politismikes apostaseis 2

Για τον συλλογικό τόμο, με εισαγωγή και επιμέλεια της Σοφίας Γαβριηλίδου, «Γεφυρώνοντας πολιτισμικές αποστάσεις στην παιδική λογοτεχνία – Προσεγγίσεις του διαπολιτισμικου ρόλου τους» (εκδ. University Studio Press).

Του Ανδρέα Καρακίτσιου

Το βιβλίο αποτελείται από μια σειρά εξαιρετικών άρθρων υπογεγραμμένα από μελετητές που κινούνται ερευνητικά στο ευρύ πεδίο της παιδικής λογοτεχνίας, με κοινό παρονομαστή τις αναπαραστάσεις ετερότητας αλλά και τις προσδοκίες για γέφυρες, που δημιουργούνται και κατασκευάζονται συνειδητά ή και όχι πηγαίνοντας την ετερότητα ένα βήμα μπρος, ένα βήμα πίσω. Ξεφυλλίζοντας το βιβλίο κανείς, μαθαίνει πώς να χτίζει γέφυρες σε έναν κόσμο τωρινό με προσδιοριστικoύς όρους: παγκοσμιοποίηση, μετακίνηση πληθυσμών, κρίση αξιών και άκρατη επικράτηση ατομικισμού.

Υπάρχουν πολλοί τρόποι ανάγνωσης του συλλογικού τόμου της Σοφίας Γαβριηλίδου. Η δική μου ανάγνωση-παρουσίαση θα επικεντρωθεί σε κάποια σημεία –ενδεχομένως ενδιαφέροντα– και με έναν τρόπο που θα διευκολύνει την πρόσληψη του ειδικού περιεχομένου του βιβλίου.

Τα κεντρικά ερωτήματα που δομούν τη σύντομη ανάγνωση είναι το τι και το γιατί αυτού του βιβλίου.

Στο πρώτο ερώτημα θα είμαι κάπως υποκειμενικός με την έννοια ότι θα μιμηθώ τον Μαρσέλ Προυστ, που στις αναγνώσεις του υποστήριζε ότι μιμείται τον κηπουρό του, ο οποίος έκλεινε τα μάτια του όταν μύριζε ένα τριαντάφυλλο ή ένα λουλούδι, για να νοιώσει επί τα βελτίω το άρωμα του τριαντάφυλλου και των λουλουδιών. Έτσι, λοιπόν, προσεγγίζοντας τον συλλογικό τόμο à la manière de Marcel Proust, νοιώθω να με διαπερνά το δυνατό άρωμα της διαπολιτισμικότητας και το άρωμα του συγκριτισμού που παραπέμπει στη Συγκριτική Φιλολογία και στο αντίστοιχο της συγκριτικής παιδικής λογοτεχνίας, βασικό πεδίο προβληματισμού σχεδόν όλου του έργου της Σοφίας Γαβριηλίδου και αφετηρία της δημιουργίας του συλλογικού αυτού τόμου.

Σε αυτήν τη ζοφερή ατμόσφαιρα επιστρατεύεται το διεθνιστικό πνεύμα της Συγκριτικής Γραμματολογίας, που θα επιχειρήσει να κατασβέσει τη φλόγα του εθνοναρκισσισμού, να διατηρήσει ανοιχτή την επικοινωνία μεταξύ των εθνών και να δημιουργήσει μια εικόνα αρμονίας, συναίνεσης και ανοχής προς το ξένο, το διαφορετικό.

Η σχέση της λογοτεχνίας με τις πολιτισμικές διαφοροποιήσεις αναγνωρίζεται και νοηματοδοτείται ποικιλότροπα στο κλείσιμο του 19ου αιώνα. Ο 19ος αιώνας είναι μια περίοδος εθνικής ενδοστρέφειας, στον ευρωπαϊκό τουλάχιστον χώρο, όπου διαλύονται αυτοκρατορίες και τα νέα κράτη ζητούν με πάθος ρίζες, ταυτότητα, συνείδηση και καταγωγικούς μύθους. Σε αυτήν τη ζοφερή ατμόσφαιρα επιστρατεύεται το διεθνιστικό πνεύμα της Συγκριτικής Γραμματολογίας, που θα επιχειρήσει να κατασβέσει τη φλόγα του εθνοναρκισσισμού, να διατηρήσει ανοιχτή την επικοινωνία μεταξύ των εθνών και να δημιουργήσει μια εικόνα αρμονίας, συναίνεσης και ανοχής προς το ξένο, το διαφορετικό. Οι ελπίδες αυτές ενταφιάστηκαν με τους νεκρούς του Α' και Β' Παγκοσμίου Πολέμου, όμως η γαλλική σχολή προπολεμικά και η αμερικανική σχολή μεταπολεμικά, πρόλαβαν να θέσουν ζητήματα αποδοχής του άλλου –ανάμεσα σε ποικίλες όσες πρωτοβουλίες– και να μπορούν να συνδεθούν σήμερα με τις πολυπολιτισμικές σπουδές, όπου προωθούνται η διαπολιτισμική κατανόηση και η αναγνώριση και αποδοχή του άλλου, του διαφορετικού. (Τσιριμώκου Λ., 2000).

Το δεύτερο ερώτημα είναι το γιατί αυτού του συλλογικού τόμου, στη θεμελίωση και κατασκευή τρόπων επικοινωνίας, αποδοχής και ανοχής με τον άλλο, τον ξένο, τον διαφορετικό.

Αρχικά, η όποια λογοτεχνική γραφή –ιδίως σήμερα– τείνει και προς μια σχετική πειραματική έρευνα «προσομοίωσης» καταστάσεων ετερότητας και όχι απλά αντιγραφών, εντός των ορίων που προσδιορίζει το εκάστοτε κειμενικό είδος της μυθοπλασίας. Υπάρχουν αναπαραστάσεις που «δημιουργούν» και αναπαραστάσεις που αντιγράφουν και θυμίζουν, αναπαραστάσεις που προσδιορίζουν άμεσα και έμμεσα καταστάσεις, που παραπέμπουν σε ξεχωριστά πεδία ετερότητας. Και επειδή τα κείμενα έρευνας είναι στο ευρύ πεδίο της παιδικής λογοτεχνίας το γιατί επεκτείνεται και στον χώρο της.

1. Επειδή η παιδική λογοτεχνία αποτελεί ένα ξεχωριστό προνομιακό πεδίο αναπαράστασης ιδεών, συμβόλων και συμπεριφορών και γιατί απευθύνεται σε παιδιά, και τα παιδιά αποτελούν το μέλλον του κόσμου. Ίσως γιατί τα παιδιά, χρησιμοποιούνται ως «κοινωνικοί προφήτες» για να μεγεθύνουν τα προβλήματα ή τις ελπίδες που η συνείδηση της κοινωνίας «οσφραίνεται», μα που δεν μπορεί ακόμη να εκφράσει. (Jenks, Ch. 1996). Όμως, συνοδεύεται από αρκετές ιδιαιτερότητες, διότι συχνά υποκύπτει στις προδιαγραφές και στην αυτολογοκρισία που επιβάλλει άτυπα ο εννοούμενος ή προσδοκώμενος μικρός αναγνώστης και διότι συχνά δεν θεωρείται πρώτιστα μορφή τέχνης αλλά ηθικοπλαστικό κοινωνικοποιητικό εργαλείο.

2. Επειδή οι αναπαραστάσεις ενός μεγίστου και δημόσιου κοινωνικού συμβόλου, όπως είναι το «παιδί» ή «ο έφηβος άλλος» αποκτούν ιδιαίτερο ενδιαφέρον για ανάλυση και ερμηνεία. Ο τρόπος με τον οποίο βιώνουν τα παιδιά και οι έφηβοι τη διαφορετικότητα, εξαρτάται και από τον τρόπο που τον αφηγούμαστε και από τον τρόπο που εγγράφεται στα τρέχοντα παιδικά βιβλία, γιατί στην ουσία δάσκαλοι και γονείς εκεί θα καταφύγουμε για να μιλήσουμε για τόσο δύσκολα θέματα (Vandenbroeck M., 2010).

3. Επειδή ο ρόλος και η συμβολή της λογοτεχνικής αφήγησης στην κατασκευή της εικόνας του «άλλου» είναι σημαντικός, εφόσον μπορεί, σε αντίθεση με τα Μ.Μ.Ε., που λειτουργούν έντονα και βραχυπρόθεσμα, να μεταφέρει και να αποτυπώνει μακροπρόθεσμα την εικόνα και τη διάρκεια του λογοτεχνικού μύθου ή του λογοτεχνικού χαρακτήρα και έτσι να στεριώνεται ασφαλέστερα και λιγότερο επιφανειακά στο μυαλό του αναγνώστη, κάτι που συμβαίνει σχεδόν σε όλες τις στερεότυπες εικόνες της ετερότητας. Άλλωστε τα λογοτεχνικά κείμενα αποτελούν ένα είδος αναπαράστασης της πολιτισμικής πραγματικότητας, την οποία τα άτομα αλλά και τα σύνολα επεξεργάζονται, μοιράζονται, διαδίδουν και αποκαλύπτουν τον ιδεολογικό και πολιτιστικό χώρο στον οποίο τοποθετούνται.

4. Και τέλος επειδή η παιδική λογοτεχνία αποτελεί προνομιακό πεδίο, εφόσον ο τρόπος με τον οποίο αναπαρίσταται ένα μέγιστο και δημόσιο κοινωνικό σύμβολο, όπως είνβαι το «παιδί» ή «ο έφηβος μετανάστης», αποκαλύπτει ευκολότερα συγκεκριμένες αντιλήψεις, συμπεριφορές και ιδεολογίες στις οποίες, καθρεφτίζεται η συνειδητή και η μη κοινωνική πρακτική του καιρού μας και η περιρρέουσα ιδεολογία.

politismikes apostaseis

Αγχωτικά ευρήματα

1. Κοιτώντας και πάλι τον συλλογικό τόμο από κάποια απόσταση, αχνοφαίνεται ότι οι αναπαραστάσεις του «άλλου» στην ελληνική παιδική λογοτεχνία έμμεσα προβάλλουν την εθνική μας ανασφάλεια, το θέμα της πολιτιστικής υπεροχής, την ατελή κατασκευή της εθνικής ταυτότητας, τα αρνητικά εθνικά ανακλαστικά και την ευρωπαϊκότητα / ελληνικότητα. Η τριπλή διαστρωμάτωση της εθνικής ταυτότητας (αρχαιοελληνικός πολιτισμός, νεοελληνικός πολιτισμός και ορθοδοξία) φαίνεται να δημιουργεί κενά και αντιφάσεις (Δήμου Ν., 1975).

university studio press gavriilidou gefyronontas politismikes apostaseis stin paidiki logotexniaΘυμίζω επικουρικά: «Αυτά όλα τα τίναξαν στον αέρα οι Κοραήδες, οι Βαυαροί και οι διαφωτιστές, για να κατασκευάσουν το νόθο σχήμα ενός ελλαδικού κράτους εφάμιλλου των ευρωπαϊκών, μιας Ελλάδας που αρνήθηκε τον ελληνισμό και την πνευματική του παράδοση και την πολιτιστική του ταυτότητα». Χρ. Γιανναράς «Αντί», 1976, Νο 42.

2. Μεγαλύτερο όμως ενδιαφέρον έχει η διαπίστωση πως η Ελλάδα σταδιακά μετατρέπεται από χώρα εξαγωγής μεταναστών σε χώρα υποδοχής. Το πιο σημαντικό όμως είναι ότι στις ασύνειδες αναπαραστάσεις μοντέλων διαπολιτισμικότητας συνήθως κυριαρχεί σχεδόν απόλυτα το αφομοιωτικό μοντέλο από τα τέσσερα: «αφομοιωτικό ή προσαρμογής» –το υποδηλώνει ο τίτλος του–, «μεταβατικό», όπου υπάρχει μια διευκόλυνση για κατανόηση και βοήθεια για τη μετάβαση επαφής από την ξεχωριστή ατομική/οικογενειακή κουλτούρα στην κυρίαρχη, το μοντέλο «επαφής», με έμφαση περισσότερο στην επαφή και συνύπαρξή τους με αμοιβαίο σεβασμό και στο μοντέλο της «πολυπολιτισμικότητας ή μοντέλο πολιτισμικής αλλαγής», όπου προωθείται η δημιουργία ενός πολιτιστικού μείγματος, στο οποίο αναπτύσσονται στοιχεία από όλα τα πολιτιστικά περιβάλλοντα των ατόμων.

...αχνοφαίνεται ότι οι αναπαραστάσεις του «άλλου» στην ελληνική παιδική λογοτεχνία έμμεσα προβάλλουν την εθνική μας ανασφάλεια, το θέμα της πολιτιστικής υπεροχής, την ατελή κατασκευή της εθνικής ταυτότητας, τα αρνητικά εθνικά ανακλαστικά και την ευρωπαϊκότητα / ελληνικότητα.

Τέλος, η συνάντηση με τον «άλλο» καταγράφεται να προκαλεί αλυσιδωτές αντιδράσεις, απόρριψη, φόβο, κατανόηση, περισυλλογή, επικοινωνία, προβολές, οίκτο και λύπη αλλά και εξιδανίκευση και δυσφήμιση. Είναι όμως σχεδόν απαραίτητη στην κατασκευή και πρόσληψη του «άλλου» αλλά και του «εαυτού», του «εμείς» και οι «άλλοι».


* Ο ΑΝΔΡΕΑΣ ΚΑΡΑΚΙΤΣΙΟΣ είναι ομότιμος καθηγητής στο Τμήμα Επιστημών Προσχολικής Αγωγής και Εκπαίδευσης [Τ.Ε.Π.Α.Ε.] στο Α.Π.Θ.

Ακολουθήστε την boopress.gr στο Google News και διαβάστε πρώτοι τα θέματα που σας ενδιαφέρουν.


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

«Για την ποιητική γραφή» του Γιώργου Βέη (κριτική)

«Για την ποιητική γραφή» του Γιώργου Βέη (κριτική)

Για τον τόμο του Γιώργου Βέη με δοκίμια ποιητικής και κείμενα για την ποίηση «Για την ποιητική γραφή – Δοκιμίων σύνοψις» (εκδ. Ύψιλον).

Του Χρίστου Λάνδρου

Σχεδόν όλοι οι ποιητές επιχειρούν να δώσουν έναν ορισμό ποίησης ή να εξηγήσουν τον δικό τους δρό...

«Σκακιστικές Ολυμπιάδες στα χρόνια του Ψυχρού Πολέμου και μετά» των Λ. Ζαχείλα & Κ. Κέφαλου

«Σκακιστικές Ολυμπιάδες στα χρόνια του Ψυχρού Πολέμου και μετά» των Λ. Ζαχείλα & Κ. Κέφαλου

Για το βιβλίο των Λουκά Ζαχείλα και Κοσμά Κέφαλου «Σκακιστικές Ολυμπιάδες στα χρόνια του Ψυχρού Πολέμου και μετά (1950-2000) – Ο συναρπαστικός κόσμος του σκακιού μέσα από την κορυφαία διεθνή διοργάνωση» (εκδ. Σοφία). Κεντρική εικόνα: Ο αμερικανός Reshevsky απέναντι στον γιουγκοσλάβο Gligorić, ο ο...

«Ομηρικές εκλογές» του Βασίλη Μπουκουβάλα (κριτική)

«Ομηρικές εκλογές» του Βασίλη Μπουκουβάλα (κριτική)

Για το βιβλίο του Βασίλη Μπουκουβάλα «Ομηρικές εκλογές» (εκδ. Το Ροδακιό). Κεντρική εικόνα: Σχέδιο του ζωγράφου Κώστα Παπατριανταφυλλόπουλου.

Της Μαρίας Μαυρικάκη

«Δοκιμαστικές μεταγραφές» αποκαλεί ο ίδιος ο συγγραφέας στον πρόλογό του την κο...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

Χάνα Κεντ: «Με γοήτευσε η ιδέα μιας αγάπης που ήταν πέρα από τον χρόνο»

Χάνα Κεντ: «Με γοήτευσε η ιδέα μιας αγάπης που ήταν πέρα από τον χρόνο»

Η Αυστραλή Χάνα Κέντ (Hannah Kent), συγγραφέας του εξαιρετικού «Έθιμα ταφής», μιλάει για το νέο της μυθιστόρημα με τίτλο «Λατρεία» (εκδ. Ίκαρος), το οποίο περιγράφει τη βαθιά αγάπη μεταξύ δυο νεαρών μεταναστριών τον 19ο αιώνα.

Επιμέλεια: Book Press

...
Τριάντα χρόνια Καφέ Φίλιον – Το μεγάλο χωνευτήρι της Αθήνας

Τριάντα χρόνια Καφέ Φίλιον – Το μεγάλο χωνευτήρι της Αθήνας

Το Καφέ Φίλιον, το στέκι πολιτικών, καλλιτεχνών, διανοούμενων, ηθοποιών, αλλά και κάθε λογής αθηναίων, κλείνει φέτος 30 χρόνια παρουσίας στην πόλη μας, και το γιορτάζει. Ακολουθεί το Δελτίο Τύπου που εξέδωσαν οι ιδιοκτήτριες του καφενείου ενόψει της επετείου, καθώς και απόσπασμα από το διήγημα του Κ.Β. Κατσουλάρη «Φ...

Σε μυθιστόρημα εμπνευσμένο από τον πατέρα του Νετανιάχου το Πούλιτζερ λογοτεχνίας για το 2021

Σε μυθιστόρημα εμπνευσμένο από τον πατέρα του Νετανιάχου το Πούλιτζερ λογοτεχνίας για το 2021

Ο συγγραφέας Τζόσουα Κοέν (Joshua Cohen) τιμήθηκε με το φετινό Βραβείο Pulitzer στην κατηγορία της μυθοπλασίας, για το μυθιστόρημά του με τίτλο «The Netanyahus», ένα σατιρικό μυθιστόρημα εμπνευσμένο από τη ζωή του πατέρα του πρώην Ισραηλινού πρωθυπουργού Μπενιαμίν Νετανιάχου. Δείτε επίσης τα υπόλοιπα βραβεία Pulitze...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

«Ονειρεύομαι πίνακες» του Σόλωνα Παπαγεωργίου (προδημοσίευση)

«Ονειρεύομαι πίνακες» του Σόλωνα Παπαγεωργίου (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από τη συλλογή διηγημάτων του Σόλωνα Παπαγεωργίου «Ονειρεύομαι πίνακες», η οποία θα κυκλοφορήσει τις επόμενες μέρες από τις εκδόσεις Στίξις.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Ονειρεύομαι πίνακες

...
«Ο ταχυδρόμος του Νερούδα» του Αντόνιο Σκάρμετα (προδημοσίευση)

«Ο ταχυδρόμος του Νερούδα» του Αντόνιο Σκάρμετα (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα του Antonio Skármeta «Ο ταχυδρόμος του Νερούδα» (μτφρ. Αγγελική Βασιλάκου), το οποίο θα κυκλοφορήσει στις 11 Μαΐου από τις εκδόσεις Κλειδάριθμος.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Μεγαλωμένος ανάμε...

«Μια τελευταία επιστολή αγάπης» της Ελιάνας Χουρμουζιάδου (προδημοσίευση)

«Μια τελευταία επιστολή αγάπης» της Ελιάνας Χουρμουζιάδου (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα της Ελιάνας Χουρμουζιάδου «Μια τελευταία επιστολή αγάπης», που θα κυκλοφορήσει στις 11 Μαΐου από τις εκδόσεις Πατάκη.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Θα σου πω τι θυμάμαι από τη συνέχεια. Περπατήσαμε αργά στην ...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

«Σταυροδρόμια», «Σάγκι Μπέιν», «Η υπόσχεση»: Τρία σπουδαία σύγχρονα μυθιστορήματα

«Σταυροδρόμια», «Σάγκι Μπέιν», «Η υπόσχεση»: Τρία σπουδαία σύγχρονα μυθιστορήματα

Το μυθιστόρημα, ακόμη και την τρίτη δεκαετία του 21ου αιώνα, παραμένει το μεγάλο χωνευτήρι της πεζογραφικής φόρμας, ένας αφηγηματικός κόσμος ευρύχωρος και δεκτικός, που έχει τη μοναδική δύναμη να κινεί μεγάλους όγκους αφηγηματικού υλικού και να τους κατανέμει ομαλά μέσα στη διάρκεια μίας ή και πολλών δεκαετιών. ...

Έξι αστυνομικά μυθιστορήματα και ένα δοκίμιο του Όργουελ

Έξι αστυνομικά μυθιστορήματα και ένα δοκίμιο του Όργουελ

Έξι προσφατα αστυνομικά μυθιστορήματα και ένα δοκίμιο του George Orwell. Κλασικό και σύγχρονο βρετανικό, σκανδιναβικό αλλά και μια αυτοέκδοση ελληνικού αστυνομικού μυθιστορήματος μεταξύ των προτάσεων. Κεντρική εικόνα: Εικονογράφηση του Λιθουανού © Karolis Strautniekas.

Της Χίλντας Παπαδημητρίου ...

Πόλεμος στην Ουκρανία: Οκτώ βιβλία για το «πώς φτάσαμε ως εδώ»

Πόλεμος στην Ουκρανία: Οκτώ βιβλία για το «πώς φτάσαμε ως εδώ»

Οκτώ βιβλία που μας βοηθούν να καταλάβουμε, ακόμη και σε καταστάσεις κρίσιμες και τραγικές όπως αυτές που ζούμε σήμερα, «Πώς φτάσαμε ως εδώ». Τα έξι είναι βιβλία ιστορίας, έρευνας και γεωπολιτικής και τα δύο είναι λογοτεχνικά έργα Ουκρανών συγγραφέων. Στην κεντρική εικόνα: Από διαδήλωση στο Βερολίνο την περασμένη Κυ...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

14 Σεπτεμβρίου 2021 ΤΕΛΕΥΤΑΙΑ ΝΕΑ

Τα βιβλία του χειμώνα: Τι θα διαβάσουμε τους μήνες που έρχονται (ανανεωμένο)

Επιλογές βιβλίων από τις προσεχείς εκδόσεις ελληνικής και μεταφρασμένης πεζογραφίας, ποίησης, βιογραφιών και δοκιμίων από 34 εκδοτικούς οίκους. Επιμέλεια: Κώστας Αγορα

ΦΑΚΕΛΟΙ