alt

Μια ολόκληρη εποχή έκλεισε με το θάνατο στις 4 Φεβρουαρίου στο Παρίσι του σημαντικού φιλοσόφου Κώστα Αξελού. Μια εποχή που, συμβολικά, ξεκίνησε πάνω από μισό αιώνα πριν, στο κατάστρωμα του πλοίου «Ματαρόα».

Του Κ.Β. Κατσουλάρη

Τότε, εν έτει 1945, με ευθύνη του διευθυντή του Γαλλικού Ινστιτούτου Οκτάβιου Μερλιέ, το πλοίο απέπλευσε με κατεύθυνση τη νότιο Ιταλία, προσφέροντας έξοδο διαφυγής, συχνά και σωτηρίας, σε πολλές δεκάδες ελληνόπουλα, που έμελλε να εξελιχθούν σε μείζονες προσωπικότητες της τέχνης, των γραμμάτων και της επιστήμης. Ανάμεσα στους Σβορώνο, Προβελέγγιο, Κρανάκη, Κουλεντιανό, Χατζηλαζάρου, Ξενάκη, Κύρου και πολλούς άλλους, βρίσκονταν και τρεις άντρες στα είκοσι και κάτι τους χρόνια οι οποίοι, με ορμητήριο τη γαλλική πρωτεύουσα, επηρέασαν τις επόμενες δεκαετίες σημαντικά την ευρωπαϊκή σκέψη και φιλοσοφία: Ο Κορνήλιος Καστοριάδης (1922-1997), ο Κώστας Παπαϊωάννου (1925-1981) και ο Κώστας Αξελός (1924-2010), παρά τις σημαντικές μεταξύ τους διαφορές, στήριξαν το έργο τους στη μελέτη και ανανέωση της αρχαιοελληνικής παρακαταθήκης, προτείνοντας πρωτότυπες απαντήσεις σε θεμελιώδη πολιτικά και φιλοσοφικά προβλήματα.

Και οι τρεις ήταν αριστεροί, ενταγμένοι σε αντιστασιακές οργανώσεις, κινδύνεψαν, φυλακίστηκαν, βασανίστηκαν, αλλά σύντομα διαχώρισαν τη θέση τους από το Κομμουνιστικό Κόμμα Ελλάδος και γενικότερα από τον Σταλινισμό.

Και οι τρεις ήταν αριστεροί, ενταγμένοι σε αντιστασιακές οργανώσεις, κινδύνεψαν, φυλακίστηκαν, βασανίστηκαν, αλλά σύντομα διαχώρισαν τη θέση τους από το Κομμουνιστικό Κόμμα Ελλάδος και γενικότερα από τον Σταλινισμό. Η στάση τους αυτή, την οποία κράτησαν με συνέπεια μέσα στα χρόνια, σε συνδυασμό με την αίγλη που απέκτησαν ζώντας, διδάσκοντας και γράφοντας στη Γαλλία, υπήρξε φάρος και για πολλούς νεότερους Έλληνες στοχαστές, φιλοσόφους, πολιτικούς επιστήμονες, που βρέθηκαν στο Παρίσι τη δεκαετία του 60 και του 70, συντείνοντας έτσι, απρογραμμάτιστα, στη δημιουργία ενός ισχυρού αντισταλινικού αριστερού ρεύματος, το οποίο και διέσωσε την τιμή της ελληνικής, σοβιετόφιλης και σκληροπυρηνικά σταλινικής Αριστεράς.

Ειδικότερα ο Αξελός, παρότι γεννημένος σε αστική οικογένεια, ανήλικος ακόμη, πήρε μέρος στην Αντίσταση, ως μέλος του Κομμουνιστικού Κόμματος, διακηρύσσοντας ότι «ο πραγματικός κομμουνιστής πρέπει να κρατάει στο ένα χέρι το όπλο και στο άλλο τα βιβλία του Ρίλκε». Το 1944, στα Δεκεμβριανά, έζησε εικονική εκτέλεση στα κρατητήρια της Ασφάλειας, φυλακίστηκε σε στρατόπεδο και τελικά απέδρασε, με αποτέλεσμα να καταδικαστεί ερήμην του σε θάνατο από κάποιο στρατοδικείο. Λίγο καιρό μετά διεγράφη από το Κομμουνιστικό Κόμμα.

Ο νεαρός Αξελός εκδήλωσε από πολύ νωρίς τα φιλοσοφικά και στοχαστικά του ενδιαφέροντα, μελετώντας Νίτσε, Ηράκλειτο αλλά και κλασική λογοτεχνία. Από τα πρώτα χρόνια της παρουσίας του στο Παρίσι, το ανήσυχο και ιδιαίτερο πνεύμα του δεν άργησε να ξεχωρίσει. Από το 1950 έως το 1957 εργάστηκε στο Εθνικό Κέντρο Ερευνών της Γαλλίας, το περίφημο CNRS, ενώ δύο χρόνια μετά υποστήριξε στη Σορβόννη το διδακτορικό του πάνω στον Ηράκλειτο και τον Μαρξ, κείμενα που αποτέλεσαν δύο από τα τρία βιβλία της πρώτης του τριλογίας «Η εκδίπλωση της περιπλάνησης» (1961-1964). Το τελευταίο, μαζί με τις τριλογίες «Η εκδίπλωση του παιχνιδιού» (1969-1977) και «Η εκδίπλωση μιας αναζήτησης» (1969-1979) αποτελούν τους τρεις πυλώνες ενός πολυσχιδούς και, ακόμη και σήμερα, πρωτοποριακού φιλοσοφικού στοχασμού που έχει ως κεντρικό του άξονα την έννοια του παιχνιδιού και της στοχαστικής διερώτησης.

axelos-photos

Από το 1962 μέχρι το 1973 δίδαξε φιλοσοφία στην Σορβόννη, ενώ από το 1956 ήταν συνεργάτης, συντάκτης κι αργότερα αρχισυντάκτης της επιθεώρησης Arguments (Επιχειρήματα) που είχαν ιδρύσει την ίδια χρονιά οι Εντγκάρ Μορέν και Ζαν Ντιβινιό. Παράλληλα, συνέστησε και διεύθυνε την ομώνυμη σειρά στις Εκδόσεις του Μεσονυχτίου, μέσα από την οποία έκανε γνωστά στη Γαλλία πολλά σημαντικά ονόματα της σύγχρονης σκέψης και στην οποία ενέταξε κι ο ίδιος τα περισσότερα από τα βιβλία του. Έχει επίσης μεταφράσει, από τα γερμανικά στα γαλλικά, σημαντικά έργα των Χάιντεγκερ και Λούκατς.

Το έργο του Αξελού, ιδιότυπο, μοναχικό και ηθελημένα «περιθωριακό», παρότι μεταφρασμένο σε δεκάξι γλώσσες, αποτελούμενο από 24 βιβλία και πλήθος άλλων κειμένων, είναι αδύνατον να συνοψιστεί σε μερικές φράσεις, τόσο εξαιτίας του όγκου του όσο κυρίως λόγω της θεμελίωσής του εκτός των γνωστών ιδεολογικών και φιλοσοφικών συστημάτων. 

Το έργο του Αξελού, ιδιότυπο, μοναχικό και ηθελημένα «περιθωριακό», παρότι μεταφρασμένο σε δεκάξι γλώσσες, αποτελούμενο από 24 βιβλία και πλήθος άλλων κειμένων, είναι αδύνατον να συνοψιστεί σε μερικές φράσεις, τόσο εξαιτίας του όγκου του όσο κυρίως λόγω της θεμελίωσής του εκτός των γνωστών ιδεολογικών και φιλοσοφικών συστημάτων. Ο ίδιος όριζε τον εαυτό του ως «στοχαστή» ή «μεταφιλόσοφο», «έξω από όλα τα κυκλώματα ή τα αντικυκλώματα, που δεν προσπαθεί να ιδρύσει σχολές και να έχει οπαδούς», θεωρώντας την καθαυτήν φιλοσοφία ξεπερασμένη και απονεκρωμένη – όπως και κάθε κλειστό σύστημα σκέψης που αναζητά μία και μόνη «αλήθεια». Ο Ηράκλειτος, ο Νίτσε, ο Μαρξ και ο Φρόιντ, οι μεγάλοι ρομαντικοί ποιητές Ρεμπό και Χάιντερλιν, ο Ντοστογιέφσκι, υπήρξαν σταθεροί συνοδοιπόροι στους στοχασμούς του, που τείνουν συχνά, όλο και συχνότερα με την πάροδο των χρόνων, περισσότερο προς τη διατύπωση ποιητικών και ρηξικέλευθων ερωτημάτων, παρά στην αναζήτηση απαντήσεων.

Τα τελευταία τριάντα χρόνια σύντροφος της ζωής του ήταν η δημοσιογράφος, ευρωβουλευτής και πεζογράφος Κατερίνα Δασκαλάκη, η οποία και μετέφρασε στα ελληνικά σημαντικό μέρος του έργου του. Οι σχέσεις του με την Ελλάδα, λιγοστές μέχρι τη Μεταπολίτευση, αναθερμάνθηκαν τις τελευταίες δύο δεκαετίες, καθώς και οι σχέσεις του με την ελληνική ακαδημαϊκή κοινότητα η οποία άργησε να αναγνωρίσει το μέγεθος και την προσφορά του. Έτσι, το 1992 αναγορεύθηκε διδάκτορας του Παντείου Πανεπιστημίου, το 2000 επίτιμος διδάκτωρ Φιλοσοφίας του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων, ενώ στις 5 Μαρτίου του 2009 αναγορεύθηκε επίτιμος διδάκτωρ του τμήματος Φιλοσοφίας & Παιδαγωγικής του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης. Αυτή ήταν η τελευταία φορά που ο Κώστας Αξελός επισκέφτηκε τη χώρα μας.

Από τις Εκδόσεις της Εστίας, που έχουν εκδώσει τα περισσότερα από τα έργα του, αναμένεται να κυκλοφορήσουν προσεχώς δύο ακόμη βιβλία του, το παλιότερο «Παιχνίδι του κόσμου» (1969), καθώς και το τελευταίο του «Αυτό που επέρχεται» (2009). Βιβλία με σκέψεις, ομιλίες ή συνεντεύξεις του κυκλοφορούν ακόμη από τις εκδόσεις Καστανιώτη, Νεφέλη, Εξάντας. Ας σημειωθεί ότι τα βιβλία που συνθέτουν τις τρεις τριλογίες του, τον κύριο δηλαδή όγκο του έργου του, είναι στο μεγάλο μέρος τους ακόμη αμετάφραστα. Η κηδεία του Κώστα Αξελού θα γίνει την προσεχή Πέμπτη, 11 Φεβρουαρίου, στο κοιμητήριο του Μονπαρνάς στο Παρίσι. 

Η διαμάχη του με τον Σαρτρ

Γνωστή στους παρισινούς κύκλους είναι η αντίθεση του Κώστα Αξελού με τον Ζαν-Πολ Σαρτρ, τον οποίο κατηγορούσε για αναμάσημα ήδη γνωστών φιλοσοφικών σκέψεων, ενώ η μομφή που του απεύθυνε ο Γάλλος φιλόσοφος ήταν ότι εγκατάλειψε τον Κομμουνισμό. Από τα πιο γνωστά μεταξύ τους περιστατικά είναι αυτό που έλαβε χώρα στο Παρίσι το 1964, σε μια δημόσια συζήτηση που οργάνωνε η Ένωση Κομμουνιστών Φοιτητών με θέμα την εξουσία της λογοτεχνίας. Τότε, ο Ζαν Πολ Σαρτρ απαίτησε τη μη συμμετοχή του Κώστα Αξελού. Η απαίτηση αυτή του Σαρτρ, ενδεικτική της κακής σχέσης των δύο ανδρών, είχε ως αποτέλεσμα να αρνηθεί να συμμετάσχει στη συζήτηση και ο Κλοντ Σιμόν, ο συγγραφέας που δύο δεκαετίες αργότερα τιμήθηκε με το Νόμπελ Λογοτεχνίας. Η αντίθεση του Αξελού με τον Σαρτρ, παρότι συχνά αποδιδόταν σε διαφορές φιλοσοφικής και θεωρητικής χροιάς, ήταν ριζικά πολιτική, κι οφειλόταν στην ξεκάθαρη αντίθεση του Αξελού, όπως και πολλών άλλων γάλλων διανοητών (π.χ. Μπαρτ, Φουκώ), στον σταλινισμό. Είχε άλλωστε προηγηθεί η επέμβαση της Σοβιετικής Ένωσης στην Ουγγαρία το 1956, γεγονός ορόσημο που έκανε πολλούς κομμουνιστικές διανοούμενους να αναθεωρήσουν τις απόψεις τους για τον «υπαρκτό σοσιαλισμό».

* Ο ΚΩΣΤΑΣ ΚΑΤΣΟΥΛΑΡΗΣ είναι συγγραφέας. 

ΤΑ ΒΙΒΛΙΑ ΤΟΥ ΚΩΣΤΑ ΑΞΕΛΟΥ

politeia-link

 

 

 

 

Ακολουθήστε την bookpress.gr στο Google News και διαβάστε πρώτοι τα θέματα που σας ενδιαφέρουν.


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

Όταν ο Στέφαν Τσβάιχ αποστρεφόταν τον χορό, το ραδιόφωνο, τον κινηματογράφο

Όταν ο Στέφαν Τσβάιχ αποστρεφόταν τον χορό, το ραδιόφωνο, τον κινηματογράφο

Σκέψεις με αφορμή το κείμενο του Στέφαν Τσβάιχ [Stefan Zweig] «Η ομογενοποίηση του κόσμου» (μτφρ. Μαρία Αγγελίδου, Άγγελος Αγγελίδης), το οποίο κυκλοφορεί στη σειρά «Βιβλίδια» των εκδόσεων Άγρα.

Γράφει ο Κ.Β. Κατσουλάρης

Θα σου μιλήσω για ένα...

«Πυρηνική ενέργεια; ΝΑΙ, παρακαλώ» – Σκέψεις με αφορμή το γκράφικ νόβελ «Ένας κόσμος χωρίς τέλος»

«Πυρηνική ενέργεια; ΝΑΙ, παρακαλώ» – Σκέψεις με αφορμή το γκράφικ νόβελ «Ένας κόσμος χωρίς τέλος»

Σκέψεις με αφορμή το γκράφικ νόβελ «Ένας κόσμος χωρίς τέλος» των Ζαν Μαρκ Ζονκοβισί, Κλεμένς Σαπέν και Κριστόφ Μπλεν, που κυκλοφορεί σε μετάφραση Φωτεινής Βλαχοπούλου και επιμέλεια Γιάννη Ζηρίνη, από τις εκδόσεις Κριτική. Ένας προβληματισμός για την ενέργεια, και για την πυρηνική ενέργεια. 

Γράφει ...

«Μαντάμ Μποβαρί» του Γκιστάβ Φλομπέρ – Μια γυναίκα που διέρρηξε τα όρια

«Μαντάμ Μποβαρί» του Γκιστάβ Φλομπέρ – Μια γυναίκα που διέρρηξε τα όρια

Σκέψεις για το κλασικό μυθιστόρημα του Γκιστάβ Φλομπέρ [Gustave Flaubert] «Μαντάμ Μποβαρί», που κυκλοφόρησε ξανά πρόσφατα σε μετάφραση της Ρίτας Κολαΐτη από τις εκδόσεις Ψυχογιός. Στην έκδοση περιλαμβάνεται χρονολόγιο, τα πρακτικά της δίκης εναντίον του Φλομπέρ καθώς και ένα δοκίμιο του Τιερί Λαζ...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

Λογοτεχνικό Βραβείο Δουβλίνου 2024: Νικητής ο Μίρτσεα Καρταρέσκου

Λογοτεχνικό Βραβείο Δουβλίνου 2024: Νικητής ο Μίρτσεα Καρταρέσκου

Ο Ρουμάνος συγγραφέας Μίρτσεα Καρταρέσκου [Μircea Cartarescu] έλαβε το βραβείο για το μυθιστόρημά του «Solenoid» που είναι εν μέρει αυτοβιογραφικό και μάς μεταφέρει στην κομμουνιστική Ρουμανία των τελών του ‘70. Στα ελληνικά τον έχουμε γνωρίσει με το μυθιστόρημα «Νοσταλγία» (μτφρ. Βίκτορ Ιβάνοβιτς, εκδ. Καστανιώτη)....

ΔΕΒΘ 2024: Γυναίκες, φύλο και φεμινισμοί – Τι είδαμε, τι καταλάβαμε

ΔΕΒΘ 2024: Γυναίκες, φύλο και φεμινισμοί – Τι είδαμε, τι καταλάβαμε

Ένα από τα αφιερώματα της φετινής ΔΕΒΘ ήταν αυτό στις «Γυναίκες», μια ευρεία θεματική που ξεδιπλώθηκε μέσα από συζητήσεις για συγγραφείς, εκδότριες και μεταφράστριες, για τη γυναίκα σαν λογοτεχνικό ήρωα, αλλά και τη γυναικεία γραφή. Οι εκδηλώσεις ήταν διάχυτες στο πρόγραμμα, αρκετές συνέπιπταν η μία με την άλλη, αλλ...

Όταν ο Στέφαν Τσβάιχ αποστρεφόταν τον χορό, το ραδιόφωνο, τον κινηματογράφο

Όταν ο Στέφαν Τσβάιχ αποστρεφόταν τον χορό, το ραδιόφωνο, τον κινηματογράφο

Σκέψεις με αφορμή το κείμενο του Στέφαν Τσβάιχ [Stefan Zweig] «Η ομογενοποίηση του κόσμου» (μτφρ. Μαρία Αγγελίδου, Άγγελος Αγγελίδης), το οποίο κυκλοφορεί στη σειρά «Βιβλίδια» των εκδόσεων Άγρα.

Γράφει ο Κ.Β. Κατσουλάρης

Θα σου μιλήσω για ένα...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

«Γραφή κοφτερή σαν μαχαίρι» της Ανί Ερνό (προδημοσίευση)

«Γραφή κοφτερή σαν μαχαίρι» της Ανί Ερνό (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το βιβλίο της βραβευμένης με Νόμπελ λογοτεχνίας Ανί Ερνό [Annie Ernaux] «Γραφή κοφτερή σαν μαχαίρι (μτφρ. Ρίτα Κολαΐτη), μια συνομιλία, μέσω μέιλ, της Ερνό με τον Φρεντερίκ Ιβ Ζανέ [Frederic-Yves Jeannet]. Το βιβλίο θα κυκλοφορήσει στις 28 Μαΐου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Επιμ...

«Μελέτη περίπτωσης» του Γκρέαμ Μακρέι Μπερνέτ (προδημοσίευση)

«Μελέτη περίπτωσης» του Γκρέαμ Μακρέι Μπερνέτ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα του Γκρέαμ Μακρέι Μπερνέτ [Graeme Macrae Burnet] «Μελέτη περίπτωσης» (μτφρ. Χίλντα Παπαδημητρίου), το οποίο κυκλοφορεί στις 28 Μαΐου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Στην αρχή, καθώς ...

«Ο ελληνικός Εμφύλιος πόλεμος 1946-1949 μέσα από τον τουρκικό Τύπο της εποχής» του Μουράτ Εσέρ (προδημοσίευση)

«Ο ελληνικός Εμφύλιος πόλεμος 1946-1949 μέσα από τον τουρκικό Τύπο της εποχής» του Μουράτ Εσέρ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από τη μελέτη του Μουράτ Εσέρ [Murat Eser] «Ο ελληνικός Εμφύλιος πόλεμος 1946-1949 μέσα από τον τουρκικό Τύπο της εποχής», η οποία κυκλοφορεί αυτές τις μέρες από τις εκδόσεις Νίκας.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Εφημερίδα...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Γκόγκολ, Γκόρκι, Τολστόι, Χάμσουν: Τέσσερα κλασικά λογοτεχνικά έργα από τις εκδόσεις Νίκας

Γκόγκολ, Γκόρκι, Τολστόι, Χάμσουν: Τέσσερα κλασικά λογοτεχνικά έργα από τις εκδόσεις Νίκας

Για τα βιβλία των Κνουτ Χάμσουν [Knout Hamsun] «Η πείνα» (μτφρ. Βασίλη Δασκαλάκη), Νικολάι Γκόγκολ [Νikolai Gogol] «Το παλτό» (μτφρ. Κώστας Μιλτιάδης), Μαξίμ Γκόρκι [Maxim Gorky] «Τα ρημάδια της ζωής» (μτφρ. Κοραλία Μακρή) και Λέον Τολστόι [Leon Tolstoy] «Η σονάτα του Κρόιτσερ» (μτφρ. Κοραλία Μακρή). 

...
Τι διαβάζουμε τώρα; 12 βιβλία λογοτεχνίας που βγήκαν πρόσφατα και ξεχωρίζουν

Τι διαβάζουμε τώρα; 12 βιβλία λογοτεχνίας που βγήκαν πρόσφατα και ξεχωρίζουν

Εαρινά αναγνώσματα από όλο τον κόσμο. Νομπελίστες, αναγνωρισμένοι συγγραφείς, αλλά και νέα ταλέντα ξεχωρίζουν και τραβούν την προσοχή. Στην κεντρική εικόνα, οι Αμπντουλραζάκ Γκούρνα, Κάρα Χόφμαν, Ντέιβιντ Μίτσελ.

Γράφει ο Διονύσης Μαρίνος 

Από την...

Από τον κβαντικό υπολογιστή στην παραγωγική Τεχνητή Νοημοσύνη: 3 βιβλία για ένα μέλλον που είναι ήδη εδώ

Από τον κβαντικό υπολογιστή στην παραγωγική Τεχνητή Νοημοσύνη: 3 βιβλία για ένα μέλλον που είναι ήδη εδώ

Η επιστήμη προχωράει με ραγδαίoυς ρυθμούς. Η 4η βιομηχανική επανάσταση θα στηριχθεί στην κβαντική υπεροχή και την Τεχνητή Νοημοσύνη. Για να ξέρουμε πώς θα είναι το μέλλον μας επιλέγουμε τρία βιβλία που εξηγούν λεπτομέρως όλα όσα θα συμβούν. Kεντρική εικόνα: @ Wikipedia.

Γράφει ο Διονύσης Μαρίνος ...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

15 Δεκεμβρίου 2023 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2023

Mυθιστορήματα, νουβέλες, διηγήματα, ποιήματα: Επιλογή 100 βιβλίων, ελληνικών και μεταφρασμένων, από τη βιβλιοπαραγωγή του 2023. Επιλογή: Συντακτική ομάδα της Book

ΦΑΚΕΛΟΙ