Μαρία Κάλλας: γράμματα και αναμνήσεις, του Τομ Βολφ

Μια αξιόπιστη βιογραφία της Κάλλας, της μεγαλύτερης, ίσως, υψιφώνου του 20ου αιώνα, μας προσφέρει ο Τομ Βολφ μέσω της δικής της πρωτοπρόσωπης αφήγησης. Ο Τομ Βολφ δεν είναι, επομένως, ο συγγραφέας του παρόντος έργου – αντιθέτως συγγραφέας θα πρέπει να θεωρηθεί η ίδια η Κάλλας. Ο Τομ Βολφ ήταν όμως αυτός ο οποίος με υπομονή και αγάπη συγκέντρωσε, μετέφρασε, ταξινόμησε και υπομνημάτισε τις επιστολές της Μαρίας. Είναι επίσης ο δημιουργός της γνωστής ταινίας “Maria by Callas”, και, όπως είναι προφανές, μεγάλος θαυμαστής και προσεκτικός ακροατής των ερμηνειών της.

Το βιβλίο περιλαμβάνει έναν πρόλογο του Τομ Βολφ καθώς και ένα γράμμα στην αρχή του βιβλίου, γραμμένο από τον ίδιο με αποδέκτη την Κάλλας, στο οποίο εξηγεί το πώς παρακινήθηκε να μελετήσει τη ζωή της μεγάλης ντίβας. Κατόπιν, ακολουθεί η αφήγηση των αναμνήσεων της Κάλλας από την ίδια – κάτι που επιχείρησε να κάνει, άλλες δύο φορές στο παρελθόν, μια το 1957 και άλλη μια το 1977. Στον ενδιάμεσο χρόνο, των δύο αυτών αφηγήσεων παρεμβάλλονται ιδιόχειρες επιστολές της Κάλλας προς διάφορες προσωπικότητες της εποχής, μουσικούς, συναδέλφους της από το λυρικό τραγούδι, διάσημους καλλιτέχνες, φίλους καλούς, μαέστρους. Ειδική αναφορά να κάνουμε στις επιστολές της προς τον πρώτο της σύζυγο Τζιοβάννι Μπαττίστα Μενεγκίνι, την αγαπημένη της δασκάλα στην Αθήνα, την Ελβίρα ντε Ιντάλγκο, ενώ θα βρούμε μια και μόνο επιστολή προς τον έτερο αγαπημένο της, τον Αριστοτέλη Ωνάση. Λιγότερες σε αριθμό είναι οι επιστολές που απευθύνονται στην ίδια την Κάλλας. Για καλύτερη εποπτεία της ζωής και την καριέρας της μεγάλης σοπράνο, περιλαμβάνονται στο βιβλίο πίνακες με τις παραστάσεις και τα ρεσιτάλ της ανά την υφήλιο, καθώς και φωτογραφικό υλικό από τις εμφανίσεις της.

Ερμήνευεσε μοναδικά πολλούς γνωστούς ρόλους του διεθνούς ρεπερτορίου όπως τη Μήδεια του Κερουμπίνι, την Τζιοκόντα του Πονκιέλλι, την Τραβιάτα του Βέρντι, την Τόσκα του Πουτσίνι. Η ίδια ξεχώρισε και ταυτίστηκε περισσότερο από όλες τις ηρωίδες που ερμήνευσε με τη Νόρμα του Μπελίνι, ηρωίδα την οποία υποδύθηκε συνολικά πάνω από ενενήντα φορές σε οκτώ χώρες.

Από τα παιδικά της χρόνια στη Νέα Υόρκη όπου γεννήθηκε και στα πρώτα της βήματα στο κλασικό τραγούδι, έπειτα στην Αθήνα της Κατοχής και στα μαθήματα με τη σπουδαία δασκάλα της Ελβίρα ντε Ιντάλγκο, ο αναγνώστης θα κατανοήσει ποιες ήταν οι επιρροές που διαμόρφωσαν τη μεγάλη ντίβα. Οπωσδήποτε, θα εκπλαγεί με την εργατικότητα της Κάλλας, πλάι στο μεγάλο και πηγαίο ταλέντο της και θα θαυμάσει τη μανία της να μην τραγουδάει στις μεγάλες σκηνές αν δεν αισθανόταν ότι μπορούσε να αποδώσει το εκατό τοις εκατό των φωνητικών της δυνατοτήτων, μια μανία την οποία πλήρωσε ουκ ολίγες φορές με ζωηρές αποδοκιμασίες, όπως στη Ρώμη το 1958.

Σκάλα του Μιλάνου, Royal Opera House του Λονδίνου, Παρίσι, Βερολίνο, Αθήνα, Βιέννη, ακόμη και Μεξικό και Αργεντινή, η μεγάλη σοπράνο δούλεψε εντατικότατα κατά τη δεκαετία του '50, και ερμήνευεσε μοναδικά πολλούς γνωστούς ρόλους του διεθνούς ρεπερτορίου όπως τη Μήδεια του Κερουμπίνι, την Τζιοκόντα του Πονκιέλλι, την Τραβιάτα του Βέρντι, την Τόσκα του Πουτσίνι. Η ίδια ξεχώρισε και ταυτίστηκε περισσότερο από όλες τις ηρωίδες που ερμήνευσε με τη Νόρμα του Μπελίνι, ηρωίδα την οποία υποδύθηκε συνολικά πάνω από ενενήντα φορές σε οκτώ χώρες.

Ο Τομ Βολφ μας επιτρέπει να δούμε για πρώτη φορά όχι τη Μαρία πίσω από την Κάλλας, αλλά τη Μαρία να συνυπάρχει με την Κάλλας στους δραματικούς ρόλους, στις ιδιωτικές φιλίες, στις επαγγελματικές συνεργασίες, αλλά και στην ερωτική της ζωή.

Ο Τομ Βολφ μας επιτρέπει να δούμε για πρώτη φορά όχι τη Μαρία πίσω από την Κάλλας, αλλά τη Μαρία να συνυπάρχει με την Κάλλας στους δραματικούς ρόλους, στις ιδιωτικές φιλίες, στις επαγγελματικές συνεργασίες, αλλά και στην ερωτική της ζωή. Το βιβλίο αυτό εκπληρώνει, θα λέγαμε, την επιθυμία της Κάλλας να γράψει την αυτοβιογραφία της, απαλλαγμένη απ' όλα εκείνα τα ψεύδη και τις ανακρίβειες τα οποία κατά καιρούς διακινούνταν στα ταμπλόιντ της εποχης. Την επιθυμία της αυτή δεν πρόλαβε να την πραγματοποιήσει. Πέθανε ξαφνικά στο διαμέρισμά της στο Παρίσι το 1977 σε ηλικία 53 ετών. 

Ένα βιβλίο-φόρος τιμής στην μεγάλη καλλιτέχνιδα, το οποίο διαβάζεται με μεγάλο ενδιαφέρον από μουσικούς και μη. Τολμώ να πω και εγώ ως δασκάλα φωνητικής, μουσικός, σοπράνο και φανατική ακροάτρια της υπέροχης αυτής τέχνης που λέγεται όπερα, ότι το βιβλίο αυτό θα συγκινήσει ιδιαίτερα όσους σχετίζονται, με οποιονδήποτε τρόπο, με τη θεϊκή αυτή τέχνη της μουσικής. Και επιπλέον, θα τους διαφωτίσει, αφού η μεγάλη Ελληνίδα σοπράνο αποκαλύπτει στις αναμνήσεις της, κάποια βασικά σημεία της φτασμένης τεχνικής της στο τραγούδι, τα οποία μπορούν να αποτελέσουν χρήσιμο οδηγό για τους νέους σπουδαστές του κλασικού τραγουδιού.

* Η ΛΕΥΚΗ ΣΑΡΑΝΤΙΝΟΥ είναι συγγραφέας, ιστορικός και καθηγήτρια μουσικής. Τελευταίο της βιβλίο, η μελέτη «Μύθοι που έγιναν ιστορία» (εκδ. Ενάλιος).

Μαρία Κάλλας
ΓΡΑΜΜΑΤΑ ΚΑΙ ΑΝΑΜΝΗΣΕΙΣ
Επιμ. ΤΟΜ ΒΟΛΦ
Μτφρ. ΑΝΔΡΕΑΣ ΠΑΠΠΑΣ
ΠΑΤΑΚΗΣ 2020
Σελ. 496, τιμή εκδότη €20,90