talking-heads

Του Κ.Β. Κατσουλάρη

Υπάρχει μια μυστικιστική εξίσωση που περιγράφει τη σχέση του συγγραφέα με την κοινωνία της εποχής του, μια εξίσωση της οποίας μια μεταβλητή πάντοτε θα λείπει. Κι αυτή είναι η ίδια η δημιουργική ροή που επιτρέπει στον συγγραφέα την ανασύνθεση μιας άποψης για τον κόσμο μας, μιας θέασης που πηγάζει αβίαστα από το ίδιο το έργο του, χωρίς κανείς να του την έχει ζητήσει.

Ένα όνομα γι’ αυτή τη μεταβλητή θα μπορούσε να είναι −δανειζόμενοι από το ψυχαναλυτικό οπλοστάσιο− το ασυνείδητο ή, ακολουθώντας την εξέλιξη της φροϊδικής τοπολογίας: αυτό (id, λατινιστί). Η μεταβλητή που πάντα θα μας λείπει ενδεχομένως να επωάζεται ακριβώς μέσα σε αυτό.

Ως εκ τούτου, το έμμονο αίτημα που απευθύνεται στον συγγραφέα να «μιλήσει» για την εποχή του, εσχάτως για την «κρίση» −μια κι αυτά τα δύο τείνουν πλέον να ταυτίζονται−, υποκρύπτει την έμμεση πλην σαφή παραδοχή ότι ο συγγραφέας, προκειμένου να είναι κοινωνικά χρήσιμος, θα πρέπει να εγκαταλείψει την πρωταρχική του συνθήκη, αυτή που του επιτρέπει να μιλάει εκ μέρους αυτού (και, μετωνυμικά, εκ μέρους και των άλλων), ώστε να μιλήσει για λογαριασμό του εαυτού και μόνο, να μεταλλαχθεί με δυο λόγια σε «άνθρωπος του πνεύματος». (ευσύνοπτος ορισμός: ενήλικας που επιδίδεται σε κάποιου είδους δημιουργική δραστηριότητα –τραγουδιστής, εικαστικός, μουσικός, ηθοποιός, σκηνοθέτης, συνθέτης, συγγραφέας κ.λπ−  και ο οποίος διαθέτει τα απαραίτητα ψυχοπνευματικά προσόντα ώστε να ανταποκριθεί λειτουργικά και χωρίς χασμωδίες στις συνθήκες ενός άναρχου και πολύβουου τηλεοπτικού πάνελ).

typewritersΗ πίεση αυτή, που εκφράζεται τόσο πιο λυσσαλέα όσο πιο ρηχός και ανίδεος είναι αυτός που την ασκεί, δεν είναι ούτε αθώα ούτε άσχετη με την ευρύτερη πολιτισμική συγκυρία. Το λογοτεχνικό έργο θεωρείται από τον κυρίαρχο δημοσιογραφικό-σχολιαστικό λόγο υποδεέστερο είδος αφήγησης· ένα συνονθύλευμα από «φανταστικές ιστορίες» που βγάζουν από το «στομάχι» τους άνθρωποι κοινωνικά προβληματικοί −«σαλοί», στους οποίους αν και αναγνωρίζεται κάποιο απροσδιόριστο ταλέντο, σπανίως στέκονται στο ύψος του χαρίσματος που «τους δόθηκε»−, κατάλληλο μόνο για την τέρψη ενός υποδεέστερου είδους πολιτών, των γυναικών («μόνο οι γυναίκες διαβάζουν πλέον λογοτεχνία», λένε). Οι περισσότεροι άντρες (και βέβαια οι γυναίκες που φαντασιώνονται τον εαυτό τους με το ίδιο πρόσημο), οι άνθρωποι της εξουσίας και της δράσης, θεωρούν τη δημιουργία και την ανάγνωση λογοτεχνίας χάσιμο χρόνου, μια ανεπίτρεπτη καταβύθιση σε περιοχές σύγχυσης και ασάφειας, όπου το καλό και το κακό, η ζωή και ο θάνατος, το αρσενικό και το θήλυ, οι μεγάλες κι εν πολλοίς κατασκευασμένες αντιθέσεις της ζωής εμφανίζονται με το ίδιο προσωπείο, όταν η εποχή (η εποχή της «κρίσης») απαιτεί απ’ όλους –και πρωτίστως από τους «ανθρώπους του πνεύματος»− «λόγια σταράτα», «ξεκάθαρες θέσεις», που θα φωτίσουν και θα καθοδηγήσουν το ποίμνιο (βλ. λαός) προς τις σωστές αποφάσεις. Είστε υπέρ ή κατά, κύριε/κυρία λογοτέχνη μας; Γιατί δεν παίρνετε θέση; Γιατί δεν μιλάτε (για λογαριασμό μας); Γιατί δεν τα λέτε (αυτά που θέλουμε να ακούσουμε); Κι αν εμάς (τους δημοσιογράφους-σχολιαστές ή δημοσιολογούντες) δεν μας λαμβάνετε υπόψη σας, ακούστε τη φωνή του Ποιητή που, σε χαλεπούς καιρούς σαν τους σημερινούς (οι καιροί είναι πάντοτε χαλεποί, έτσι δεν είναι;), σας καλεί να πείτε το «μεγάλο ναι» ή το «μεγάλο όχι». Γιατί δεν μιλάτε; Γιατί βυθίζεστε στη «βολική σας σιωπή»;

Η σημαίνουσα σιωπή του συγγραφέα

Τι είναι αλήθεια η σιωπή για έναν συγγραφέα; Όταν, για παράδειγμα, ο Μίλαν Κούντερα εγκατέλειψε τη γενέθλια χώρα και γλώσσα, εγκαταστάθηκε στη Γαλλία και λίγα χρονιά μετά αποφάσισε να μην ξαναμιλήσει ποτέ δημόσια, αποφάσισε άραγε να «σιωπήσει». 

Τι είναι αλήθεια η σιωπή για έναν συγγραφέα; Όταν, για παράδειγμα, ο Μίλαν Κούντερα εγκατέλειψε τη γενέθλια χώρα και γλώσσα, εγκαταστάθηκε στη Γαλλία και λίγα χρονιά μετά αποφάσισε να μην ξαναμιλήσει ποτέ δημόσια –με κείμενα-παρεμβάσεις, συνεντεύξεις, εμφανίσεις στην τηλεόραση ή το ραδιόφωνο–, αποφάσισε άραγε να «σιωπήσει». Τουναντίον: Έγραψε και εξέδωσε μερικά από τα πλέον «ομιλητικά» λογοτεχνικά έργα του, όπως π.χ. την «Βραδύτητα», αλλά και θαυμάσια λογοτεχνικά δοκίμια, όπως το «Ο πέπλος» κ.ά. Η απόφασή του –μια ακραία απόφαση, κι ως εκ τούτου δηλωτική− όχι μόνο δεν σήμανε κάποιου είδους οπισθοχώρηση σε σχέση με τη δημόσια παρουσία του, αλλά ακριβώς το αντίθετο: Συνιστούσε και συνιστά μια αποφασιστική και αποφασισμένη δήλωση πίστης στην ίδια την κοινωνική λειτουργία του συγγραφέα, που προβάλλει το έργο του ως βασικό επιχείρημα του δημιουργού στη συνομιλία του με την κοινωνία, κι όχι –όπως γίνεται συχνά− ως πρόσχημα για την κάθοδό του στην αρένα ενός άναρχου και εν πολλοίς ασυνάρτητου δημόσιου «διαλόγου» (τα εισαγωγικά απαραίτητα, μια και συνήθως ο υποτιθέμενος διάλογος καταντά μονόλογος: ο λόγος των mass media είναι εκ της φύσεώς του μονολιθικός και ολοκληρωτικός, αφού τελικά αυτό που επικρατεί του νοήματος είναι ο «θόρυβος» που παράγεται – από αυτή την άποψη, πράγματι, τα mass media παραμένουν τα ίδια το μοναδικό Μήνυμα που εκπέμπεται από τις αντένες τους και η αδιαπραγμάτευτη ισχύ τους το μοναδικό περιεχόμενο αυτού του μηνύματος.)

facespanelΗ λογοτεχνία εκτός πεδίου

Από μια άλλη προοπτική, η «σιωπή» των συγγραφέων δεν είναι παρά η άλλη όψη της σιωπής με την οποία περιβάλλει ο κυρίαρχος δημοσιογραφικός-σχολιαστικός λόγος τα έργα των συγγραφέων. Η γνώμη του συγγραφέα, η άποψή του για τον κόσμο και την κοινωνία, δεν ενδιαφέρει κανέναν όταν εκφράζεται μέσα από το έργο του. Τα λογοτεχνικά κείμενα (γενικότερα τα κείμενα που προϋποθέτουν τον ενεργό αναγνώστη), απαιτούν περιβάλλον ψυχικής διαθεσιμότητας, πνευματικής ευρυχωρίας, διανοητικής περιέργειας, και δεν βρίσκουν θέση σε μια κοινότητα ανθρώπων που αισθάνονται ότι, ούτως ή άλλως, τα γνωρίζουν όλα. Στη γυαλιστερή επιφάνεια των ΜΜΕ  μπορεί να σερφάρει πλέον ο καθείς, χωρίς κόπο ή κόστος. Το τέλος της μέρας τον βρίσκει πλήρη εαυτού (μόνο του, δηλαδή) και πνευματικά αυτάρκη (γεμάτο προκαταλήψεις και θυμό). Απέναντι στην κατευναστική λειτουργία της λογοτεχνικής ανάγνωσης (διάολε, σε κάνει να σκέφτεσαι η καλή λογοτεχνία, μπορεί κι ο «άλλος» να έχει «τα δίκια του»), ο κυρίαρχος δημοσιογραφικός-σχολιαστικός λόγος σε περιορίζει στον εαυτό σου, σε κάνει μνησίκακο, αγανακτισμένο, οργισμένο. Αντίθετα απ’ ό,τι πρεσβεύει ένας ρηχός αντισυστημικός λόγος, μια μέρα «στον καναπέ» αυτό που κυρίως σου προκαλεί δεν είναι να σε «αποχαυνώνει», αλλά να σε εξοργίζει. Ο υστερικός δημοσιογραφικός-σχολιαστικός λόγος, που δεν μεταφέρει πληροφορίες παρά μόνο έτοιμες ιδέες και στενομυαλιά, υποδαυλίζει μίση και πάθη, δημιουργεί ένα τεράστιο απόθεμα αξόδευτης ενέργειας, αφού την ίδια στιγμή που κολακεύει τον θεατή-ακροατή, την ίδια στιγμή και τον αποκλείει.

Το γνωρίζουμε πλέον καλά: Ο μοναχικός, αποκλεισμένος, εξοργισμένος άνθρωπος, δεν μπορεί να είναι το πολιτικό υποκείμενο μιας προοδευτικής κοινωνικής αλλαγής. Είναι μισαλλόδοξος, φοβικός, βίαιος, επιθυμεί έναν κοινωνικό πόλεμο κατά πάντων μέσα στον οποίο η ενέργειά του θα βρει διέξοδο, θα ξοδευτεί: Η επιθυμία του είναι η καταστροφή της επιθυμίας του «άλλου».

Συγγραφείς σε κρίση

Μέσα σ’ αυτό το «περιβάλλον», οι συγγραφείς που παίρνουν στα σοβαρά, όχι τον εαυτό τους, αλλά την υπόστασή τους, μοιραία βρίσκονται σε κρίση. Αισθάνονται ότι το έργο τους μοιάζει με μπουκάλι που πετιέται σε έναν ωκεανό γεμάτο από τα απόβλητα των περαστικών πλοίων, με τον κίνδυνο να μην βρει, για απροσδιόριστο χρονικό διάστημα, τον ιδανικό αποδέκτη, αναγνώστη-συνομιλητή. Γνωρίζουν ότι, ακόμη κι αν πέσει στα χέρια κάποιων, τις περισσότερες φορές θα προσληφθεί και θα (παρ)ερμηνευθεί η ίδια η χειρονομία τους («άνθρωπος ναυαγός!», θα πουν), παρά το ιδιόμορφο μήνυμά τους. 

Σε αρκετές περιπτώσεις καταλήγουν στην ιδέα ότι, προκειμένου να διασωθούν μέσα στη θάλασσα των προσώπων και την πληροφορίας, άλλη διέξοδος δεν τους απομένει παρά η κάθοδος στην αρένα της κακοφωνίας, υπό το προσωπείο του «ανθρώπου του πνεύματος», υπονομεύοντας έτσι, συχνά ανεπίγνωστα, την ίδια τους την κοινωνική και καλλιτεχνική υπόσταση, ακόμη και το έργο τους.

Όμως, συγγραφέας δεν είσαι κατά περίπτωση ούτε κατ' επιλογήν. Συγγραφέας δεν είσαι υπό όρους ούτε υπό διαπραγμάτευση. Συγγραφέας, δεν είναι επάγγελμα, ούτε ιδιότητα: είναι μια ολόκληρη φιλοσοφική-ποιητική στάση ζωής. Ένας τρόπος του υπάρχειν, εντός κι εκτός κοινωνίας την ίδια στιγμή. Μια φασματική οντότητα μέσα από την οποία αυτό αρθρώνει έναν λόγο. Αντέχουμε;

* Ο ΚΩΣΤΑΣ ΚΑΤΣΟΥΛΑΡΗΣ είναι συγγραφέας. 

Ακολουθήστε την bookpress.gr στο Google News και διαβάστε πρώτοι τα θέματα που σας ενδιαφέρουν.


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

Τεχνητή Νοημοσύνη: Είναι το τέλος του κόσμου όπως τον γνωρίζουμε (and I don’t feel fine)

Τεχνητή Νοημοσύνη: Είναι το τέλος του κόσμου όπως τον γνωρίζουμε (and I don’t feel fine)

Σκέψεις και διερωτήσεις με αφορμή την ανάγνωση του βιβλίου του Γιώργου Χατζηβασιλείου «Η φιλοσοφία της τεχνητής νοημοσύνης – Ένα ταξίδι στο μέλλον» (εκδ. Διόπτρα), μια πληρέστατη καταγραφή των ηθικών διλημμάτων και των τεράστιων αλλαγών που ήδη προκαλεί η ραγδαία ανάπτυξη της ΤΝ.

...
 «Κουίρ, γουίρντ και γκόθικ» – Σκέψεις για την Κάρσον ΜακΚάλερς με αφορμή το «Ανταύγειες σε χρυσά μάτια»

«Κουίρ, γουίρντ και γκόθικ» – Σκέψεις για την Κάρσον ΜακΚάλερς με αφορμή το «Ανταύγειες σε χρυσά μάτια»

Μια επισκόπηση του έργου της Κάρσον ΜακΚάλερς και της μεγάλης σημασίας του για μας σήμερα, με αφορμή το μυθιστόρημα «Ανταύγειες σε χρυσά μάτια» (μτφρ. Έφη Τσιρώνη). Πλέον, από τις εκδόσεις Διόπτρα, έχουμε το σύνολο του μικρού πλην σημαντικότατου έργου της ΜακΚάλερς, σε θαυμάσιες μεταφράσεις που πλαισιώνονται από καλ...

«Εξ όνυχος τον λέοντα» – μια ιστορία με τον Μήτσο

«Εξ όνυχος τον λέοντα» – μια ιστορία με τον Μήτσο

Όταν κάποιος φεύγει από κοντά μας και μάλιστα τόσο ξαφνικά όσο ο Δημήτρης Φύσσας, συχνά προσπαθούμε να ανακαλέσουμε ένα περιστατικό που, με κάποιον μαγικό τρόπο, θα αποκάλυπτε τον άνθρωπο. Όμως αυτά που μας χαρακτηρίζουν, που φανερώνουν το ήθος μας ή την απουσία του, δεν είναι μονάχα τα όσα έχουμε κάνει αλλά και κάπ...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

Τα αιτήματα των εκδοτών για το νέο φορέα βιβλίου – Διαψεύδουν τον υφυπουργό περί κατακερματισμού των απόψεών τους

Τα αιτήματα των εκδοτών για το νέο φορέα βιβλίου – Διαψεύδουν τον υφυπουργό περί κατακερματισμού των απόψεών τους

Οι Εκδότες Βιβλίου κατέθεσαν αναλυτικά μια σειρά από αιτήματα προς την πολιτεία μεταξύ των οποίων η σαφώς μεγαλύτερη εκπροσώπησή τους στο ενδεκαμελές ΔΣ του νέου φορέα για το βιβλίο.

Επιμέλεια: Book Press

Για χρόνια ο χώρος...

Παρουσίαση βιβλίου: H Αμερικανίδα Kάρα Χόφμαν και «Οι κράχτες» της απόψε στο Πατάρι του Gutenberg

Παρουσίαση βιβλίου: H Αμερικανίδα Kάρα Χόφμαν και «Οι κράχτες» της απόψε στο Πατάρι του Gutenberg

H Αμερικανίδα συγγραφέας Cara Hoffman θα βρεθεί σήμερα (7.30 μ.μ.) στο Πατάρι του βιβλιοπωλείου των εκδόσεων Gutenberg (Διδότου 37) και θα συνομιλήσει με τον μεταφραστή του βιβλίου της «Οι Κράχτες» (εκδ. Gutenberg), Παναγιώτη Κεχαγιά, με αφορμή την πρόσφατη έκδοσή του. 

Επιμέλεια: Book Press ...

5 λεπτά με την Νάγια Δαλακούρα

5 λεπτά με την Νάγια Δαλακούρα

Πέντε λεπτά με έναν συγγραφέα. Σήμερα, με την Νάγια Δαλακούρα με αφορμή το νέο της μυθιστόρημα «Ο χορός του ανέμου» που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Κλειδάριθμος. Κεντρική εικόνα: © Αντώνης Κεκιδάκης. 

Επιμέλεια: Book Press

Κάποιοι λέν...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

«Μαργαρίτα Ιορδανίδη» του Μιχάλη Μακρόπουλου (προδημοσίευση)

«Μαργαρίτα Ιορδανίδη» του Μιχάλη Μακρόπουλου (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από τη νουβέλα του Μιχάλη Μακρόπουλου «Μαργαρίτα Ιορδανίδη», η οποία θα κυκλοφορήσει στις 19 Απριλίου από τις εκδόσεις Κίχλη.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Εἶχαν πιάσει γιὰ τὰ καλὰ οἱ ζέστες, καὶ τὴν ἑπόμενη Κυριακὴ κανόνισαν ν...

«Ο θάνατος έρχεται στάζοντας βροχή» του Αντρές Μοντέρο (προδημοσίευση)

«Ο θάνατος έρχεται στάζοντας βροχή» του Αντρές Μοντέρο (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα του Αντρές Μοντέρο [Andrés Montero] «Ο θάνατος έρχεται στάζοντας βροχή» (μτφρ. Μαρία Παλαιολόγου), το οποίο κυκλοφορεί στις 17 Απριλίου από τις εκδόσεις Διόπτρα.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Η μονομαχ...

«Σχολείο για την αγάπη» της Ολίβια Μάνινγκ (προδημοσίευση)

«Σχολείο για την αγάπη» της Ολίβια Μάνινγκ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα της Ολίβια Μάνινγκ [Olivia Manning] «Σχολείο για την αγάπη» (μτφρ. Φωτεινή Πίπη), το οποίο κυκλοφορεί στις 23 Απριλίου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Όταν έφτασαν στην κορυφή του λό...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Παγκόσμια Ημέρα Βιβλίου 2024: «Με ένα βιβλίο πετάω!» ξανά... – 12 βιβλία για το μεγάλο ταξίδι της ανάγνωσης

Παγκόσμια Ημέρα Βιβλίου 2024: «Με ένα βιβλίο πετάω!» ξανά... – 12 βιβλία για το μεγάλο ταξίδι της ανάγνωσης

Με αφορμή την Παγκόσμια Ημέρα Βιβλίου (23 Απριλίου) επιλέγουμε 12 βιβλία που μας βάζουν στα ενδότερα της λογοτεχνίας και μας συνοδεύουν στο ταξίδι της ανάγνωσης.

Γράφει ο Διονύσης Μαρίνος

Στις 23 Απριλίου γιορτάζουν τα βιβλ...

Δεν είναι «έγκλημα πάθους» είναι γυναικοκτονία: 5 μελέτες για την έμφυλη βία

Δεν είναι «έγκλημα πάθους» είναι γυναικοκτονία: 5 μελέτες για την έμφυλη βία

Πέντε μελέτες αναδεικνύουν τις νομικές και κοινωνικές διαστάσεις των γυναικοκτονιών και συμβάλλουν στην κατανόηση των αιτίων που προκαλούν την πιο ακραία μορφή έμφυλης βίας. Επειδή οι γυναικτοκτονίες δεν είναι «εγκλήματα πάθους» αλλά ανθρωποκτονίες με πολύ συγκεκριμένα χαρακτηριστικά.

Γράφει η Φανή Χ...

Επιστήμη, φιλοσοφία, τέχνες, βιογραφίες, λογοτεχνία: Οι εκδόσεις Ροπή μέσα από 5 βιβλία τους

Επιστήμη, φιλοσοφία, τέχνες, βιογραφίες, λογοτεχνία: Οι εκδόσεις Ροπή μέσα από 5 βιβλία τους

Με έδρα τη Θεσσαλονίκη, οι εκδόσεις Ροπή επιδιώκουν μέσω των βιβλίων τους την αλληλεπίδραση των θετικών επιστημών με άλλα γνωστικά πεδία, δίχως διάθεση να απευθύνονται μόνο σε ειδικούς και «γνώστες». 

Γράφει ο Διονύσης Μαρίνος

...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

15 Δεκεμβρίου 2023 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2023

Mυθιστορήματα, νουβέλες, διηγήματα, ποιήματα: Επιλογή 100 βιβλίων, ελληνικών και μεταφρασμένων, από τη βιβλιοπαραγωγή του 2023. Επιλογή: Συντακτική ομάδα της Book

ΦΑΚΕΛΟΙ