talking-heads

Του Κ.Β. Κατσουλάρη

Υπάρχει μια μυστικιστική εξίσωση που περιγράφει τη σχέση του συγγραφέα με την κοινωνία της εποχής του, μια εξίσωση της οποίας μια μεταβλητή πάντοτε θα λείπει. Κι αυτή είναι η ίδια η δημιουργική ροή που επιτρέπει στον συγγραφέα την ανασύνθεση μιας άποψης για τον κόσμο μας, μιας θέασης που πηγάζει αβίαστα από το ίδιο το έργο του, χωρίς κανείς να του την έχει ζητήσει.

Ένα όνομα γι’ αυτή τη μεταβλητή θα μπορούσε να είναι −δανειζόμενοι από το ψυχαναλυτικό οπλοστάσιο− το ασυνείδητο ή, ακολουθώντας την εξέλιξη της φροϊδικής τοπολογίας: αυτό (id, λατινιστί). Η μεταβλητή που πάντα θα μας λείπει ενδεχομένως να επωάζεται ακριβώς μέσα σε αυτό.

Ως εκ τούτου, το έμμονο αίτημα που απευθύνεται στον συγγραφέα να «μιλήσει» για την εποχή του, εσχάτως για την «κρίση» −μια κι αυτά τα δύο τείνουν πλέον να ταυτίζονται−, υποκρύπτει την έμμεση πλην σαφή παραδοχή ότι ο συγγραφέας, προκειμένου να είναι κοινωνικά χρήσιμος, θα πρέπει να εγκαταλείψει την πρωταρχική του συνθήκη, αυτή που του επιτρέπει να μιλάει εκ μέρους αυτού (και, μετωνυμικά, εκ μέρους και των άλλων), ώστε να μιλήσει για λογαριασμό του εαυτού και μόνο, να μεταλλαχθεί με δυο λόγια σε «άνθρωπος του πνεύματος». (ευσύνοπτος ορισμός: ενήλικας που επιδίδεται σε κάποιου είδους δημιουργική δραστηριότητα –τραγουδιστής, εικαστικός, μουσικός, ηθοποιός, σκηνοθέτης, συνθέτης, συγγραφέας κ.λπ−  και ο οποίος διαθέτει τα απαραίτητα ψυχοπνευματικά προσόντα ώστε να ανταποκριθεί λειτουργικά και χωρίς χασμωδίες στις συνθήκες ενός άναρχου και πολύβουου τηλεοπτικού πάνελ).

typewritersΗ πίεση αυτή, που εκφράζεται τόσο πιο λυσσαλέα όσο πιο ρηχός και ανίδεος είναι αυτός που την ασκεί, δεν είναι ούτε αθώα ούτε άσχετη με την ευρύτερη πολιτισμική συγκυρία. Το λογοτεχνικό έργο θεωρείται από τον κυρίαρχο δημοσιογραφικό-σχολιαστικό λόγο υποδεέστερο είδος αφήγησης· ένα συνονθύλευμα από «φανταστικές ιστορίες» που βγάζουν από το «στομάχι» τους άνθρωποι κοινωνικά προβληματικοί −«σαλοί», στους οποίους αν και αναγνωρίζεται κάποιο απροσδιόριστο ταλέντο, σπανίως στέκονται στο ύψος του χαρίσματος που «τους δόθηκε»−, κατάλληλο μόνο για την τέρψη ενός υποδεέστερου είδους πολιτών, των γυναικών («μόνο οι γυναίκες διαβάζουν πλέον λογοτεχνία», λένε). Οι περισσότεροι άντρες (και βέβαια οι γυναίκες που φαντασιώνονται τον εαυτό τους με το ίδιο πρόσημο), οι άνθρωποι της εξουσίας και της δράσης, θεωρούν τη δημιουργία και την ανάγνωση λογοτεχνίας χάσιμο χρόνου, μια ανεπίτρεπτη καταβύθιση σε περιοχές σύγχυσης και ασάφειας, όπου το καλό και το κακό, η ζωή και ο θάνατος, το αρσενικό και το θήλυ, οι μεγάλες κι εν πολλοίς κατασκευασμένες αντιθέσεις της ζωής εμφανίζονται με το ίδιο προσωπείο, όταν η εποχή (η εποχή της «κρίσης») απαιτεί απ’ όλους –και πρωτίστως από τους «ανθρώπους του πνεύματος»− «λόγια σταράτα», «ξεκάθαρες θέσεις», που θα φωτίσουν και θα καθοδηγήσουν το ποίμνιο (βλ. λαός) προς τις σωστές αποφάσεις. Είστε υπέρ ή κατά, κύριε/κυρία λογοτέχνη μας; Γιατί δεν παίρνετε θέση; Γιατί δεν μιλάτε (για λογαριασμό μας); Γιατί δεν τα λέτε (αυτά που θέλουμε να ακούσουμε); Κι αν εμάς (τους δημοσιογράφους-σχολιαστές ή δημοσιολογούντες) δεν μας λαμβάνετε υπόψη σας, ακούστε τη φωνή του Ποιητή που, σε χαλεπούς καιρούς σαν τους σημερινούς (οι καιροί είναι πάντοτε χαλεποί, έτσι δεν είναι;), σας καλεί να πείτε το «μεγάλο ναι» ή το «μεγάλο όχι». Γιατί δεν μιλάτε; Γιατί βυθίζεστε στη «βολική σας σιωπή»;

Η σημαίνουσα σιωπή του συγγραφέα

Τι είναι αλήθεια η σιωπή για έναν συγγραφέα; Όταν, για παράδειγμα, ο Μίλαν Κούντερα εγκατέλειψε τη γενέθλια χώρα και γλώσσα, εγκαταστάθηκε στη Γαλλία και λίγα χρονιά μετά αποφάσισε να μην ξαναμιλήσει ποτέ δημόσια, αποφάσισε άραγε να «σιωπήσει». 

Τι είναι αλήθεια η σιωπή για έναν συγγραφέα; Όταν, για παράδειγμα, ο Μίλαν Κούντερα εγκατέλειψε τη γενέθλια χώρα και γλώσσα, εγκαταστάθηκε στη Γαλλία και λίγα χρονιά μετά αποφάσισε να μην ξαναμιλήσει ποτέ δημόσια –με κείμενα-παρεμβάσεις, συνεντεύξεις, εμφανίσεις στην τηλεόραση ή το ραδιόφωνο–, αποφάσισε άραγε να «σιωπήσει». Τουναντίον: Έγραψε και εξέδωσε μερικά από τα πλέον «ομιλητικά» λογοτεχνικά έργα του, όπως π.χ. την «Βραδύτητα», αλλά και θαυμάσια λογοτεχνικά δοκίμια, όπως το «Ο πέπλος» κ.ά. Η απόφασή του –μια ακραία απόφαση, κι ως εκ τούτου δηλωτική− όχι μόνο δεν σήμανε κάποιου είδους οπισθοχώρηση σε σχέση με τη δημόσια παρουσία του, αλλά ακριβώς το αντίθετο: Συνιστούσε και συνιστά μια αποφασιστική και αποφασισμένη δήλωση πίστης στην ίδια την κοινωνική λειτουργία του συγγραφέα, που προβάλλει το έργο του ως βασικό επιχείρημα του δημιουργού στη συνομιλία του με την κοινωνία, κι όχι –όπως γίνεται συχνά− ως πρόσχημα για την κάθοδό του στην αρένα ενός άναρχου και εν πολλοίς ασυνάρτητου δημόσιου «διαλόγου» (τα εισαγωγικά απαραίτητα, μια και συνήθως ο υποτιθέμενος διάλογος καταντά μονόλογος: ο λόγος των mass media είναι εκ της φύσεώς του μονολιθικός και ολοκληρωτικός, αφού τελικά αυτό που επικρατεί του νοήματος είναι ο «θόρυβος» που παράγεται – από αυτή την άποψη, πράγματι, τα mass media παραμένουν τα ίδια το μοναδικό Μήνυμα που εκπέμπεται από τις αντένες τους και η αδιαπραγμάτευτη ισχύ τους το μοναδικό περιεχόμενο αυτού του μηνύματος.)

facespanelΗ λογοτεχνία εκτός πεδίου

Από μια άλλη προοπτική, η «σιωπή» των συγγραφέων δεν είναι παρά η άλλη όψη της σιωπής με την οποία περιβάλλει ο κυρίαρχος δημοσιογραφικός-σχολιαστικός λόγος τα έργα των συγγραφέων. Η γνώμη του συγγραφέα, η άποψή του για τον κόσμο και την κοινωνία, δεν ενδιαφέρει κανέναν όταν εκφράζεται μέσα από το έργο του. Τα λογοτεχνικά κείμενα (γενικότερα τα κείμενα που προϋποθέτουν τον ενεργό αναγνώστη), απαιτούν περιβάλλον ψυχικής διαθεσιμότητας, πνευματικής ευρυχωρίας, διανοητικής περιέργειας, και δεν βρίσκουν θέση σε μια κοινότητα ανθρώπων που αισθάνονται ότι, ούτως ή άλλως, τα γνωρίζουν όλα. Στη γυαλιστερή επιφάνεια των ΜΜΕ  μπορεί να σερφάρει πλέον ο καθείς, χωρίς κόπο ή κόστος. Το τέλος της μέρας τον βρίσκει πλήρη εαυτού (μόνο του, δηλαδή) και πνευματικά αυτάρκη (γεμάτο προκαταλήψεις και θυμό). Απέναντι στην κατευναστική λειτουργία της λογοτεχνικής ανάγνωσης (διάολε, σε κάνει να σκέφτεσαι η καλή λογοτεχνία, μπορεί κι ο «άλλος» να έχει «τα δίκια του»), ο κυρίαρχος δημοσιογραφικός-σχολιαστικός λόγος σε περιορίζει στον εαυτό σου, σε κάνει μνησίκακο, αγανακτισμένο, οργισμένο. Αντίθετα απ’ ό,τι πρεσβεύει ένας ρηχός αντισυστημικός λόγος, μια μέρα «στον καναπέ» αυτό που κυρίως σου προκαλεί δεν είναι να σε «αποχαυνώνει», αλλά να σε εξοργίζει. Ο υστερικός δημοσιογραφικός-σχολιαστικός λόγος, που δεν μεταφέρει πληροφορίες παρά μόνο έτοιμες ιδέες και στενομυαλιά, υποδαυλίζει μίση και πάθη, δημιουργεί ένα τεράστιο απόθεμα αξόδευτης ενέργειας, αφού την ίδια στιγμή που κολακεύει τον θεατή-ακροατή, την ίδια στιγμή και τον αποκλείει.

Το γνωρίζουμε πλέον καλά: Ο μοναχικός, αποκλεισμένος, εξοργισμένος άνθρωπος, δεν μπορεί να είναι το πολιτικό υποκείμενο μιας προοδευτικής κοινωνικής αλλαγής. Είναι μισαλλόδοξος, φοβικός, βίαιος, επιθυμεί έναν κοινωνικό πόλεμο κατά πάντων μέσα στον οποίο η ενέργειά του θα βρει διέξοδο, θα ξοδευτεί: Η επιθυμία του είναι η καταστροφή της επιθυμίας του «άλλου».

Συγγραφείς σε κρίση

Μέσα σ’ αυτό το «περιβάλλον», οι συγγραφείς που παίρνουν στα σοβαρά, όχι τον εαυτό τους, αλλά την υπόστασή τους, μοιραία βρίσκονται σε κρίση. Αισθάνονται ότι το έργο τους μοιάζει με μπουκάλι που πετιέται σε έναν ωκεανό γεμάτο από τα απόβλητα των περαστικών πλοίων, με τον κίνδυνο να μην βρει, για απροσδιόριστο χρονικό διάστημα, τον ιδανικό αποδέκτη, αναγνώστη-συνομιλητή. Γνωρίζουν ότι, ακόμη κι αν πέσει στα χέρια κάποιων, τις περισσότερες φορές θα προσληφθεί και θα (παρ)ερμηνευθεί η ίδια η χειρονομία τους («άνθρωπος ναυαγός!», θα πουν), παρά το ιδιόμορφο μήνυμά τους. 

Σε αρκετές περιπτώσεις καταλήγουν στην ιδέα ότι, προκειμένου να διασωθούν μέσα στη θάλασσα των προσώπων και την πληροφορίας, άλλη διέξοδος δεν τους απομένει παρά η κάθοδος στην αρένα της κακοφωνίας, υπό το προσωπείο του «ανθρώπου του πνεύματος», υπονομεύοντας έτσι, συχνά ανεπίγνωστα, την ίδια τους την κοινωνική και καλλιτεχνική υπόσταση, ακόμη και το έργο τους.

Όμως, συγγραφέας δεν είσαι κατά περίπτωση ούτε κατ' επιλογήν. Συγγραφέας δεν είσαι υπό όρους ούτε υπό διαπραγμάτευση. Συγγραφέας, δεν είναι επάγγελμα, ούτε ιδιότητα: είναι μια ολόκληρη φιλοσοφική-ποιητική στάση ζωής. Ένας τρόπος του υπάρχειν, εντός κι εκτός κοινωνίας την ίδια στιγμή. Μια φασματική οντότητα μέσα από την οποία αυτό αρθρώνει έναν λόγο. Αντέχουμε;

* Ο ΚΩΣΤΑΣ ΚΑΤΣΟΥΛΑΡΗΣ είναι συγγραφέας. 


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

Αυτό που κάνει η Μαρία Λαϊνά με τις λέξεις

Αυτό που κάνει η Μαρία Λαϊνά με τις λέξεις

Οι λέξεις δεν είναι πράγματα, αλλά κάνουν πράγματα. Τι μπέρδεμα... Αλλά και πάλι, πώς μπορεί κανείς να είναι σίγουρος; Σκέψεις και ερωτήματα με αφορμή το αφήγημα της Μαρίας Λαϊνά «Τι όμορφη που είναι η ζωή» (εκδ. Πατάκη)

Του Κ.Β. Κατσουλάρη

...

Tenet, του Κρίστοφερ Νόλαν – στην εποχή του placebo

Tenet, του Κρίστοφερ Νόλαν – στην εποχή του placebo

Πώς ο Christopher Nolan πέτυχε να φτιάξει μια περίπλοκη και υπερφιλόδοξη περιπέτεια που δεν προκαλεί κανένα συναίσθημα στον θεατή.

Του Κ.Β. Κατσουλάρη

Αν κάθε φιλόδοξη ταινία προϋποθέτει (κατασκευάζει ή επινοεί) τον θεατή της, με τον ίδιο τρόπο πο...

Λοξές ματιές στο αντιλεξικό του Δημοσθένη Κούρτοβικ

Λοξές ματιές στο αντιλεξικό του Δημοσθένη Κούρτοβικ

Πώς μπορούν οι εκ φύσεως απόλυτοι αφορισμοί να σχετικοποιούν τις βεβαιότητές μας; Σκέψεις με αφορμή «Το νέο αντιλεξικό νεοελληνικής χρηστομάθειας» (εκδ. Εστία) του Δημοσθένη Κούρτοβικ, μια αντισυμβατική θεώρηση των πολιτισμικών σημείων των καιρών, με εστίαση στην ελληνική πραγματικότητα.

Του Κ.Β...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

Αζευγάρωτα (διήγημα)

Αζευγάρωτα (διήγημα)

Δέκα καλοκαίρια πηγαίναμε στην κατασκήνωση, όλοι μαζί στην ίδια ομάδα, τους Ιχνηλάτες. Ξεκινήσαμε στα πέντε μας και κλείναμε πια τα δεκαπέντε.

Της Ρένας Σαμαρά-Μάινα

Δέκα καλοκαίρια πηγαίναμε στην κατασκήνωση, όλοι μαζί στην ίδια ομάδα, τους Ιχνηλάτες....

5 λεπτά με τον Ανδρέα Νικολακόπουλο

5 λεπτά με τον Ανδρέα Νικολακόπουλο

Πέντε λεπτά με έναν συγγραφέα. Σήμερα, ο Ανδρέας Νικολακόπουλος, με αφορμή τη συλλογή διηγημάτων του «Αποδοχή κληρονομιάς» που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Ίκαρος.

Επιμέλεια: Book Press

Πώς ξεκινήσατε να γράφετε το βιβλίο σας; Θυμάστε το αρχικ...

Λένα Κιτσοπούλου και Αζάς στέλνουν ερωτικές καρτ ποστάλ

Λένα Κιτσοπούλου και Αζάς στέλνουν ερωτικές καρτ ποστάλ

Από 22 Οκτωβρίου μέχρι και 8 Νοεμβρίου 2020 στη Μικρή Σκηνή της Στέγης Ιδρύματος Ωνάση.

Επιμέλεια: Book Press

Μια παράσταση του Ανέστη Αζά, στην πρώτη του συνεργασία με τη Λένα Κιτσοπούλου, ένα καυστικό «αντι-αφιέρωμα» στο ελληνικό καλοκαίρι, το πριν, ...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

Μητέρες, της Σάρα Νοττ (προδημοσίευση)

Μητέρες, της Σάρα Νοττ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το βιβλίο της Sarah Knott «Μητέρες – Μια αντισυμβατική ιστορία» (μτφρ. Στέλλα Κάσδαγλη), που κυκλοφορεί στις 29 Οκτωβρίου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

ΤΟ ΑΚΟΥΣΜΑ

...
Ανακαινίζω τη ζωή μου με αρχιτέκτονα τον Αριστοτέλη, της Φένιας Τσανάκα (προδημοσίευση)

Ανακαινίζω τη ζωή μου με αρχιτέκτονα τον Αριστοτέλη, της Φένιας Τσανάκα (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το βιβλίο της Φένιας Τσανάκα «Ανακαινίζω τη ζωή μου με αρχιτέκτονα τον Αριστοτέλη» το οποίο κυκλοφορεί στις 23 Οκτωβρίου από τις εκδόσεις Αρμός.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

ΠΕΡΙΠΑΤΟΣ ...

Νύχτες πυρετού, της Μαρία Κουγιουμτζή (προδημοσίευση)

Νύχτες πυρετού, της Μαρία Κουγιουμτζή (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα της Μαρίας Κουγιουμτζή «Νύχτες πυρετού - Η ερωτική ιστορία δύο ανθρώπων και του κόσμου», που κυκλοφορεί στις 19 Οκτωβρίου από τις εκδόσεις Καστανιώτη.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Η κοιμωμένη

...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Για τη Χρυσή Αυγή, την άκρα δεξιά, τον ελληνικό εθνικισμό: 20 βιβλία που έπρεπε να διαβάσουν

Για τη Χρυσή Αυγή, την άκρα δεξιά, τον ελληνικό εθνικισμό: 20 βιβλία που έπρεπε να διαβάσουν

Μια σχεδόν εξαντλητική περιήγηση στα βιβλία που αφορούν την ελληνική ακροδεξιά και τη Χρυσή Αυγή και κυκλοφόρησαν την τελευταία 10ετία στη χώρα μας. Ένα αξιανάγνωστο «σώμα» κειμένων που καλύπτει όλες τις όψεις του σύνθετου πολιτικού και κοινωνικού φαινομένου.

Του Κ.Β. Κατσουλάρη

...
Βιβλία του φθινοπώρου ή τι θα διαβάσουμε τις μέρες που έρχονται

Βιβλία του φθινοπώρου ή τι θα διαβάσουμε τις μέρες που έρχονται

Επιλογή από τις προσεχείς εκδόσεις ελληνικής και μεταφρασμένης πεζογραφίας, ποίησης, δοκιμίων και βιογραφιών.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Με σκεπτικισμό αλλα και συγκρατημένη αισιοδοξία κινούνται οι περισσότεροι από τους εκδοτικούς οίκους ενόψει ενός χ...

Εννέα συγγραφείς, εννέα αγαπημένα βιβλία

Εννέα συγγραφείς, εννέα αγαπημένα βιβλία

Ιάκωβος Ανυφαντάκης, Δήμητρα Λουκά, Μάκης Μαλαφέκας, Βαγγέλης Μπέκας, Ιωάννα Ντούμπρου, Κατερίνα Παπαντωνίου, Γιώργος Παυλόπουλος, Γιώργος Πετράκης, Βάσια Τζανακάρη. Εννέα νέοι συγγραφείς μοιράζονται μαζί μας σκέψεις τους για ένα βιβλίο που διάβασαν τον Αύγουστο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός ...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΟΥ ΜΗΝΑ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

17 Ιουλίου 2020 ΤΕΛΕΥΤΑΙΑ ΝΕΑ

50 καλά βιβλία για το καλοκαίρι και για πάντα

Πενήντα καλά βιβλία από την πρόσφατη εκδοτική παραγωγή τα οποία ξεχωρίσαμε ανάμεσα σε πολλά ακόμη καλά βιβλία. Ελληνική και μεταφρασμένη πεζογραφία, ποίηση, δοκίμια ιστ

ΦΑΚΕΛΟΙ

ΞΕΧΩΡΙΣΑΜΕ

ΝΑ ΑΛΛΟ ΕΝΑ