Για το βιβλίο του Κ.Π. Καβάφη «Το πρώτο μου ταξίδι στην Ελλάδα» (μτφρ. Χάρης Βλαβιανός, εκδ. Πατάκη).
Γράφει ο Διονύσης Μαρίνος
Μια επίσκεψη στο Αρχείο Καβάφη επί της οδού Φρυνίχου 15 στην Πλάκα, πέραν της αισθητικής γοητείας που ασκεί ο διάκοσμος (φτιαγμένος με τον προσήκοντα τρόπο από την Εύα Μανιδάκη και τον Θανάση Δεμίρη/Flux-office) προσφέρει και μια σειρά από πληροφορίες για τις συνήθειες του Αλεξανδρινού ποιητή.
Μια από αυτές, θα έλεγες ακόμη και σε βαθμό εμμονής, ήταν η τάση του να κρατάει τα πάντα στο αρχείο του. Από εισιτήρια θεάτρων έως τιμολόγια κι από επιστολικούς φακέλους έως κάρτες εισόδου σε διάφορες λέσχες. Όλα αυτά τα τεκμήρια συνιστούν μια παράλληλη «αφήγηση» του ανθρώπου Καβάφη και της καθημερινότητάς του.
Πώς θα μπορούσαν να λείπουν οι ημερολογιακές καταγραφές από ταξίδια του; Με περισσή επιμέλεια διατηρούσε καθημερινή επαφή με το ημερολόγιό του, κάτι που διαπιστώνουμε ότι έκανε στον πρώτο ταξίδι του στην Ελλάδα.
Ο Καβάφης πρωτοήρθε στην ημετέρα πατρίδα στις 13 Ιουνίου 1901 και έμεινε ως τις 5 Αυγούστου του ίδιου έτους. Μπόρεσε να κάνει αυτό το ταξίδι επειδή είχε πάρει άδεια από την εργασία του, ενώ τον συνόδευε ο αδελφός του Αλέξανδρος.
Ο Καβάφης πρωτοήρθε στην ημετέρα πατρίδα στις 13 Ιουνίου 1901 και έμεινε ως τις 5 Αυγούστου του ίδιου έτους. Μπόρεσε να κάνει αυτό το ταξίδι επειδή είχε πάρει άδεια από την εργασία του, ενώ τον συνόδευε ο αδελφός του Αλέξανδρος.
Το ημερολόγιό του εκδόθηκε πρόσφατα από τις εκδόσεις Πατάκη σε μετάφραση και σχολιασμό του Χάρη Βλαβιανού. Ενδεχομένως αρκετοί θα διερωτηθούν τους λόγους που χρειάστηκε μεταφραστικός μόχθος για το κείμενό του. Η απάντηση είναι απλή: διότι αποφάσισε να το γράψει στα αγγλικά.
Hμερολόγιο συμβάντων
Ευθύς εξαρχής ο ποιητής δηλώνει πως τούτο είναι ένα ημερολόγιο συμβάντων και όχι ιδεών ή εντυπώσεων. Όπως σημειώνει, δε, ο ίδιος, πολλές φορές ο αρχικός σκοπός της καταγραφής εκτρέπεται, αν και στη δική του περίπτωση σπάνια συμβαίνει κάτι τέτοιο.
Είναι λογικό να περίμενε κανείς από έναν ευαίσθητο ποιητή να καταγράφει καθημερινά με ιμπρεσιονιστικό τρόπο τις εικόνες που εντυπώνονταν στις αισθήσεις του, ωστόσο φαίνεται πως εκείνος δεν σκόπευε να δαπανήσει την έμπνευσή του σε πεζά κείμενα, αλλά μόνον στα ποιήματά του.
Επομένως, ακολουθώντας μια γραμμή «εξωποιητική» βλέπουμε πως τον ενδιαφέρουν τρέχοντα ζητήματα από την εν Αθήναις παρουσία του (στη συνέχεια θα μεταβεί στην Πάτρα, καθώς επιστρέφει στην Αλεξάνδρεια).
Δίνει μεγάλη σημασία στη θερμοκρασία που επικρατεί στην πρωτεύουσα (μάς πληροφορεί συνεχώς για τους βαθμούς Κελσίου εντός του δωματιό του, αλλά και στους δρόμους), ενώ συχνά δυσφορεί με την αθηναϊκή ζέστη.
Ο αστικός χάρτης
Φυσικά δεν λείπουν οι επισκέψεις του σε μουσεία, καφενεία της εποχής, βόλτες στο κέντρο, περαντζάδες στο Φάληρο και τον Πειραιά, αλλά και λογοτεχνικές συναντήσεις με επιφανείς λόγιους, όπως ο Ξενόπουλος, ο Πολέμης, ο Τσοκόπουλος, ο Ιακωνίδης και κάμποσοι άλλοι.
Με πάσα λεπτομέρεια ο Καβάφης αναφέρεται σε δρόμους, διευθύνσεις και κτίρια που συναντούσε στις βόλτες του. Κάπως έτσι δημιουργεί έναν αστικό χάρτης της Αθήνας όπως ήταν την Μπελ Επόκ.
Ο προσεκτικός αναγνώστης θα βρει και μια άλλη διάσταση αυτού του ημερολογίου εξόχως ενδιαφέρουσα. Με πάσα λεπτομέρεια ο Καβάφης αναφέρεται σε δρόμους, διευθύνσεις και κτίρια που συναντούσε στις βόλτες του. Δημιουργεί έναν προσωπικό-αστικό χάρτη της Αθήνας όπως ήταν την Μπελ Επόκ.
Κάπως έτσι μπορούμε να κάνουμε τις συγκρίσεις και να διαπιστώσουμε πως πολλά από όσα αναφέρει δεν υπάρχουν στην πρωτεύουσα εδώ και πάρα πολλά χρόνια. Φευ, στάθηκε αδύνατο να επιβιώσουν μετά την ιστορική αλλαγή που συνέβη στην Ελλάδα και ιδιαιτέρως στην Αθήνα κατά την περίοδο 1922-1949.
Δύο δεκαετίες που σηματοδότησαν τη δημογραφική και αστική έκρηξη της πόλης και όλες τις παθογένειες που προκάλεσε αυτή.
Θα έλεγε κανείς πως ο Καβάφης πρόλαβε μια ρομαντική Αθήνα. Ίσως όχι τόσο σύγχρονη όσο το Λονδίνο ή το Παρίσι, πάντως ούτε και ολότελα επαρχιώτικη. Μάλλον, μια Αθήνα που ήξερε να γεύεται τις όμορφες γωνιές της, να θωπεύεται από το αττικό φως και να ξεχνάει τις σκοτούρες της καθημερινής τύρβης διασκεδάζοντας.
Κείμενα για τα Ελγίνεια Μάρμαρα
Η έκδοση συμπληρώνεται με δύο διάπυρα κείμενα του Καβάφη για τα Ελγίνεια Μάρμαρα και για το πώς οι Άγγλοι αρνούνται να τα επιστρέψουν χρησιμοποιώντας επιχειρήματα ήκιστα σοβαρά.
Είναι λυπηρό, αλλά η εναντίωση του ποιητή και ελάχιστων πεφωτισμένων Άγγλων παραμένει και στις μέρες μας που έχει αναθερμανθεί το θέμα της επιστροφής των γλυπτών. Είναι, δε, απίστευτο πώς η βασική επιχειρηματολογία των Άγγλων, αν και έχουν περάσει τόσες πολλές δεκαετίες, διατηρείται αυτούσια.
Και τότε έλεγαν, όπως σημειώνει και ο Καβάφης, ότι δεν είμαστε άξιοι να εγγυηθούμε την ασφάλεια των γλυπτών, και τώρα το λένε. Ίσως με περισσότερο κομψό τρόπο, αλλά η ουσία παραμένει η ίδια.
Στο βιβλίο θα βρούμε φωτογραφίες των ξενοδοχείων στα οποία διέμεινε ο Καβάφης, χειρόγραφες καταχωρήσεις στο ημερολόγιό του, το διαβατήριό του, θεατρικά προγράμματα από παραστάσεις που είδε, καθώς και επιστολές.
Επίσης, στο βιβλίο θα βρούμε φωτογραφίες των ξενοδοχείων στα οποία διέμεινε ο Καβάφης, χειρόγραφες καταχωρήσεις στο ημερολόγιό του, το διαβατήριό του, θεατρικά προγράμματα από παραστάσεις που είδε, καθώς και επιστολές.
Όλα αυτά τα τεκμήρια παραχωρήθηκαν από το Αρχαίο Καβάφη του Ιδρύματος Ωνάση και το Ελληνικό Λογοτεχνικό Ιστορικό Αρχείο (ΕΛΙΑ-ΜΙΕΤ).
Σαφώς τούτο το βιβλίο δεν έχει σκοπό να μας κάνει σοφότερους για τον ποιητή Καβάφη, υπάρχουν άλλωστε τα ποιήματα του σε κάμποσες εκδόσεις και ουκ ολίγες μελέτες σε Ελλάδα και εξωτερικό γι’ αυτό, αλλά να μας δείξει μια άλλη, πιο καθημερινή πτυχή του. Η οποία, φυσικά, πάλι μέσω της γραφής αναπτύσσεται και διατηρείται ως τις μέρες μας.
＊Ο ΔΙΟΝΥΣΗΣ ΜΑΡΙΝΟΣ είναι δημοσιογράφος και συγγραφέας.
