alt

Μεταφραστές και επιμελητές αποκαλύπτουν τις διαδρομές μέσα από τις οποίες προσέγγισαν τη γλώσσα, το ύφος ή και την οικονομία ενός βιβλίου και μοιράζονται μαζί μας τα μυστικά του εργαστηρίου τους. Φιλοξενούμενη, η συγγραφέας και μεταφράστρια Ισμήνη Καπάνταη, με αφορμή το μυθιστόρημα του Anthony Trollope «Οι πύργοι του Μπάρτσεστερ», το οποίο κυκλοφορεί από εκδ. Gutenberg.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Πώς και γιατί βρέθηκα να μεταφράζω Trollope; Πριν ξεκινήσω να μεταφράζω τους Πύργους είχαν προηγηθεί τέσσερις άλλες δικές μου μεταφράσεις: Τα Πουλιά του Αθώου Δάσους, της Deirdre Madden, εκδόσεις Χατζηνικολή, Άνθη του Λόγου, του Geofroy Tory, εκδόσεις Κότινος, Οκτώβρης, Οχτώ το Πρωΐ, του Norman Manea, εκδόσεις Καστανιώτη, και Ματίλντα, της Mary Shelley, εκδόσεις Νεφέλη· καμμία δεν την είχα προτείνει εγώ στους εκδότες, αν και πρέπει να ομολογήσω ότι και τις τέσσερις, όσο εργαζόμουν, για διαφορετικούς βέβαια λόγους, τις απήλαυσα. Τη μετάφραση, πάντως, των Πύργων την πρότεινα εγώ στις εκδόσεις Gutenberg και είμαι ευτυχής που συμφώνησαν, όταν μάλιστα τους ανέφερα ότι μέχρι εκείνη τη στιγμή κανένα έργο του Anthony Trollope δεν είχε ακόμη εκδοθεί στα ελληνικά. Εκείνοι, ως εκδότες, ορθά πράττοντας, φρόντισαν να μεταφραστεί παράλληλα και Ο Επίτροπος, που προηγείται των Πύργων χρονολογικά, και τα δύο έργα εκδόθηκαν σχεδόν ταυτοχρόνως.

Τη μετάφραση, πάντως, των Πύργων την πρότεινα εγώ στις εκδόσεις Gutenberg και είμαι ευτυχής που συμφώνησαν, όταν μάλιστα τους ανέφερα ότι μέχρι εκείνη τη στιγμή κανένα έργο του Anthony Trollope δεν είχε ακόμη εκδοθεί στα ελληνικά. Εκείνοι, ως εκδότες, ορθά πράττοντας, φρόντισαν να μεταφραστεί παράλληλα και Ο Επίτροπος, που προηγείται των Πύργων χρονολογικά, και τα δύο έργα εκδόθηκαν σχεδόν ταυτοχρόνως.

Είμαι φανατική αναγνώστρια. Διαβάζω όλων των ειδών τα έργα, και τους κλασικούς τους διαβάζω και τους ξαναδιαβάζω, όχι μία, πολλές φορές. Τελευταία, όμως, όταν με λύπη μου διαπίστωσα ότι σχεδόν όλα τα ήδη πολυδιαβασμένα αλλά προ πολλών χρόνων αγορασμένα paper backs, Penguin, Pan, Flamingo, Oxford University Press, κ.λπ., κ.λπ., διαλύονται στα χέρια μου την ώρα που επιχειρώ να τα ξαναδιαβάσω, σε όποιο βιβλιοπωλείο βρίσκω τους ίδιους τίτλους, πανόδετους, τους ξαναγοράζω. Βλέπετε, όταν τα αγόραζα όλα αυτά τα βιβλία μου ήταν αδύνατον να φανταστώ πώς θα εξελίσσονταν τα πράγματα με το πέρασμα του χρόνου, αφού τις αντίστοιχες φθηνές εκδόσεις της εποχής της μητέρας μου, έργα των Wells, Shaw, Galsworthy, και άλλα, των Tauchnitz Editions —βιβλία αγορασμένα από εκείνη πριν από πολύ περισσότερα χρόνια, απ᾽ ό,τι είχα αγοράσει εγώ τα δικά μου—, μπορούσα και μπορώ ακόμη να τα διαβάζω. Εκείνα τα βιβλία όμως ήταν με άλλο τρόπο τυπωμένα και βιβλιοδετημένα. Πριν από λίγα χρόνια, λοιπόν, αντικατέστησα το κατεστραμμένο μου Barchester Towers με την πανόδετη, Everyman's Library, έκδοσή του.

Όταν διάβασα για πρώτη φορά τους Πύργους ήμουνα στην Αγγλία και παρά το νεαρό της ηλικίας μου νομίζω ότι μου είχε αρέσει πολύ, δεν θυμάμαι ωστόσο τι είχα προσλάβει όταν το διάβαζα και τι είχα, στην ουσία, αντιληφθεί. Ο Trollope τότε ήταν μέσα στην προς εξέταση ύλη· το 1960 ήταν άλλωστε η εποχή της «κριτικής αναγέννησής» του, και το λέω αυτό επειδή, τόσο αμέσως μετά τον θάνατό του, όσο και αργότερα, ο Trollope, ένας από τους πολύ μεγάλους Άγγλους του δέκατου ένατου αιώνα, είχε υποβαθμιστεί κάπως, και το περίεργο είναι ότι υπεύθυνος, κατά πολύ, ήταν ο ίδιος, και η αυτοβιογραφία του που δημοσιεύθηκε δύο χρόνια μετά τον θάνατό του και έκανε μεγάλες πωλήσεις· κατά κάποιον τρόπο, ωστόσο, το κακό της υποβάθμισής του είχε ξεκινήσει νωρίτερα. Βλέπετε, και κατά τη διάρκεια της ζωής του, ο Trollope είχε φέρει σε δύσκολη θέση τους κριτικούς· αυτός, ένας τόσο πετυχημένος συγγραφέας με ευρύτατο κοινό, να δηλώνει ότι εργάζεται περίπου σαν υπάλληλος με συγκεκριμένο ωράριο, ότι ξυπνάει στις πέντε ή έξι η ώρα το πρωί και σταματά μόνον όταν έχει συμπληρώσει τον τάδε αριθμό λέξεων κάθε μέρα, ότι γράφει ταξιδεύοντας πάνω σε ειδικά διαμορφωμένο φορητό γραφειάκι, για να μην χάνει χρόνο; Όπως και να το κάνουμε, χάλαγε τα παραδεδεγμένα, στην αντίληψη του κοινού, τόσο της έννοιας της τέχνης όσο και της εικόνας ενός εργάτη της τέχνης. Έτσι εργάζεται ένας συγγραφέας; αναρωτήθηκαν. Και η έμπνευση; Δεν είναι προϋπόθεση για τη δημιουργία ενός πραγματικού έργου τέχνης η έμπνευση; Κι ακόμα, να ομολογεί, ένας άνθρωπος των γραμμάτων, πως τον ενδιαφέρει να κερδίσει; Να ομολογεί ότι απώτερος σκοπός του, όταν γράφει, είναι να βγάλει χρήματα; Είναι αυτός ένας πραγματικός καλλιτέχνης;

Τόσο οι κριτικοί, όσο ήταν εν ζωή, όσο και το αναγνωστικό του κοινό, μετά τον θανατό του, άρχισαν να κάνουν δεύτερες σκέψεις. Σύγχρονοί του συγγραφείς, ωστόσο, μεγάλοι κι εκείνοι, όπως η Τζώρτζ Έλλιοτ, ο Θάκερεϋ, ο Κόλλινς τον εκτιμούσαν πολύ, η δε Έλλιοτ έλεγε πως ίσως να μην είχε αποτολμήσει η ίδια ένα τόσο φιλόδοξο εγχείρημα όπως το Middlemarch αν δεν ειχε προηγηθεί ο Trollope με τα έξι μυθιστορήματά του, όπου η δράση εκτυλίσσεται στη φανταστική κομητεία του Barsetshire.

Στην Αυτοβιογραφία του ο Trollope γράφει: «Η συγγραφή των Πύργων του Μπάρτσεστερ ήταν πραγματική απόλαυση. Για μένα ο επίσκοπος και η κυρία Πράουντι υπήρχαν στ' αλήθεια, όπως υπήρχαν και τα προβλήματα του αρχιδιακόνου και οι έρωτες του κυρίου Σλόουπ».

Στην Αυτοβιογραφία του ο Trollope γράφει: «Η συγγραφή των Πύργων του Μπάρτσεστερ ήταν πραγματική απόλαυση. Για μένα ο επίσκοπος και η κυρία Πράουντι υπήρχαν στ' αλήθεια, όπως υπήρχαν και τα προβλήματα του αρχιδιακόνου και οι έρωτες του κυρίου Σλόουπ».

Ελπίζω να μην παρεξηγηθώ αν τώρα δηλώσω ότι κι εγώ, αρχικά ως μέλος του αναγνωστικού του κοινού, και ύστερα ως η μεταφράστρια ενός από τα έργα του, τους Πύργους τους απήλαυσα, κι επιφυλάσσομαι να τους ξανααπολαύσω, ποιος ξέρει ακόμα πόσες φορές στο μέλλον. Ο λόγος; Ή μάλλον, θα ήταν καλύτερα να πω, ένας από τους λόγους; Μα η αίσθηση ότι οι ήρωές του ζούν τον δέκατο ένατο αιώνα, φορούνε ρούχα διαφορετικά, και τα προβλήματα που τους απασχολούν, στην επιφάνειά τους τουλάχιστον, δεν έχουν καμία σχέση με ό,τι συμβαίνει σήμερα, κι εντούτοις μας αφορούν. Η βικτωριανή κοινωνία που ανατέμνει σαρκάζοντας ο Trollope, με αυστηρότητα και λεπτομερέστατη ακρίβεια και ενσυναίσθηση ωστόσο, είναι επίσης και η δική μας, η σημερινή, και θα εξακολουθήσει να είναι, όπως συμβαίνει πάντα με τα έργα των μεγάλων καλλιτεχνών, για τις κοινωνίες που θα ακολουθήσουν.

Η βικτωριανή κοινωνία που ανατέμνει σαρκάζοντας ο Trollope, με αυστηρότητα και λεπτομερέστατη ακρίβεια και ενσυναίσθηση ωστόσο, είναι επίσης και η δική μας, η σημερινή, και θα εξακολουθήσει να είναι, όπως συμβαίνει πάντα με τα έργα των μεγάλων καλλιτεχνών, για τις κοινωνίες που θα ακολουθήσουν.

Ειδικές δυσκολίες, όσο μετέφραζα, όπως είχα μιαν άλλη φορά, όχι, δεν αντιμετώπισα· η όλη προσπάθειά μου ήταν το ελληνικό κείμενο να κρατηθεί στο κλίμα και το ύφος του συγγραφέως, πράγμα που πιστεύω ότι είναι φιλοδοξία όλων των μεταφραστών. Στα πραγματολογικά, από την άλλη μεριά, τα οποία ήταν πάρα πολλά και αφορούσαν κυρίως την εκκλησία, είχα τη βοήθεια της επιμελήτριας Αγγελικής Παπαδοπούλου, την οποία και ευχαριστώ.

Η «άλλη φορά» στην οποία αναφέρθηκα ήταν όταν είχα την ευτυχία να μεταφράσω τα Άνθη του Λόγου, Εκδόσεις Κότινος, κείμενο του 16ου αιώνα, του οποίου ο συγγραφέας, Geofroy Tory, ήταν ο βασιλικός τυπογράφος του Φραγκίσκου Α' της Γαλλίας, και όχι μόνον. Ήταν επίσης ζωγράφος, χαράκτης αλλά και ποιητής, κριτικός, μεταφραστής, αναμορφωτής της ορθογραφίας της γαλλικής γλώσσας καθώς επίσης και της τυπογραφικής τέχνης. Το κείμενό του, αν και εκ πρώτης όψεως θα έλεγε κανείς ότι ήταν περιορισμένου ενδιαφέροντος, μια και σ’ αυτό ο Tory ανέλυε τους λόγους όπου, κατά την άποψή του, τα γράμματα του λατινικού αλφαβήτου θα πρέπει να σχεδιάζονται κατά τον Α —τον δικό του δηλαδή και σωστό— τρόπο και όχι κατ’ άλλους, ήταν ωστόσο γοητευτικό. Ο λόγος; Επειδή στην προσπάθειά του να στηρίξει τις απόψεις του, άρδευε επιχειρήματα από όλους τους χώρους, όχι μόνον της αισθητικής, (αναλογίες κ.λπ.) αλλά και από την ιστορία, τη γεωγραφία, τη μυθολογία, τη φιλοσοφία, και όντας, όπως ήδη ανέφερα ποιητής, το κείμενό του κατέληγε παράδοξο μεν, αλλα εντούτοις γοητευτικότατο. Δούλευα έχοντας στα χέρια μου ένα γαλλικό πρωτότυπο και μια μεταγενέστερη μετάφρασή του στα αγγλικά, οι δυσκολίες τεράστιες, και έρχονταν ώρες που ευχόμουνα να μην το είχα αναλάβει. Η ικανοποίηση όμως όταν το τέλειωσα και κυρίως όταν, μετά από ένα χρονικό διάστημα, διάβασα το κείμενο τυπωμένο πλέον και είχα την αίσθηση ότι δεν πρόδωσα τον συγγραφέα, ήταν πολύ μεγάλη. Θα έπρεπε ωστόσο εδώ, τελειώνοντας, και επειδή ανέτρεξα ύστερα από τόσα χρόνια σ’ εκείνην την εποχή και σ’ αυτό το τόσο δύσκολο εγχείρημα, να εκφράσω ξανά τις ευχαριστίες μου στη Στέλλα Τσάμου, φίλη αγαπητή και επιμελήτρια της έκδοσης, που χωρίς τη βοήθειά της πιστεύω ότι δεν θα είχα το ίδιο αποτέλεσμα.

altInfo
Η Ισμήνη Καπάνταη είναι συγγραφέας και μεταφράστρια. Έχει μεταφράσει Mary Shelley, Norman Manea, Geoffroy Tony, Deirdre Madden.

alt


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

Δεν μεταφράζουμε λέξεις!

Δεν μεταφράζουμε λέξεις!

Του Κώστα Κουτσουρέλη

Έλεγα σε προηγούμενο άρθρο μου ότι συμβαίνει κάμποσες φορές αναγνώστες μιας μετάφρασης να έχουν ενστάσεις για την απόδοση της μιας ή της άλλης λέξης. Όσοι διαμαρτύρονται μάλιστα συνήθως έχουν και μια τριβ...

Τι κάνει ο μεταφραστής

Τι κάνει ο μεταφραστής

Tου Κώστα Κουτσουρέλη

Συμβαίνει συχνά. Ο μεταφραστής που μένει πιστός στη μορφή του πρωτότυπου ποιήματος, που κρατάει λ.χ. το μέτρο ή την ομοιοκαταληξία του, να δέχεται κριτική (καλόπιστη συνήθως) ότι προδίδει το «νόημά» του. ...

Για τη μετάφραση

Για τη μετάφραση

Του Γιώργου Βέη

Ο Ezra Pound, ως γνωστόν, αρεσκόταν να μεταφράζει Κομφούκιο από το σινικό πρωτότυπο χωρίς να ομιλεί ή να γράφει τη γλώσσα των μανδαρίνων. Πρόκειται για δήθεν μετάφραση, παρανόηση, παράφραση ή επινόηση κειμένου;
...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

Μην πεις λέξη: Η κρυφή ιστορία του IRA, του Πάτρικ Ράντεν Κιφ

Μην πεις λέξη: Η κρυφή ιστορία του IRA, του Πάτρικ Ράντεν Κιφ

Για το βιβλίο του Patrick Radden Keefe «Μην πεις λέξη - Βία και προδοσία στη Βόρεια Ιρλανδία, Η κρυφή ιστορία του IRA» (Μτφρ. Κωστής Πανσέληνος, εκδ. Μεταίχμιο). Στην κεντρική εικόνα, η δολοφονημένη από τον IRA Jean-McConville, μαζί με τρία από τα δέκα παιδιά της (!) και τον σύζυγό της. 

...

Bildungsroman, του Άκη Παπαντώνη (κριτική)

Bildungsroman, του Άκη Παπαντώνη (κριτική)

Κάθε μήνα, μια ποιητική συλλογή, μπαίνει στο μικροσκόπιο και εξετάζεται με πάθος και χωρίς κανέναν φόβο. Σήμερα, η πρώτη ποιητική συλλογή του Άκη Παπαντώνη «Bildungsroman» (εκδ. Κίχλη). 

Του Διογένη Σακκά

Η ποιητική συλλογή Bildungsroman ...

Μαρία Κάλλας: Τα βιβλία για τη μελαγχολική ντίβα

Μαρία Κάλλας: Τα βιβλία για τη μελαγχολική ντίβα

Μια μέρα σαν σήμερα, 16 Σεπτεμβρίου 1977, πέθανε στο Παρίσι από καρδιακή προσβολή στα 54 της χρόνια η «θεία» Μαρία Κάλλας. 

Της Ελένης Κορόβηλα

Η μεγαλύτερη ντίβα της όπερας, η Μαρία Κάλλας, γεννήθηκε στη Νέα Υόρκη στις 2 Δεκεμβρίου 1923. Η κόρη τ...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

Γιοζεφίνε η αοιδός, του Φραντς Κάφκα (προδημοσίευση)

Γιοζεφίνε η αοιδός, του Φραντς Κάφκα (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση ενός διηγήματος από την ανθολογία του Franz Kafka «Γιοζεφίνε η αοιδός και άλλα διηγήματα» (μτφρ. Μαργαρίτα Ζαχαριάδου, επίμετρο: Κατερίνα Καρακάση) που κυκλοφορεί στις 6 Αυγούστου από τις εκδόσεις Κίχλη.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Στὴ συναγωγή μας... ...

Σάγκι Μπέιν, του Ντάγκλας Στιούαρτ (προδημοσίευση)

Σάγκι Μπέιν, του Ντάγκλας Στιούαρτ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το βραβευμένο με Booker 2020 μυθιστόρημα του Douglas Stuart «Σάγκι Μπέιν» (μτφρ. Σταυρούλα Αργυροπούλου), που κυκλοφορεί στις 30 Ιουνίου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Η Άγκνες αναδύθηκε έγκαιρα α...

Χίλιοι διάβολοι, του Φρανκ Γκολντάμερ (προδημοσίευση)

Χίλιοι διάβολοι, του Φρανκ Γκολντάμερ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα του Frank Goldammer «Χίλιοι διάβολοι» (μτφρ. Γιώτα Λαγουδάκου), που κυκλοφορεί την 1 Ιουλίου από τις εκδόσεις Κλειδάριθμος.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Ο Χέλερ μπήκε στο εστιατόριο από την ανοιχτή πόρτα στη...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

11η Σεπτεμβρίου, 20 χρόνια μετά: 20 βιβλία που μας βοήθησαν να κατανοήσουμε

11η Σεπτεμβρίου, 20 χρόνια μετά: 20 βιβλία που μας βοήθησαν να κατανοήσουμε

Είκοσι χρόνια συμπληρώνονται σήμερα από τα γεγονότα που μας εισήγαγαν στον 21ο αιώνα. Ήταν η μεγαλύτερη και πιο σοκαριστική αλληλουχία τρομοκρατικών ενεργειών που έγινε ποτέ, με μερικά λεπτά διαφορά: οι επιθέσεις στους Δίδυμους Πύργους στη Νέα Υόρκη, και στο Πεντάγωνο στην Ουάσιγκτον, την 11η Σεπτεμβρίου του 2001. Α...

Τα ώριμα βιβλία του Αυγούστου: 26 πρόσφατες εκδόσεις

Τα ώριμα βιβλία του Αυγούστου: 26 πρόσφατες εκδόσεις

Οι περισσότεροι από τα τίτλους που παρουσιάζονται εδώ έφτασαν στα χέρια μας πολύ πρόσφατα. Πρόκειται για ενδιαφέροντα βιβλία που στην πλειονότητά τους πέρασαν «κάτω από τα ραντάρ» των βιβλιοπροτάσεων για το καλοκαίρι. Ιδού μερικά από τα καλύτερα. 

Ε...

Έντεκα καλά βιβλία, πρόσκληση για σκέψη

Έντεκα καλά βιβλία, πρόσκληση για σκέψη

Έντεκα βιβλία ιστορίας, εθνολογίας, σύγχρονων οικονομικών και κοινωνικών ζητημάτων για τους εναπομείναντες στην πόλη αλλά και για όσους ακόμη αναζητούν βιβλία για τις διακοπές τους που να αξίζουν το βάρος τους.

Του Γιώργου Σιακαντάρη

...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΟΥ ΜΗΝΑ

14 Σεπτεμβρίου 2021 ΤΕΛΕΥΤΑΙΑ ΝΕΑ

Τα βιβλία του χειμώνα: Τι θα διαβάσουμε τους μήνες που έρχονται

Επιλογές βιβλίων από τις προσεχείς εκδόσεις ελληνικής και μεταφρασμένης πεζογραφίας, ποίησης, βιογραφιών και δοκιμίων από 31 εκδοτικούς οίκους. Επιμέλεια: Κώστας Αγορα

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

11 Δεκεμβρίου 2020 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2020

Να επιλέξεις τα «καλύτερα» λογοτεχνικά βιβλία από μια χρονιά τόσο πλούσια σε καλούς τίτλους όπως η χρονιά που κλείνει δεν είναι εύκολη υπόθεση. Το αποτολμήσαμε, όπως άλ

ΦΑΚΕΛΟΙ