενός μαιτρ, εξάλλου, της εμπορικής αλληλογραφίας) θυμίζουν σε μεγάλο βαθμό τα ποιήματά του, τόσο ως προς την κρυπτικότητα, όσο κι ως προς τη διστακτικότητα: σβυσίματα, παλινδρομήσεις, φροντισμένο ύφος, όσο το δυνατόν μεγαλύτερος λακωνισμός, μπορεί κανείς να πει και υπεκφυγή. Αντιθέτως, ο Φόρστερ διατηρεί το ανυπόκριτο χιούμορ του, τον αυτοσαρκασμό του, και κλείνει σταθερά την εκάστοτε επιστολή του μ’ ένα ευφυολόγημα:

«Η σάλπιγγα για το δείπνο ήχησε και, μολονότι δεν προτίθεμαι ν’αλλάξω ρούχα,
οφείλω σε όλες τις εκδηλώσεις να πλένω το πρόσωπό μου, έτσι αντίο προς το παρόν
Με πολλή αγάπη κι ευχαριστίες από τον Ε.Μ. Φόρστερ.»

* Ο Νίκος Ξένιος είναι συγγραφέας και εκπαιδευτικός.


altΦίλοι σε ελαφρήν απόκλιση
Ε. Μ. Φόρστερ, Κ. Π. Καβάφης
Μτφρ: Κατερίνα Γκίκα
Επιμ.: Peter Jeffreys
Ίκαρος 2013
Σελ. 180, τιμή € 16,00

politeia-link


[1] Αυτά γράφει ο E.M. Forster στο δοκίμιο Η Ποίηση του Κ.Π. Καβάφη, περιοδικό «Athenaeum», σε μετάφραση Γ.Π. Σαββίδη.
[2] Συγγραφέας των γνωστών στο ελληνικό κοινό βιβλίων To πέρασμα στην Ινδία, Επιστροφή στο Χάουαρντς Εντ, Μωρίς, Δωμάτιο με θέα που διασκευάστηκαν σε ταινίες από τον νέο αγγλικό κινηματογράφο.
[3] Ο Jeffreys χρημάτισε επί σειρά ετών βοηθός καθηγητής αγγλικής φιλολογίας στο Suffolk University. Είναι συγγραφέας του: Eastern Questions: Hellenism and Orientalism in the Writings of E.M. Forster and C.P. Cavafy και μεταφραστής των πεζών του Καβάφη στη συλλογή Selected Prose Writings.
[4] Χρησιμοποιώ αυτολεξεί την έκφραση του Jeffreys.
[5] Rob Doll, Remembering Mohammed: E. M. Forster, Cavafy, and the Nexus of Memory, 2011, σελ.2
[6] Στην Εισαγωγή του ενός εκ των δύο (PharosandPharillon) ο ίδιος εξηγεί: «υπό τον τίτλο Φάρος στέγασα κάποια παλαιότερα γεγονότα, ενώ στα σύγχρονα γεγονότα και στις προσωπικές μου εντυπώσεις έδωσα τον τίτλο Φαρίσκος».
[7] Op. cit, σελ 4
[8] Όταν πέθανε, το 1922, ο Αιγύπτιος που υπήρξε ο μεγάλος έρωτάς του, ο Φόρστερ προσπάθησε εις μνήμην του να συνθέσει ένα μέρος του «Περάσματος στην Ινδία» (A Passage to India).. «Πολύ συχνά είμαι ευτυχής», έγραφε ο Forster στο Ζίγκφριντ Σασούν το 1918, "...και έχω σοβαρούς λόγους. Η αρχαία Αλεξάνδρεια- για ν’αναφέρω έναν- αποδεικνύεται πολύ διασκεδαστική σύντροφος. Διαβάζοντας Αρχαιολογία και άλλες πηγές κατασκευάζω μια πόλη φαντασμάτων με τον νου μου." Άλλος λόγος ευτυχίας για τον Φόρστερ ήταν ο Μοχάμεντ Ελ Αντλ, τον οποίο είχε γνωρίσει ένα χρόνο πριν τη συγκεκριμένη επιστολή. Ο Καβάφης ανακαλεί τα λόγια του Lawrence Durrell για την «πόλη φάντασμα που κρύβεται κάτω από την καθημερινή πόλη". Αυτό, στο Απολείπειν ο θεός Αντώνιον σηματοδοτείται αφ’εαυτού, προσδίδοντας τελετουργικό τόνο στην ταυτότητα και υπόσταση της αιγυπτιακής πόλης. Όπως έγραψε ο Φόρστερ στον Φόρεστ Ρηντ τον Ιανουάριο του 1919, "γράφω τώρα ένα βιβλίο για την Αλεξάνδρεια-οδηγό αναλυτικό και ιστορικό βοήθημα ταυτόχρονα», και σ’αυτό βάζει το καβαφικό ποίημα ως ορόσημο: «...μάταιες ελπίδες τέτοιες μην καταδεχθείς...σαν έτοιμος από καιρό, σαν θαρραλέος αποχαιρέτα την, την Αλεξάνδρεια που χάνεις.»
[9] Ο αιγύπτιος φίλος του πέθανε τον ίδιο Μάιο. Τον Απρίλιο ο Φόρστερ είχε διαβάσει το ποίημα Φαντάσματα στο «London Mercury», το περιοδικό που ο ίδιος είχε εκδώσει. Σ’αυτό το μεγάλο αφηγηματικό-στοχαστικό ποίημα κάποιος αναθυμάται τον φίλο του που πέθανε στον πόλεμο: “ God! But I burned him to embrace, feeling his breath hot on my face”…
Το όραμα του νεκρού φίλου τον ωθεί να αναζητήσει «παλιά γράμματα» κι εκεί «τους νεκρούς», μόνο για ν’ανακαλύψει πόσο δίκιο είχε ο νεκρός πια φίλος όταν έλεγε «Το ξέρω...θα με ξεχάσεις!» (Rob Doll, Remembering Mohammed: E. M. Forster, Cavafy, and the Nexus of Memory, 2011, σελ.3). Βλέπε, σε αντιπαραβολή, το ποίημα του Καβάφη: «χαρά και μύρο της ζωής μου η μνήμη των ωρών που ηύρα και που κράτηξα την ηδονή ως την ήθελα. Χαρά και μύρο της ζωής μου εμένα, που αποστράφηκα την κάθε απόλαυσιν ερώτων της ρουτίνας».
[10] Rob Doll, Remembering Mohammed: E. M. Forster, Cavafy, and the Nexus of Memory, 2011, op. cit.
[11] Σε αγγλική μετάφραση Keeley/Sherrard, στο C. P. Cavafy: Collected Poems, edited by G.Savvidis
[12] La table ronde, Paris, 1954
[13] Βλέπε τα ποιήματα «Επέστρεφε», «Δεκέμβριος του 1903», «Μέρες του 1901», «Γενάρης του 1904», «Ο καθρέπτης στην είσοδο», «Επήγα» και «Ομνύει», μεταξύ μιας χορείας άλλων.
[14] Προσπάθησε να τα φυλάξεις, ποιητή, του ερωτισμού σου τα οράματα Try to keep them, poet, these erotic visions of yours, Βάλταμισοκρυμμέναμεςστεςλέξειςσου, Put them, half-hidden, in your lines.Kαι, σε άλλο ποίημα: Σώμα, θυμήσου όχι μόνο το πόσο αγαπήθηκες, όχι μονάχα τα κρεββάτια / όπου πλάγιασες, αλλά κ’ εκείνες τες επιθυμίες που για σένα γυάλιζαν μες στα μάτια φανερά, κ’ ετρέμανε μες στην φωνή -και κάποιο τυχαίον εμπόδιο τες ματαίωσε.
[15] Ο Φόρστερ επικαλείται, εδώ, τον ποιητή A. E. Housman, που είχε δημοσιεύσει το βιβλίο του LastPoems το 1922.
[16] Το εξέδωσαν ο Leonard και η Virginia Woolf από τον εκδοτικό Hogarth Press.
[17] Βλέπε, χαρακτηριστικά, τη «συριακή ιδεογραφία» των έργων του που εμπνεύστηκε από την πρωτοχριστιανική περίοδο και την προσωπογραφία του Οροφέρνη Αριαράθου.
[18] Το ποίημα στην αγγλική από τους Keeley/Sherrard, στο C. P. Cavafy: Collected Poems, op.cit.
[19] “The thought has blossomed in exquisite flower, and Alexandria returns for an hour, γράφει ο Φόρστερ στο «Το see a Sinadino again”, που αναφέρεται στους «ωραίους αρσενικούς» μιας κάποιας οικογένειας Συναδινού που γνώρισε στην ελληνική παροικία.
[20] Α. Τοynbee, Το δυτικό ζήτημα μεταξύ Ελλάδας και Τουρκίας: μια μελέτη επαφής πολιτισμών, σε μτφρ. Παναγιώτη Πάρτσου, University Studio Press, Θεσσαλονίκη, 2007.
[21] Ώστε ν’αξιοποιήσουμε, διδασκόμενοι γι’ ακόμη μια φορά από αυτήν, την καταπληκτική μελέτη του Γιάννη Δάλλα Καβάφης και Ιστορία, Αθήνα, εκδόσεις «Ερμής», 1974
[22] Γιάννης Δάλλας, όπου παραπάνω, σελ. 21-22
[23] Γιάννης Δάλλας, όπου παραπάνω, σελ. 63
[24] Φράση του ίδιου του Φόρστερ, μεταφρασμένη από τον Γ. Π. Σαββίδη και χρησιμοποιημένη αυτολεξεί στον τίτλο του βιβλίου.
[25] Και αυτό το σημειώνει στην εξαιρετική εισαγωγή του ο P. Jeffreys.

ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

Αναζητώντας την Άνδρο: Κείμενα και εικόνες από τη Συλλογή Ευστάθιου Ι. Φινόπουλου

Αναζητώντας την Άνδρο: Κείμενα και εικόνες από τη Συλλογή Ευστάθιου Ι. Φινόπουλου

Για την έκδοση «Αναζητώντας την Άνδρο: Κείμενα και εικόνες 15ου – 19ου αι. από τη Συλλογή Ευστάθιου Ι. Φινόπουλου» (εκδ. Μουσείο Μπενάκη και Καΐρειος Βιβλιοθήκη). 

Της Ιφιγένειας Μποτουροπούλου

Πριν από λίγες ημέρες έλαβα μια έκδοση του Μουσε...

Τα νόστιμα σπιτικά φαγητά της οικογένειας ή αν η μαμά ήταν βίγκαν

Τα νόστιμα σπιτικά φαγητά της οικογένειας ή αν η μαμά ήταν βίγκαν

Κρατώντας στα χέρια το βιβλίο «Τα Νόστιμα – Σπιτικά Φαγητά της Οικογένειας» (εκδ. Mind Power) που συνυπογράφουν οι Όλγα Γ. Γεριτσίδου και Τάνυα-Μαρία Γεριτσίδου αρκεί η προσεκτική ανάγνωση του λιτού και καλοσχεδιασμένου εξωφύλλου του για να μπούμε στο νόημα. Δεν είναι άλλο ένα βιβλίο συνταγών βγαλμένων από την «κουζ...

Οι κρυμμένες ιστορίες πίσω από τα τραγούδια και τα μουσικά γεγονότα, του Τάσου Βαφειάδη

Οι κρυμμένες ιστορίες πίσω από τα τραγούδια και τα μουσικά γεγονότα, του Τάσου Βαφειάδη

Για τα βιβλία του Τάσου Βαφειάδη «Οι κρυμμένες ιστορίες πίσω από τα τραγούδια – 101+1 πραγματικές αφηγήσεις για ό,τι δεν διακρίνεται με την ακρόαση» (εκδ. Ζήτη) και «Ιστορίες από τη μουσική πλευρά της ζωής, 102+2 αφηγήσεις για τραγούδια, άλμπουμ, συναυλίες και μουσικά γεγονότα από το 1893 ως σήμερα» (εκδ. Ζήτη)...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

Ιστορίες από τη ζωή

Ιστορίες από τη ζωή

Ιστορίες από τη ζωή των αρχαίων ημών – και όχι μόνο.

Του Κώστα Κουτσουρέλη

Συγγενής και σύντροφος του Αλκιβιάδη, ο Αξίοχος (γράφει ο Λυσίας) τον ακολούθησε στην Άβυδο. Εκεί και οι δυο τους νυμφεύθηκαν τη Μεδοντιάδα. Όταν από τον γάμο των τριών γεννήθηκ...

Κράτα το φιλί, του Μάσσιμο Ρεκαλκάτι

Κράτα το φιλί, του Μάσσιμο Ρεκαλκάτι

Για το βιβλίο του Μάσσιμο Ρεκαλκάτι «Κράτα το φιλί – Σύντομα μαθήματα για τον έρωτα», που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Κέλευθος στη σειρά Μικρή βιβλιοθήκη, σε μετάφραση του Χρήστου Πονηρού. Στην κεντρική φωτογραφία, ο Αντέρως, θεός του ώριμου έρωτα, αδερφός του Έρωτα, όπως αναπαρίσταται στην κορυφή συντριβανιού ...

Κωμωδία, των Γιάννη Στίγκα & Νικόλα Ευαντινού (κριτική)

Κωμωδία, των Γιάννη Στίγκα & Νικόλα Ευαντινού (κριτική)

Για την ποιητική συλλογή που συνέγραψε ο Γιάννης Στίγκας με τον Νικόλα Ευαντινό, «Κωμωδία» (εκδ. Άγρα).

Της Τιτίκας Δημητρούλια

Ο Γιάννης Στίγκας και ο Νικόλας Ευαντινός μας παραδίδουν σήμερα μια νέα ποιητική Κωμωδία ...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

Λενάκι: Δυο φωτιές και δυο κατάρες, του Δημήτρη Ινδαρέ (προδημοσίευση)

Λενάκι: Δυο φωτιές και δυο κατάρες, του Δημήτρη Ινδαρέ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το βιβλίο του Δημήτρη Ινδαρέ «Λενάκι: Δυο φωτιές και δυο κατάρες. Με αφορμή ένα δημοτικό τραγούδι του Μοριά», το οποίο κυκλοφορεί τις επόμενες μέρες από τις εκδόσεις Εστία.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Ι. ΠΗΓΕΣ ΚΑΙ ΡΙΖΕΣ

...
Πράκτορας Σόνυα, του Μπεν Μακιντάιρ (προδημοσίευση)

Πράκτορας Σόνυα, του Μπεν Μακιντάιρ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα του Ben Macintyre «Πράκτορας Σόνυα: Η κατάσκοπος που έκλεψε τα σχέδια της ατομικής βόμβας» (μτφρ. Γιώργος-Ίκαρος Μπαμπασάκης), το οποίο κυκλοφορεί στις 13 Οκτωβρίου από τις εκδόσεις Κλειδάριθμος.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

...
Τα χρόνια, της Ανί Ερνό (προδημοσίευση)

Τα χρόνια, της Ανί Ερνό (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα της Annie Ernaux «Τα χρόνια» (μτφρ. Ρίτα Κολαΐτη, επίμετρο: Νίκος Μπακουνάκης), το οποίο κυκλοφορεί στις 14 Οκτωβρίου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Σε τούτη την ασπρόμαυρη φωτογραφ...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

11η Σεπτεμβρίου, 20 χρόνια μετά: 20 βιβλία που μας βοήθησαν να κατανοήσουμε

11η Σεπτεμβρίου, 20 χρόνια μετά: 20 βιβλία που μας βοήθησαν να κατανοήσουμε

Είκοσι χρόνια συμπληρώνονται σήμερα από τα γεγονότα που μας εισήγαγαν στον 21ο αιώνα. Ήταν η μεγαλύτερη και πιο σοκαριστική αλληλουχία τρομοκρατικών ενεργειών που έγινε ποτέ, με μερικά λεπτά διαφορά: οι επιθέσεις στους Δίδυμους Πύργους στη Νέα Υόρκη, και στο Πεντάγωνο στην Ουάσιγκτον, την 11η Σεπτεμβρίου του 2001. Α...

Τα ώριμα βιβλία του Αυγούστου: 26 πρόσφατες εκδόσεις

Τα ώριμα βιβλία του Αυγούστου: 26 πρόσφατες εκδόσεις

Οι περισσότεροι από τα τίτλους που παρουσιάζονται εδώ έφτασαν στα χέρια μας πολύ πρόσφατα. Πρόκειται για ενδιαφέροντα βιβλία που στην πλειονότητά τους πέρασαν «κάτω από τα ραντάρ» των βιβλιοπροτάσεων για το καλοκαίρι. Ιδού μερικά από τα καλύτερα. 

Ε...

Έντεκα καλά βιβλία, πρόσκληση για σκέψη

Έντεκα καλά βιβλία, πρόσκληση για σκέψη

Έντεκα βιβλία ιστορίας, εθνολογίας, σύγχρονων οικονομικών και κοινωνικών ζητημάτων για τους εναπομείναντες στην πόλη αλλά και για όσους ακόμη αναζητούν βιβλία για τις διακοπές τους που να αξίζουν το βάρος τους.

Του Γιώργου Σιακαντάρη

...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΟΥ ΜΗΝΑ

25 Σεπτεμβρίου 2021 ΤΕΛΕΥΤΑΙΑ ΝΕΑ

1ο Βραβείο Λογοτεχνικής Μετάφρασης ΛΕΑ

Ένα νέο βραβείο για τη μεταφρασμένη λογοτεχνία από ισπανικά, πορτογαλικά και καταλανικά στα ελληνικά είναι γεγονός. Διαβάστε τη βραχεία λίστα των υποψηφίων πρ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

11 Δεκεμβρίου 2020 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2020

Να επιλέξεις τα «καλύτερα» λογοτεχνικά βιβλία από μια χρονιά τόσο πλούσια σε καλούς τίτλους όπως η χρονιά που κλείνει δεν είναι εύκολη υπόθεση. Το αποτολμήσαμε, όπως άλ

ΦΑΚΕΛΟΙ