DON KIXOTHS AND TOM

Για τα εικονογραφημένα βιβλία-διασκευές για παιδιά: «Δον Κιχώτης» του Αντώνη Παπαθεοδούλου (εκδ. Παπαδόπουλος) και «Τομ Σόγιερ» της Τζέμης Τασάκου (εκδ. Μεταίχμιο)

Του Γιάννη Σ. Παπαδάτου

Τα τελευταία χρόνια εκδίδεται πληθώρα διασκευασμένων κλασικών έργων με τη μορφή των απλών εικονογραφημένων ιστοριών. Οι νεώτερες εποχές επιζητούν τα αριστουργήματα του παρελθόντος ώστε να γίνουν γνωστά στα παιδιά, είτε με πιο συνεπτυγμένη μορφή είτε με τη μορφή εικονογραφημένων ιστοριών είτε με τη μορφή comics (βλ. τα περίφημα πάλαι ποτέ κλασικά εικονογραφημένα) είτε με την πιο σύγχρονη, των graphic novel. Για παράδειγμα, αναφέρω το μυθιστόρημα της Άλκης Ζέη Ο μεγάλος περίπατος του Πέτρου, στην πρόσφατη διασκευή της Αγγελικής Δαρλάση.

DON KIXOTHSΟ όρος «διασκευή» είναι γνωστό από τη θεωρία ότι είναι προβληματικός. Τίποτε δεν μπορεί να ξεπεράσει το πρωτότυπο. Οι αντιρρήσεις που εγείρονται και δεν είναι του παρόντος να αναπτύξω, έχουν, μεταξύ άλλων, σχέση είτε με τα τμήματα των κειμένων που αφαιρούνται είτε με εκείνα τα τμήματα που συμπτύσσονται ή ακόμη και όταν οι διασκευές προσαρμόζονται στις κοινωνικές, πολιτικές και εκπαιδευτικές συνθήκες της κάθε εποχής. Ωστόσο, οι όποιες διακειμενικού τύπου διασκευές των πρωτότυπων, παρά τις διαφορετικές απόψεις, θεωρούνται απαραίτητες. Συστήνουν στα παιδιά αριστουργήματα της εγχώριας αλλά και της παγκόσμιας λογοτεχνίας άλλων εποχών και άλλων λογοτεχνικών οριζόντων. Και προπάντων, βιβλία που ήταν γραμμένα για ενήλικες και, τότε που εκδίδονταν, δεν διαβάζονταν από παιδιά. Φαντάζει σαν ο «αναγνώστης παιδί» ως έννοια να παίρνει, θα έλεγα, μια αναγνωστική ετεροχρονισμένη… εκδίκηση.

Ο Κώστας Πούλος, ένας συγγραφέας που έχει διασκευάσει με επιτυχία αρκετά κλασικά βιβλία (σειρές: «Τα Ελληνικά», εκδ. Παπαδόπουλος, «Η πρώτη μου λογοτεχνία», εκδ. Μεταίχμιο) αναφέρει χαρακτηριστικά ότι στις διασκευές κοιτάζουμε το παρελθόν με παιδικά μάτια. Πάντως να σημειώσω ότι ο 19ος αιώνας για την Ελλάδα μπορεί να χαρακτηριστεί ο αιώνας των μεταφράσεων και διασκευών βιβλίων για παιδιά, δεδομένου ότι πολλοί συγγραφείς θέλοντας να δώσουν πνευματική τροφή στα παιδιά του νεοσύστατου κράτους, διασκεύαζαν κείμενα ελληνικά και προπάντων ξένα κατά κόρον. Διαβάζοντας κανείς τους προλόγους εκείνων των βιβλίων διαπιστώνει ότι οι διασκευαστές είχαν πλήρη συναίσθηση του χρέους που επιτελούσαν σχετικά με τη μόρφωση των Ελληνόπουλων.

Διαβάζοντας κανείς τους προλόγους εκείνων των βιβλίων διαπιστώνει ότι οι διασκευαστές είχαν πλήρη συναίσθηση του χρέους που επιτελούσαν σχετικά με τη μόρφωση των Ελληνόπουλων.

Τελικά, από τη μεγάλη παραγωγή διασκευών για παιδιά ανιχνεύονται αρκετά είδη: 1. Μυθιστορήματα που έχουν γραφτεί στο παρελθόν για ενήλικες, ελληνικά και κυρίως ξένα κλασικά. 2. Μυθιστορήματα που έχουν γραφτεί για παιδιά. 3. Έργα ποικίλων άλλων μορφών (π.χ. θεατρικά έργα, έπη, διηγήματα, λαϊκά παραμύθια, μύθοι).

Στη συνέχεια αναφέρομαι στα βιβλία Δον Κιχώτης του Μιγκέλ ντε Θερβάντες (από τη σειρά «Μικρά Μεγάλα Κλασικά», εκδ. Παπαδόπουλος) και Τομ Σόγιερ του Μάρκ Τουέιν (από τη σειρά «Η πρώτη μου λογοτεχνία», εκδ. Μεταίχμιο), που διασκευάστηκαν, αντίστοιχα, από τους συγγραφείς Αντώνη Παπαθεοδούλου και Τζέμη Τασάκου.

Ο Δον Κιχώτης έχει μεταφραστεί και κυρίως διασκευαστεί για παιδιά δεκάδες φορές στην ελληνική γλώσσα, μάλιστα και σε μορφή κόμικς στη σειρά «Κλασικά εικονογραφημένα». Για την ιστορία να αναφέρω ότι ο Δον Κιχώτης (πρωτότυπος τίτλος: Ο ευφάνταστος ευπατρίδης Δον Κιχώτης της Μάντσας) εκδόθηκε στην Ισπανία σε δύο μέρη (1605, 1615). Στην Ελλάδα εκδόθηκε και για παιδιά ως Δον Κισότ, Τα περιεργότερα των συμβάντων αυτού. Μετά εικονογραφιών και συνοπτικής ιστορίας του Τάγματος των ιπποτών, το 1860. Παρουσιάστηκε δε και στη Διάπλασι των Παίδων, σε συνέχειες, το 1912.

Πράγματι, ο μεγάλος ιππότης, ο ρομαντικός ιδαλγός (ευπατρίδης) της Μάντσας, είναι από τους ήρωες που έχουν επηρεάσει την παγκόσμια τέχνη σε όλες της σχεδόν τις μορφές.

Η διασκευή του Παπαθεοδούλου φέρει τον τίτλο Δον Κιχώτης ή ο ιππότης που βγήκε από τα βιβλία για να αλλάξει τον κόσμο (εκδ. Παπαδόπουλος, 2021), έναν ευρηματικό τίτλο, γιατί πράγματι ο μεγάλος ιππότης, ο ρομαντικός ιδαλγός (ευπατρίδης) της Μάντσας, είναι από τους ήρωες που έχουν επηρεάσει την παγκόσμια τέχνη σε όλες της σχεδόν τις μορφές. Κεντρικός ήρωας του βιβλίου είναι ο αγρότης Αλόνσο Κιχάνης (ή Κιχάδα σε διάφορες μεταφράσεις), ένας μανιώδης φιλαναγνώστης θα λέγαμε σήμερα, βιβλίων ιπποτισμού, τόσο που πίστεψε ότι ο ίδιος είναι ιππότης με το όνομα Δον Κιχώτης. Ορισμένες εμβληματικές εικόνες του πρωτότυπου, με κορυφαίες αφηγηματικές έννοιες τη φαντασία (Δον Κιχώτης), την πραγματικότητα (Σάντσο), το όνειρο (Δουλτσινέα) και τις εμβληματικές σκηνές των ανεμόμυλων και των προβάτων, μεταφέρει με περιληπτικά απλό και λιτό λόγο ο Παπαθεοδούλου, επιταχύνοντας την αφήγηση. Δημιουργώντας δε κενά απροσδιοριστίας, ιδίως ο αναγνώστης που έχει διαβάσει το πρωτότυπο μπορεί να προβαίνει σε διαδικασίες ανάκλησης.

Ο Δον Κιχώτης ως εμβληματικός ήρωας προκαλεί ανάμεικτα συναισθήματα κατά την ανάγνωση. Γίνεται φίλος με τα παιδιά περνώντας ακάθεκτος και με θλιμμένο τρόπο υπερήφανος ανάμεσα στις εποχές συνομιλώντας μαζί τους, αφήνοντας γέλιο αλλά πρωτίστως προβληματισμό για τη ζωή και το μέλλον τους. Είναι πάντα επίκαιρος και το βιβλίο του Παπαθεοδούλου κρατάει με επιτυχία το ύφος του πρωτότυπου, παράλληλα συνδράμοντας δημιουργικά, με φιλαναγνωστικό τρόπο, προτείνοντας, στην επωδό, στα παιδιά να διαβάσουν αργότερα το βιβλίο ολόκληρο.

Η εικονογράφηση της Ίριδος Σαμαρτζή είναι στο ύφος του κειμένου. Ευρηματική η εικόνα του εξώφυλλου με το όνομα του Δον Κιχώτη να αντικαθιστά συμβολικά την εικόνα του.

mark twain metaixmioΠαρόμοια και το βιβλίο Οι περιπέτειες του Τομ Σόγιερ έχει μεταφραστεί και διασκευαστεί στην Ελλάδα δεκάδες φορές, ήδη από το 1894. Ο Μαρκ Τουέιν το εξέδωσε το 1876. Γράφει στον πρόλογό του ότι ο Τομ Σόγιερ αποτελεί σύνθεση τριών χαρακτήρων που γνώριζε ο συγγραφέας σε συνδυασμό με τις δικές του περιπέτειες, καθώς στο βιβλίο αναφέρονται και δικές του εμπειρίες. Μάλιστα το συνιστά και σε ενήλικες για να μην ξεχάσουν ότι ήταν κάποτε παιδιά. Αργότερα εξέδωσε και άλλα βιβλία με ήρωα τον Τομ Σόγιερ (Ο Τομ Σόγιερ στο εξωτερικό και Ο Τομ Σόγιερ ντετέκτιβ). Εξάλλου πρωταγωνιστεί και στις Περιπέτειες του Χάκλμπερι Φιν. Είναι βιβλίο περιπέτειας από εκείνα που συναρπάζουν αποθεώνοντας την παιδική ηλικία με την επιθυμία της να ξεπεράσει τα συνήθη στενά πλαίσια και να γνωρίσει τον απέραντο, τον μυθικό και παράξενο στη σκέψη της κόσμο. Οι εικόνες της φιλίας, της συνεργασίας, της αγάπης για περιπέτεια, του ερωτικού ενστίκτου, της φιλαλήθειας μέσα από τη δράση του Τομ και των φίλων του, μεταξύ αυτών και του ορφανού Χακ που θα πρωταγωνιστήσει, όπως σημείωσα, σε άλλο βιβλίο του Τουέιν, δίνουν ένα αριστουργηματικό βιβλίο μαθητείας και αυτογνωσίας.

Η Τζέμη Τασάκου στο βιβλίο Οι περιπέτειες του Τομ Σόγιερ - Ο πρώτος μου Μαρκ Τουέιν (εκδ. Μεταίχμιο, 2021) με λόγο ζωντανό μεταφέρει, με την ενδοδιηγητική φωνή του Τόμ, εικόνες της καθημερινής δράσης του, επιλέγοντας τις χαρακτηριστικές σκηνές του βαψίματος της μάντρας με το επινοητικό τέχνασμα του δαιμόνιου Τομ να αναθέσει σε άλλους την εργασία κι εκείνος να απολαμβάνει τη θέα, το ερωτικό του σκίρτημα για την Μπέκι, την περιπέτειά του σε ένα νησάκι του Μισισιπή με τους φίλους του και την εμφάνισή τους την ημέρα της… κηδείας τους, καθώς και την βοήθειά του στην εξιχνίαση ενός φόνου που ήταν μάρτυρας. Η Τασάκου εύστροφα προτρέπει τα παιδιά να αναζητήσουν το αυθεντικό κείμενο του Τουέιν, βάζοντας τον ίδιο τον Τομ να προτρέπει τους αναγνώστες, ώστε να το πραγματοποιήσουν.

Η εικονογράφηση του Γιάννη Σκουλούδη, μεταφέροντας το κλίμα της υπόθεσης, εστιάζει στους ήρωες πρωταγωνιστές. Δίνει κίνηση στο σώμα τους και παιγνιώδες ύφος στις εκφράσεις τους.

Καταληκτικά: πρόκειται για δύο επιτυχημένες διασκευές, οι οποίες πέρα από τη γραφή και το ύφος δύο δόκιμων συγγραφέων της λογοτεχνίας για παιδιά, πληρούν τις βασικές προϋποθέσεις που είναι απαραίτητο να έχουν οι διασκευές έργων για παιδιά: σεβασμό στο πρωτότυπο, γνώση της παιδικής ηλικίας, σύγχρονη και ενδιαφέρουσα εικονογράφηση.


* Ο Γιάννης Σ. Παπαδάτος είναι αναπλ. καθηγητής Παν/μίου Αιγαίου, κριτικός βιβλίου για νέους.

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΚΕΣ ΑΝΑΦΟΡΕΣ
Αναγνωστόπουλος, Δ. Βασίλης (2008). Ιδεολογία και Παιδική Λογοτεχνία. Πρόλογοι Παιδικών Βιβλίων: 19ος και 20ός αιώνας. Δεύτερος τόμος. Αθήνα: Καστανιώτης.
Κανατσούλη, Μένη (2018). Εισαγωγή στη θεωρία και κριτική της παιδικής λογοτεχνίας. Θεσσαλονίκη: University Studio Press.
Ντελόπουλος, Κυριάκος (1995). Παιδικά και Νεανικά βιβλία του 19ου αιώνα. Αθήνα: Ε.Λ.Ι.Α.
Πούλος, Κώστας (2000). «Κοιτάζοντας πίσω με μάτια παιδικά», στο: Καλογήρου, Τζίνα (επιμέλεια). Ξαναδιαβάζοντας τους Έλληνες κλασικούς. Αθήνα: Παπαδόπουλος.

Ακολουθήστε την bookpress.gr στο Google News και διαβάστε πρώτοι τα θέματα που σας ενδιαφέρουν.


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

«Δημιουργική Γραφή – “Παίζουμε Λογοτεχνία”» του Ανδρέα Καρακίτσιου

«Δημιουργική Γραφή – “Παίζουμε Λογοτεχνία”» του Ανδρέα Καρακίτσιου

Για το βιβλίο «Δημιουργική Γραφή – “Παίζουμε Λογοτεχνία”» του Ανδρέα Καρακίτσιου (εκδ. Ζυγός, σελ. 668)

Του Γιάννη Σ. Παπαδάτου

Ο Ανδρέας Καρακίτσιος αποτελεί μια ξεχωριστή παρουσία στον χώρο της πανεπιστημιακής εκπαίδευσης...

«Έρχεται ο γίγαντας» του Μάκη Τσίτα (κριτική)

«Έρχεται ο γίγαντας» του Μάκη Τσίτα (κριτική)

Για το βιβλίο του Μάκη Τσίτα «Έρχεται ο γίγαντας» (εικόνες: Νικόλας Χατζησταμούλος, εκδ. Μεταίχμιο), μια ιστορία για τις ψεύτικες ειδήσεις που τρομοκρατούν τον πληθυσμό. 

Του Μάνου Κοντολέων

Ο Μάκης Τσίτας σίγουρα είναι μια ιδιαίτερη περίπτωση στη...

«Η χώρα των τεράτων» του Μωρίς Σέντακ – Εικονοβιβλίο μαγικού ρεαλισμού

«Η χώρα των τεράτων» του Μωρίς Σέντακ – Εικονοβιβλίο μαγικού ρεαλισμού

Για το εικονοβιβλίο μαγικού ρεαλισμού «H χώρα των τεράτων» του Maurice Sendak (μτφρ. Γιάννης Παλαβός) που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Παπαδόπουλος. 

Του Γιάννη Σ. Παπαδάτου

Σε μια καλαίσθητη έκδοση μαζί με δυο αφίσες, σε μια χρηστική πάνινη τσάντα...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

«Όσο πιο βαθιά προχωρούμε στον εαυτό μας...» – εκδήλωση στη μνήμη του Κώστα Στεργιόπουλου

«Όσο πιο βαθιά προχωρούμε στον εαυτό μας...» – εκδήλωση στη μνήμη του Κώστα Στεργιόπουλου

Παρουσίαση της έκδοσης των Ημερολογίων του (1943-2014) Κώστα Στεργιόπουλου, με τίτλο Ex Nihilo, στο Μέγαρο Μουσικής Αθηνών (αίθουσα Γιάννης Μαρίνος του Συλλόγου «Οι Φίλοι της Μουσικής»).

Επιμέλεια: Book Press

Η Εταιρεία Συγγραφέων και η Ελληνική Εταιρε...

«Maniac» του Μπενχαμίν Λαμπατούτ (κριτική) – η αργή πλην βέβαιη ήττα του ανθρώπου από τις μανίες του

«Maniac» του Μπενχαμίν Λαμπατούτ (κριτική) – η αργή πλην βέβαιη ήττα του ανθρώπου από τις μανίες του

Για το βιβλίο του Μπενχαμίν Λαμπατούτ [Benjamín Labatut] «Maniac» (μτφρ. Αγγελική Βασιλάκου, εκδ. Δώμα). Στην κεντρική εικόνα, ο φυσικός Τζον Φον Νόυμαν. 

Γράφει ο Φώτης Καραμπεσίνης

Αυτό το βιβλίο ιστορεί τη μήνι του Προμηθέα....

«Τhe Dreamers», «Παγώνια» και «Μάλο Μόμε» (κριτική): Τρία δυνατά ελληνικά έργα

«Τhe Dreamers», «Παγώνια» και «Μάλο Μόμε» (κριτική): Τρία δυνατά ελληνικά έργα

Μέσα στην πληθώρα των ελληνικών έργων που ανεβαίνουν για βραχύ διάστημα στις αθηναϊκές σκηνές ξεχώρισαν τα έργα «The Dreamers» σε σκηνοθεσία Πέρη Μιχαηλίδη, «Παγώνια» σε σκηνοθεσία Τάσου Πυργιέρη και «Μάλο Μόμε σε σκηνοθεσία Νάντιας Δαλκυριάδου. Κεντρική εικόνα: από την παράσταση «The Dreamers».  

...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

«Μέσα στο δίχτυ» της Άιρις Μέρντοχ (προδημοσίευση)

«Μέσα στο δίχτυ» της Άιρις Μέρντοχ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα της Άιρις Μέρντοχ [Iris Murdoch] «Μέσα στο δίχτυ» (μτφρ. Έφη Τσιρώνη), το οποίο κυκλοφορεί στις 6 Μαρτίου από τις εκδόσεις Διόπτρα.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Όταν είδα τον Φιν να με περιμένει στη γωνία το...

«Η τέχνη της μέθης» του Λοράν ντε Σουτέρ (προδημοσίευση)

«Η τέχνη της μέθης» του Λοράν ντε Σουτέρ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από βιβλίο του βραβευμένου Βέλγου δοκιμιογράφου και καθηγητή Νομικής Λοράν ντε Σουτέρ [Laurent de Sutter] «Η τέχνη της μέθης» (μτφρ. Ζωή Καραμπέκιου), το οποίο θα κυκλοφορήσει στις 6 Μαρτίου από τις εκδόσεις Το Μέλλον.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

...
«Depeche mode» του Σέρχι Ζαντάν (προδημοσίευση)

«Depeche mode» του Σέρχι Ζαντάν (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα του Σέρχι Ζαντάν [Serhiy Zhadan] «Depeche mode» (μτφρ. Δημήτρης Τριανταφυλλίδης), το οποίο κυκλοφορεί στις 21 Φεβρουαρίου από τις εκδόσεις Διόπτρα.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Καθισμένος εδώ,...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Ντόνα Ταρτ – Ένα συγγραφικό φαινόμενο του 21ου αιώνα

Ντόνα Ταρτ – Ένα συγγραφικό φαινόμενο του 21ου αιώνα

Ελάχιστοι συγγραφείς στις μέρες μας έχουν την απήχηση ενός «ποπ σταρ» όσο η Ντόνα Ταρτ [Donna Tartt]. Γύρω από το όνομά της σωρεύονται φήμες και «τρελές» ειδήσεις. Ωστόσο τα βιβλία της διαβάζονται με πάθος, πυροδοτούν πάντα συζητήσεις και αποτελούν σημαντική συνεισφορά στη σύγχρονη αμερικανική λογοτεχνία. Kεντρική ε...

«Μικρές εισαγωγές» σε μεγάλες θεματικές από τις εκδόσεις Οξύ – 5 βιβλία που μας κάνουν σοφότερους

«Μικρές εισαγωγές» σε μεγάλες θεματικές από τις εκδόσεις Οξύ – 5 βιβλία που μας κάνουν σοφότερους

«Τρέλα», «Αντίληψη», «Αισθητική», «Πληροφορία», «Χιούμορ»: Πέντε βιβλία της άκρως επιτυχημένης σειράς του Oxford University Press κυκλοφορούν στα ελληνικά από τις εκδόσεις Οξύ και μας βοηθούν να κατανοήσουμε βασικές πτυχές της ανθρώπινης νόησης και συμπεριφοράς. Η επιμέλεια της σειράς είναι του Θάνου Καραγιαννό...

Δύο χρόνια από τη ρωσική εισβολή στην Ουκρανία: Είναι η Ευρώπη σε πόλεμο; – Τα βιβλία που δίνουν τις απαντήσεις

Δύο χρόνια από τη ρωσική εισβολή στην Ουκρανία: Είναι η Ευρώπη σε πόλεμο; – Τα βιβλία που δίνουν τις απαντήσεις

«Είμαστε εξαιρετικά τυχεροί που ζούμε στην Ευρώπη» μας έλεγε σε πρόσφατη συνέντευξή του για την Book Press, o ευρωπαϊστής ιστορικός Τίμοθι Γκάρτον Ας. Δύο χρόνια μετά από την έναρξη του πολέμου της Ρωσίας στην Ουκρανία ανατρέχουμε στα άρθρα που γράψαμε για βιβλία που διαβάσαμε και προτείναμε όλο αυτό το διάστημα. Το...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

02 Απριλίου 2023 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα μεγαλύτερα μυθιστορήματα όλων των εποχών: 20 έργα-ποταμοί από την παγκόσμια λογοτεχνία

Πολύτομα λογοτεχνικά έργα, μυθιστορήματα-ποταμοί, βιβλία που η ανάγνωσή τους μοιάζει με άθλο. Έργα-ορόσημα της παγκόσμιας πεζογραφίας, επικές αφηγήσεις από την Άπω Ανατ

ΦΑΚΕΛΟΙ

ΞΕΧΩΡΙΣΑΜΕ

ΝΑ ΑΛΛΟ ΕΝΑ