Για το βιβλίο του The Trivialist «Εγώ, ο άνθρωπος – Η ιστορία ενός είδους που έπαιρνε πολύ στα σοβαρά τον εαυτό του» (εκδ. Διόπτρα). Εικόνα: Λεπτομέρεια από τον πίνακα του Ιερώνυμου Μπος «Ο κήπος των επίγειων απολαύσεων».
Γράφει ο Σόλωνας Παπαγεωργίου
Τι είναι ο άνθρωπος; Πώς προσδιορίζεται η «ανθρώπινη φύση»; Μεγάλα, απαντημένα και συγχρόνως αναπάντητα ερωτήματα, με τα οποία παλεύουν εδώ κι αιώνες η φιλοσοφία, η θρησκεία, η βιολογία, η τέχνη. Σήμερα, κάποιοι εξετάζουμε τον όρο «ανθρώπινη φύση» με περισσότερη καχυποψία απ’ ό,τι παλαιότερα, γνωρίζοντας για την έννοια της «κοινωνικής κατασκευής», και συγχρόνως, υποψιασμένοι για την υποκειμενικότητα που χαρακτηρίζει, αναπόφευκτα, την επιστημονική παρατήρηση.
Με αυτά στον νου, μια βουτιά στην ανθρώπινη ιστορία και στον παραλογισμό που συχνά συνοδεύει την προσπάθεια του ανθρώπου να ανακαλύψει τον εαυτό του, την προέλευσή του αλλά και το μέλλον του, έχει ενδιαφέρον. Ίσως ο αγώνας της ανθρωπότητας να προσδιορίσει την ίδια την «ουσία» της να ‘ναι η προσπάθεια «ενός είδους που έπαιρνε πολύ στα σοβαρά τον εαυτό του», όπως αναφέρεται στον υπότιτλο της μελέτης του The Trivialist Εγώ, ο άνθρωπος (εκδ. Διότπρα).
Το βιβλίο χαρτογραφεί με χιούμορ και κριτικά εργαλεία την πορεία της ανθρωπότητας μέσα στους αιώνες, από τα πολύ αρχικά της στάδια, «κάπου στην Αφρική, πριν από εκατοντάδες χιλιάδες χρόνια» ως την εμφάνιση του Homo sapiens, και από κει, πάνω κάτω, ως τον σύγχρονο κόσμο.
Σίγουρα, στα προτερήματα του The Trivialist συγκαταλέγεται η ευρυμάθειά του -όπως υπαινίσσεται και το ψευδώνυμό του-, αλλά και η ικανότητά του να ξεδιαλέγει και να συσχετίζει μεταξύ τους ενδιαφέροντα στοιχεία από το ιστορικό μας παρελθόν. Ξεκινά το βιβλίο του από τον Κάρολο Δαρβίνο και τη θεωρία του για την καταγωγή των ειδών και του ανθρώπου, που αφαίρεσε τον τελευταίο από το επίκεντρο του κόσμου, καθώς του υπέδειξε πως καταγόταν «από έναν κοινό πρόγονο με τους σύγχρονους πιθήκους». Ο ισχυρισμός αυτός αμφισβητήθηκε από την εκκλησία και σόκαρε τη βικτωριανή κοινωνία – κάπως έτσι, ο πίθηκος έγινε σύμβολο του Κακού σε διάφορες απεικονίσεις της εποχής, «ταυτίζοντάς τον με τη γελοιότητα, τη λαγνεία και τη ματαιοδοξία, ενώ δεν έλειπαν και οι υποψίες πως αποτελούσε όργανο του Σατανά».
Η κοινή προέλευση ανθρώπου και πιθήκου, φυσικά, είχε προταθεί και πριν από τον Δαρβίνο, όπως αναφέρει ο The Trivialist, ακόμα και στην ισλαμική Ανατολή, παρά τις αυστηρές επιταγές του Κορανίου. Όμως, η τεκμηρίωση του Δαρβίνου έμελλε να αλλάξει το παιχνίδι -παρά τον χλευασμό με τον οποίο αντιμετωπίστηκαν οι θεωρίες του στην εποχή του και μετέπειτα-, αλλά δυστυχώς, να οδηγήσουν και στον κοινωνικό δαρβινισμό και την υποτιθέμενη τεκμηρίωση, μέσω μιας παρανάγνωσης των δαρβινικών κειμένων, διάφορων ρατσιστικών ιδεών. Ο συγγραφέας αναφέρει και τον τρόπο που οι ιδέες του Δαρβίνου αξιοποιήθηκαν για να δικαιολογήσουν βαρβαρότητες, αλλά και νοσηρές ιδεολογίες, όπως αυτές που κάνουν λόγο για «λευκούς “υπερανθρώπους”».
Κατά τη γνώμη μας, το συμπέρασμα που θα έπρεπε να διαφυλάξουμε από τις μελέτες του Δαρβίνου αποτυπώνεται καλύτερα στην εξής φράση του βιβλίου:
«Μελετώντας τα πετρώματα και τα απολιθώματα της Νότιας Αμερικής και παρατηρώντας την ποικιλομορφία της ζωής στα Γκαλαπάγκος, κατέληξε στο συμπέρασμα πως ολόκληρος ο πλανήτης και τα όντα που τον κατοικούσαν βρίσκονταν σε μια αδιάκοπη πορεία μεταμόρφωσης. Το ίδιο και ο άνθρωπος».
Ο Homo erectus
Με την ίδια διάθεση προχωρά και στο υπόλοιπο βιβλίο ο συγγραφέας. Μιλά για τα αλλόκοτα όντα που μοιάζουν με τα σημερινά ψάρια, τα οποία μετέτρεψαν τα πτερύγιά τους σε πόδια – κάπως έτσι, η ζωή βγήκε από τη θάλασσα στη στεριά. Θα χρειαστούν πολλά χρόνια, καθώς και ολικοί αφανισμοί ειδών, για να προκύψει ο Homo erectus, ο οποίος μπόρεσε να σταθεί στα δυο του πόδια, να απομακρυνθεί από την Αφρική και να γίνει ένας υπαρκτός Προμηθέας, μαθαίνοντας πώς να χειρίζεται τη φωτιά.
Όσον αφορά στο ζήτημα του Homo erectus, χρειάστηκε αρκετός χρόνος για να χωνέψουν οι δυτικές κοινότητες ότι τα πρώτα βήματα των προγόνων μας συνέβησαν στην αφρικανική ήπειρο κι όχι στην ευρωπαϊκή. Έτσι, η ανακάλυψη του κρανίου του Νεάντερταλ στη δυτική Γερμανία χαιρετίστηκε ως «απόδειξη πως η ανθρωπότητα είχε δρομολογήσει το ντεμπούτο της στη γηραιά ήπειρο (…) Αν η ζωή είχε ξεκινήσει από κει, ήταν αναμενόμενο να φτάσουν σε τέτοιο επίπεδο πολιτισμού και τεχνολογίας οι Ευρωπαίοι, αφού είχαν προβάδισμα στον χρόνο».
Η θρησκεία
Με την ανάπτυξη της κρεατοφαγίας και την απόκτηση πλουσιότερων αποθεμάτων ενέργειας, ο εγκέφαλος μεταβλήθηκε και αναπτύχθηκε η νοημοσύνη, μέσα στην οποία έμελλε να κατοικήσουν οι θεοί, αρχικά οι πολλοί, ύστερα ο ένας. Έχει ενδιαφέρον η παρατήρηση του The Trivialist πως «ο μονοθεϊσμός, λοιπόν, βρισκόταν ήδη στον πυρήνα του πολυθεϊσμού», εφόσον σε πολλές παλαιότερες θρησκείες, πάνω από τους πολλούς θεούς, βρισκόταν κάτι έτι ανώτερο – στην περίπτωση των αρχαίων Ελλήνων, πάνω από τον Δία και τους Ολύμπιους βρισκόταν η Μοίρα, που κυβερνούσε τις τύχες θνητών και θεών.
Η ανάπτυξη της θρησκείας συνδέεται με τον φόβο για το απόλυτο τέλος, το κενό.
Σταδιακά, η αποδοχή των θεοτήτων των Άλλων -όπως αυτή που επιδείκνυαν οι Ρωμαίοι, που «δεν είχαν κανένα πρόβλημα να βάλουν δίπλα στους δικούς τους θεούς και δυνάμεις που λατρεύονταν στην Ασία ή στην Αίγυπτο»- ξεκίνησε να φθίνει, ιδίως μετά την εμφάνιση των εβραίων, που δημιούργησαν «μια δική τους αποκλειστική θρησκεία», έναν θεό που ενδιαφέρεται για τα δικά τους δεινά και το δικό τους πεπρωμένο μόνο.
Η ανάπτυξη της θρησκείας συνδέεται με τον φόβο για το απόλυτο τέλος, το κενό. Ο θάνατος έπαψε να είναι οριστικός ιδίως με την έλευση και την επέκταση του χριστιανισμού, από την πίστη στη Δευτέρα Παρουσία του Χριστού. Το ίδιο ασφαλώς ασπάζονται εβραίοι και μουσουλμάνοι, που οραματίζονται έναν μεσσία που θα βάλει τέλος στο Κακό και θα «φέρει παντοτινή δικαιοσύνη». Από εκεί φαίνεται να πηγάζουν και οι διάφορες απόψεις για το «Τέλος της Ιστορίας», θα προσθέταμε, φράση που έγινε ευρύτερα γνωστή από τον Φράνσις Φουκουγιάμα.
Οι επιστήμες υγείας
Αυτά είναι μονάχα λίγα από τα σημεία της μεγάλης ανθρώπινης περιπέτειας που επισημαίνει στο βιβλίο του ο The Trivialist. Προς το τέλος, μιλά ξανά για την αντιμετώπιση του θανάτου, αυτή τη φορά με επιστημονικές μεθόδους, μέσω της ιατρικής. Το συγκεκριμένο χωρίο ξεκινά με την ανακάλυψη του πρώτου εμβολίου, που οδήγησε στην εξάλειψη της ευλογιάς. Ακόμη και τότε υπήρχαν οι «αρνητές», μας υπενθυμίζει ο συγγραφέας, οι οποίοι φοβούνταν πως το εμβόλιο θα οδηγούσε σε «αγελαδοποίηση» του πληθυσμού – ο γιατρός Έντουαρντ Τζένερ έδωσε ανοσία σε έναν οκτάχρονο ασθενή απέναντι στην ευλογία χορηγώντας του το υγρό από μια χωριατοπούλα που έπασχε από δαμαλίτιδα, την πολύ ηπιότερη ευλογιά των αγελάδων.
Φυσικά, οι επιστήμες υγείας δεν αποτελούν πανάκεια ούτε είναι υπεράνω κριτικής: το κεφάλαιο τελειώνει με μια αναφορά στις λοβοτομές, μια από τις σκοτεινότερες σελίδες στην Ιστορία της ψυχιατρικής επιστήμης – τι κι αν ο Αντόνιο Μονίζ, εισηγητής της μεθόδου, τιμήθηκε με Νόμπελ.
Οι σκοτεινές ορμές του ανθρώπου
Για το τέλος ο The Trivialist κρατά μια σύντομη παρουσίαση της ιστορίας των σκοτεινών ορμών του ανθρώπου. Αμφιλεγόμενες προσωπικότητες όπως ο Τζάκομο Καζανόβα και ο Μαρκήσιος ντε Σαντ εκφράζουν την καθολική εμμονή του πολιτισμού μας με τη λίμπιντο, που στο αστικό, πατριαρχικό περιβάλλον οδηγεί στην ανάπτυξη του αισθήματος της καταπίεσης, και μιας ψευδο-ελευθεριότητας, που επιτρέπεται αυστηρά και μόνο κεκλεισμένων των θυρών. Ο ίδιος ο ντε Σαντ «ήταν σίγουρα άρρωστος – σύμπτωμα μιας άρρωστης κοινωνίας που έτρεφε ολέθριες σχέσεις εξουσιαστών και υποταγμένων», μιας κοινωνίας που επέβαλλε και εξακολουθεί να επιβάλλει μια ολέθρια σοβαροφάνεια, που συχνά υπονομεύεται με μια εξίσου ολέθρια φαιδρότητα.
Κάθε χρήσιμη ματιά στο παρελθόν είναι, έστω λίγο, απομυθοποιητική. Καθώς ο συγγραφέας κλείνει τη μελέτη του, ο αναγνώστης επιστρέφει για ακόμη μια φορά στον υπότιτλο: «Το είδος που έπαιρνε πολύ στα σοβαρά τον εαυτό του». Πιο σοβαρά απ’ ό,τι θα έπρεπε, όπως φαίνεται.
* Ο ΣΟΛΩΝΑΣ ΠΑΠΑΓΕΩΡΓΙΟΥ είναι δημοσιογράφος και συγγραφέας.
Λίγα λόγια για τον συγγραφέα
Ο The Trivialist γεννήθηκε στην Αλεξανδρούπολη, μεγάλωσε στην Αθήνα και αυτοεξορίστηκε στην Αγγλία για να σπουδάσει Πολιτικές Επιστήμες. Συνέχισε τις σπουδές του στον Ευρωπαϊκό Πολιτισμό και αποφάσισε να κάνει μεταπτυχιακό στη Φιλοσοφία και στις Τέχνες. Το 2020 ξεκίνησε να επικοινωνεί τα ενδιαφέροντά του στα social media.
Παράλληλα, επισκέπτεται σχολεία και εκπαιδευτικά ιδρύματα για να μεταλαμπαδεύσει το πάθος του για την ιστορία και τον ανθρώπινο πολιτισμό. Το πρώτο βιβλίο του κυκλοφορεί επίσης από τις εκδόσεις Διόπτρα με τον τίτλο Από τον βασιλιά Θάνατο στον βασιλιά Ήλιο.
