Ο Αντρέι Μπιέλυ στο εργαστήρι της Ελένης Μπακοπούλου

«Η Πετρούπολη είναι ένα προσχέδιο… Αν είχα χρόνο, χρήμα, χαρτί, μελάνι, κοντυλοφόρο, θα συνέθετα ένα έργο σπάνιο στην ιστορία της λογοτεχνίας… Είμαι ζωγράφος τεραστίων επιφανειών, το πινέλο μου έχει ανάγκη από τεράστιες επιφάνειες∙ θα μπορούσαν να μου δώσουν τους πολυώροφους τοίχους των μεγάρων για τα τιτάνια θέματά μου. Η Πετρούπολη είναι μόνο ένα σημείο του μεγαλειώδους πίνακά μου. Μπροστά μου δεν στέκεται η Πετρούπολη ή η Μόσχα, ούτε η Ρωσία, αλλά ο κόσμος… Μπροστά μου έχω τη σύγκρουση του κόσμου και του εγώ∙… Όπως ο Μιχαήλ Άγγελος στέκομαι και σας μιλώ, αναγνώστες: Πιστέψτε με, τα πελώρια θέματα πάνω από τα οποία σκύβω ξεπερνούν την πιο τολμηρή φαντασίας σας γι’ αυτά. Δώστε μου μόνο 5-6 χρόνια… και θα μου είστε ευγνώμονες…» έγραφε ο Αντρέι Μπιέλυ στο ημερολόγιό του το 1921, κουρασμένος κι απογοητευμένος από τις ασήμαντες απαιτήσεις για «αρθράκια» με τις οποίες τον ταλαιπωρούσαν τα περιοδικά, ενώ είχε ήδη συλλάβει την τοιχογραφία μιας εποποιίας, υπό μορφήν τετραλογίας, που δεν ολοκληρώθηκε. Τα δυο άλλα μέρη της ήταν το Ασημένιο περιστέρι και το Κότικ Λετάγιεφ.

Ακόμα κι αν μας είχε αφήσει μόνο την Πετρούπολη θα έπρεπε να τον ευγνωμονούμε. Γιατί είναι το δημιούργημα μιας ιδιοφυίας. Όπως και το σύνολο του πλούσιου έργου του. Λογοτεχνικού, ποιητικού, δοκιμιακού, φιλοσοφικού, αναμνήσεων, ταξιδιωτικών εντυπώσεων. Γνήσιο τέκνο της εποχής που η ανήσυχη νεολαία και διανόηση εφορμούσε στον ουρανό και γεννούσε καινούργιες μορφές και δεδομένα στον τομέα της γλώσσας, της ποίησης και της τέχνης, δίπλα σε φανταχτερά ονόματα της αβανγκάρντ, λιγότερο γνωστός αυτός στο ευρύ κοινό, καθώς ανήκε στον κύκλο των συμβολιστών που λοιδορήθηκαν, υπήρξε ένας ξεχωριστός στυλίστας και μοναδικός στο ύφος και το εύρος των ενδιαφερόντων. Έτυχε να τον γνωρίσω πρώτα ως σπουδαίο κριτικό και ιστορικό λογοτεχνίας, από τα δοκίμιά του για τους ρώσους κλασικούς, κυρίως του 19ου αιώνα. Κι από το ενδιαφέρον βιβλίο του Τραγωδία της δημιουργίας - Ντοστογέφσκι και Τολστόι).

Γνήσιο τέκνο της εποχής που η ανήσυχη νεολαία και διανόηση εφορμούσε στον ουρανό και γεννούσε καινούργιες μορφές και δεδομένα στον τομέα της γλώσσας, της ποίησης και της τέχνης, δίπλα σε φανταχτερά ονόματα της αβανγκάρντ, λιγότερο γνωστός αυτός στο ευρύ κοινό, καθώς ανήκε στον κύκλο των συμβολιστών που λοιδορήθηκαν, υπήρξε ένας ξεχωριστός στυλίστας και μοναδικός στο ύφος και το εύρος των ενδιαφερόντων.

Επείγουσα ωστόσο γεννήθηκε μέσα μου η επιθυμία για την Πετρούπολη πριν από δέκα χρόνια, τότε που ασχολούμενη με τη μετάφραση του βιβλίου Ιστορίες από την Κολιμά του Β. Σαλάμοφ, έπεσα σε επανειλημμένες αναφορές του εν λόγω συγγραφέα στον Μπιέλυ. Σε ένα γράμμα στην τελευταία σύντροφο της ζωής του και επιμελήτρια του δικού του έργου Ιρίνα Σιροτίνσκαγια, ο Σαλάμοφ ισχυριζόταν ότι το τελευταίο μεγάλο ρωσικό μυθιστόρημα είναι η Πετρούπολη του Μπιέλυ, που επηρέασε την πρόζα του Πιλνιάκ, του Ζαμιάτιν, του Βεσιόλι, κ.ά. Το ίδιο υποστήριζε και ο σύγχρονός του και πολύ γνωστός στο χώρο της αβανγκάρντ, της λογοτεχνίας και της τέχνης κριτικός Β. Σκλόφσκι: «Όλη η σύγχρονη ρωσική πρόζα φέρει τα ίχνη της επιρροής του». Κάποιοι θεωρούν, και θα συνταχθώ μαζί τους, ότι η Πετρούπολη είναι από τα μεγαλύτερα μυθιστορήματα της παγκόσμιας λογοτεχνικής παραγωγής του 20ού αιώνα.

Η πρώτη ανάγνωση του έργου ήταν για μένα αποκάλυψη και κεραυνοβόλος έρωτας. Για την ιστορία που λέει (μια συγκλονιστική περίπτωση πατροκτονίας, μια ίντριγκα πολιτικού χαρακτήρα, κάτι Αόρατοι κι Ασύλληπτοι και προβοκάτορες, και μια συγκλονιστική, εξωπραγματική εικόνα της πόλης, παραδομένης στις σκιές, που ενέπνευσε πριν απ’ αυτόν τον Πούσκιν, τον Γκόγκολ, τον Ντοστογέφσκι – πάνω στα βήματα και στα μοτίβα των οποίων περπάτησε), για την ποίηση, για τη μουσική, για τη γνώση, για το παραλήρημα, για την αχαλίνωτη φαντασία, για το ύφος, για το αδιαμφισβήτητο χάρισμα, τελικά. Για το ότι ήταν κάτι εντελώς διαφορετικό από ό,τι ήξερα ως τότε στη ρωσική λογοτεχνία. Νομίζω ότι και λιγότεροι λόγοι απ’ αυτούς θα αρκούσαν για να «τσιμπήσει» ένας μεταφραστής στην πρόκληση. Οι δυσκολίες, οι παγίδες, η αίσθηση της κινούμενης άμμου, ο φόβος της ανεπάρκειας, οι ηττοπαθείς σκέψεις για το μάταιον του εγχειρήματος εμφανίστηκαν στην επόμενη κίνηση, στη δέσμευση. Και η μεγάλη ωστόσο απόλαυση και χαρά κάθε που ξεπερνούσα κάποιον από τους πάμπολλους σκοπέλους. Ποτέ όμως, ποτέ δεν με εγκατέλειψε η αίσθηση ότι από την αναμέτρηση αυτή ίσως και να μη βγω «ζωντανή». Και παρότι γνωρίζουμε όλοι ότι όσο έμπειρος και δημιουργικός κι αν είναι ένας μεταφραστής πάντα θα βρίσκεται ένα σκαλί κάτω από τον αυθεντικό δημιουργό, ο Α. Μπιέλυ με έκανε να φοβάμαι διαρκώς και πραγματικά. Είχα ξανανιώσει το ίδιο συναίσθημα όταν πριν από λίγα χρόνια μετέφραζα ένα μικρό κείμενό του, ως επίμετρο στο Ημερολόγιο ενός τρελού, για τον Γκόγκολ.

Οι δυσκολίες, οι παγίδες, η αίσθηση της κινούμενης άμμου, ο φόβος της ανεπάρκειας, οι ηττοπαθείς σκέψεις για το μάταιον του εγχειρήματος εμφανίστηκαν στην επόμενη κίνηση, στη δέσμευση. Και η μεγάλη ωστόσο απόλαυση και χαρά κάθε που ξεπερνούσα κάποιον από τους πάμπολλους σκοπέλους. Ποτέ όμως, ποτέ δεν με εγκατέλειψε η αίσθηση ότι από την αναμέτρηση αυτή ίσως και να μη βγω «ζωντανή».

Στην Πετρούπολη έπρεπε να ξεκινήσω από την παραδοχή ότι σχεδόν τίποτα δεν είναι όπως φαίνεται (κι αυτό δεν το κατάλαβα αμέσως), και να απαρνηθώ τις σιγουριές μου για τα πάντα, ακόμα και για τα στοιχειώδη. Έπρεπε να απορρίψω ρητά την περιφραστική απόδοση όρων και εννοιών, για να μη βλάψω το στυλ, να αποφύγω την εξομάλυνση για χάρη του νοήματος. Εδώ βρισκόσουν μπροστά σε υφολογικές και γραμματικές πρωτοτυπίες, σε κατά γράμμα επαναλήψεις ολόκληρων παραγράφων κι επαναλήψεις με διαφορά γράμματος, συντακτικές ανατροπές, λέξεις δίχως καμιά αντιστοιχία στη γλώσσα μας, αφού δεν υφίστατο η συνθήκη που τις γέννησε, και το δίλημμα να τις αφήνεις ως έχουν καταφεύγοντας στην επεξήγηση ή να επιλέγεις παρ' όλα αυτά κάτι παραπλήσιο· αλλά και λέξεις που δεν υπάρχουν ούτε στη γλώσσα του πρωτοτύπου, λέξεις-ήχους, επίσης, δίχως αντίστοιχα, που όμως είναι οργανικά συνδεδεμένες με την ουσία της ιστορίας του. Πού να βρεις τον ένρινο ήχο του ι, ώστε να δείξεις την αντιπάθεια του ήρωα για έναν ολόκληρο πολιτισμό; Κι έτσι αρρώσταινες, απελπιζόσουν, μουρμούριζες κάτι ακατάληπτους συνδυασμούς. Στο τέλος έβρισκες μια λύση, καλή ή λιγότερο καλή, αλλά με την αίσθηση του ανικανοποίητου βαθιά μέσα σου. Εκεί όμως που ένιωσα τη ματαίωση ήταν στη μεταφορά της ποιητικότητας, της μουσικότητας. Γιατί η Πετρούπολη είναι πρόζα σε γλώσσα ποίησης. Είναι μουσική. Είναι αλλόκοτη στιχοπρόζα, όπως λέει ο Ίγκορ Σουχίχ, ένας από τους πολλούς μελετητές του έργου. Είναι ένα μυθιστόρημα, θα συμπλήρωνα εγώ, που πρέπει να διαβάζεται φωναχτά, για την απόλαυση του ρυθμού, και «από μέσα μας», με αυτοσυγκέντρωση, για την κατανόηση των πυκνών νοημάτων. Αυτό που αγαπούσε περισσότερο ο Μπιέλυ στον Πούσκιν, τη μουσικότητα, διαπερνάει όλο το έργο. Ένα μικρό παράδειγμα: Λιότι ι γκρόχοτι προλετάφσιχ προλιότοκ, για προσέξτε: λιοτ-γκρο-προ-λιοτ. Στα ρωσικά ηχεί υπέροχα και βγάζει νόημα. Στα ελληνικά περιορίζεσαι αναγκαστικά στο νόημα. Χωρίς αυτό να σημαίνει ότι δεν εξαντλείς τις δυνατότητες. Γιατί κάθε καλός συγγραφέας φιλοδοξεί να είναι μοναδικός. Κάποιοι το καταφέρνουν με τρόπο μεγαλειώδη, και προφανώς με πολλή δουλειά. Κι αυτό είναι άξιο σεβασμού. Και κάθε καλός μεταφραστής οφείλει να υπηρετεί τον συγγραφέα με τον καλύτερο τρόπο. Τότε για τον μεταφραστή τίθεται το γνωστό «ηθικό» δίλημμα: πιστή μετάφραση ή καλή; Βεβαίως και τα δύο, στο βαθμό που είναι δυνατόν, αν ωστόσο πρέπει αναγκαστικά να διαλέξω, κλίνω προς την πιστή, όταν δεν καταλήγει σε παραποίηση του κειμένου. Αρκετές φορές αρνούμαι να προσθέσω ή να αφαιρέσω έστω κι ένα και κι αυτό είναι μια μόνιμη διαμάχη με τους επιμελητές. Το ύφος, ο τρόπος είναι πολύ σημαντικό πράγμα για τον συγγραφέα. Στο κάτω κάτω όλοι έχουν να πούνε ιστορίες, όμως μόνον οι καλοί συγγραφείς μπορούν να τις πουν πραγματικά καλά.

Πάντα συμβουλεύομαι άλλες μεταφράσεις, όταν αυτές υπάρχουν. Άλλοτε για να συμφωνήσω με τη λύση που προτείνουν και να βεβαιωθώ για τη δική μου κρίση, κι άλλοτε να διαφωνήσω αναφανδόν. Πάντα όμως με βοηθάνε να σκεφτώ λίγο παραπάνω. Είναι ακριβώς το ίδιο με τη συνεργασία και τη βοήθεια που θα σου δώσει ένας καλός επιμελητής, απαραίτητος κι αναντικατάστατος.

Πάντα συμβουλεύομαι άλλες μεταφράσεις, όταν αυτές υπάρχουν. Άλλοτε για να συμφωνήσω με τη λύση που προτείνουν και να βεβαιωθώ για τη δική μου κρίση, κι άλλοτε να διαφωνήσω αναφανδόν. Πάντα όμως με βοηθάνε να σκεφτώ λίγο παραπάνω. Είναι ακριβώς το ίδιο με τη συνεργασία και τη βοήθεια που θα σου δώσει ένας καλός επιμελητής, απαραίτητος κι αναντικατάστατος. (Στην Πετρούπολη, εκτός από εκδότη, είχα την τύχη να έχω και πολύ έμπειρο επιμελητή και γνώστη της ρωσικής, τον Κώστα Σπαθαράκη, που μαζί με τη Στέλλα Ζουμπουλάκη, και τα άλλα παιδιά των Αντιπόδων, συνέβαλε σημαντικά στο τελικό αποτέλεσμα του εγχειρήματος. Τους ευχαριστώ θερμότατα).

Καταλήγοντας, θα ήθελα να πω πως κανένα βιβλίο από όσα έχω μεταφράσει μέχρι τώρα δεν με ταλαιπώρησε τόσο. Όμως δηλώνω μετά λόγου γνώσεως πως αν είχα μια ζωή ακόμα, θα καταπιανόμουν, όχι μόνο με τα υπόλοιπα μυθιστορήματά του, αλλά και με τα δοκίμιά του περί λογοτεχνίας. Δεν θα την έχω όμως αυτή τη ζωή.

Καταλήγοντας, θα ήθελα να πω πως κανένα βιβλίο από όσα έχω μεταφράσει μέχρι τώρα δεν με ταλαιπώρησε τόσο. Όμως δηλώνω μετά λόγου γνώσεως πως αν είχα μια ζωή ακόμα, θα καταπιανόμουν, όχι μόνο με τα υπόλοιπα μυθιστορήματά του, αλλά και με τα δοκίμιά του περί λογοτεχνίας. Δεν θα την έχω όμως αυτή τη ζωή. Ο χρόνος τρέχει και οι εν εξελίξει μεταφραστικές υποχρεώσεις αποσπούν ήδη ένα μεγάλο μέρος του. Ελπίζω ωστόσο ότι η νεότερη γενιά μεταφραστών θα δώσει στα «Εργαστήριά της» τη σοβαρή θέση που αρμόζει στον τρισμέγιστο και τόσο «άγνωστο» στη χώρα μας συγγραφέα. Γιατί ο Μπιέλυ είναι ένας δημιουργός πολύπλευρος, μεγαλοφυής, κι αξίζει να περάσει κανείς την εμπειρία και τη «δοκιμασία» του. 

Info
Η Ελένη Μπακοπούλου σπούδασε ιστορία στη Σοβιετική Ένωση και έκανε μεταπτυχιακά στη Γαλλία. Μεταφράζει κυρίως από τα ρωσικά αλλά και από τα γαλλικά. Μεταξύ άλλων έχει μεταφράσει Tolstoj, Dostojevskij, Shalamov, Bulgakov, Gazdanov, Turgenev.