3peza

Του Κώστα Κατσουλάρη

Εδώ και κάποιο καιρό διάβαζα βιβλία που μου άρεσαν αλλά δεν έμπαινα στον κόπο να γράψω «κάτι» γι’ αυτά. Το σύμπτωμα αυτό, γνωστό στους βιβλιόφιλους ψυχαναλυτές ως «αναστολή της κριτικής διάθεσης» είναι πολυπαραγοντικό.

Έχει, μεταξύ άλλων, να κάνει με την κατακλυσμιαία εισβολή της πολιτικής οικονομίας στην καθημερινότητά μας. Το μυαλό παραλύει, το νευρικό σύστημα τίθεται σε κατάσταση εκτάκτου ανάγκης, σαν το θήραμα τη στιγμή που αντιλαμβάνεται ότι ο θηρευτής το έχει ήδη βάλει στο μάτι. Πού η ψυχραιμία και η ήρεμη απόσταση που απαιτεί η κριτική ανάγνωση και, ακόμη περισσότερο, η κειμενική της έκφραση; 

Ιστορίες του Χαλ

mitasΤούτων λεχθέντων, τα βιβλία στα οποία θα αναφερθώ, τηρώντας τη χρονολογία της δικής μου ανάγνωσης, είναι πεζά. Θα αρχίσω από τη συλλογή τριών διηγημάτων του Γιώργου Μητά με τον τίτλο «Ιστορίες του Χαλ» (εκδ. Κίχλη) – ήδη τιμηθέν με το βραβείο πρωτοεμφανιζόμενου λογοτέχνη του περιοδικού Διαβάζω. Η κατόπιν εορτής απόδοση ευσήμων για βιβλία νέων συγγραφέων είναι άχαρη διαδικασία: όταν όλοι (ή σχεδόν) οι εγνωσμένοι κριτικοί, συν μια κριτική επιτροπή, έχει αποφανθεί, ποιος ο λόγος να παραβιάζεις ανοιχτές θύρες; Και τα τρία διηγήματα της συλλογής διαθέτουν χάρες που κατατάσσουν τον Μητά στους μεστούς πεζογράφους, με το τελευταίο –στο οποίο ο αινιγματικός «άγριος» Στηβ έρχεται στο προσκήνιο– να τον ανεβάζει ένα σκαλί ψηλότερα: στους λιγοστούς που καταφέρνουν να μετακενώσουν τον μεταφυσικό τρόμο.

mitas-smallΤελειώνω τούτη τη σύντομη υπόμνηση με την εξής παρατήρηση: Στη χώρα μας, όπου η ποιητικότητα και οι λυρικές εξάρσεις είναι ο καθημερινός μας μεζές, δεν ευδοκιμούν πεζογράφοι με την ψυχρή, υπολογισμένη, υπάκουη πένα του Μητά. Ο μέσος αναγνώστης, μετρητοίς αγοράζει (όταν αγοράζει) και μετρητοίς επιθυμεί να πληρώνεται: ταχεία συγκίνηση, άμεση ανταπόδοση. Εντούτοις, η πεζογραφία είναι φτιαγμένη από διαφορετική στόφα: απαιτεί υπομονή, κέντημα, συνθετική ικανότητα, συναίσθηση των καταστάσεων και των δυνάμεων που τις κινούν, τόσο από τον συγγραφέα όσο και από τον αναγνώστη. Η σύμπτωση αυτή, αλίμονο, γίνεται όσο περνάει ο καιρός (με τη συνεπικουρία των διαδικτύου, fb, twitter, sms, mms και δεν συμμαζεύεται) όλο και πιο δυσεύρετη, όλο και δυσκολότερη. Κι όμως: η μαγεία της ανάγνωσης ενός καλά συγκερασμένου έργου πεζογραφίας –κάτι σαν τη μαγεία μιας αργόσχολης βόλτας στο δάσος– είναι από μόνη της περιπέτεια και η συνάντηση του αναγνώστη με το κείμενο θυμίζει το γνωστό παραμύθι της κοκκινοσκουφίτσας με τον λύκο: δεν ξέρεις, έχοντας κατά νου την κατάληξη της ιστορίας, ποιος τελικά παγίδεψε τον άλλον…

Ανάπλους

Με το καινούργιο του ισχνό μυθιστόρημα ο Θανάσης Βαλτινός (γεν. 1932) επιβεβαίωσε κάτι που πολλοί ήδη γνωρίζαμε: Είναι ο μοναδικός συγγραφέας της γενιάς του που ακόμη εξελίσσεται. Είχα την ευκαιρία να το διαπιστώσω πέρυσι διαβάζοντας τη θαυμάσια νουβέλα «Ο τελευταίος Βαρλάμης» (εκδ. Βιβλιοπωλείον της Εστίας, 2010), στο οποίο η Ιστορία, η φιλολογία και το Πραγματικό δένονται αξεδιάλυτα σε μια πλοκή που διατρέχει σχεδόν έναν αιώνα, ισορροπώντας επιδέξια ανάμεσα στο παιχνίδι και στην αναδίπλωσή του μες στην τραγική ανθρώπινη μοίρα. Με το πρόσφατο «Ανάπλους» (εκδ. Βιβλιοπωλείον της Εστίας, 2012) επανέρχεται στο Εμφύλιο Τραύμα – επιστρέφοντας στα πάτρια εδάφη της Πελοποννήσου (Λακωνία, Αρκαδία). Το συγγραφικό στρατήγημα παίρνει τούτη τη φορά τη μορφή συνέντευξης: ο συγγραφέας Βαλτινός υπόκειται (υποτίθεται) στο ζωηρό ερωτηματολόγιο νεαρής επί διδακτορικό μελετήτριας του έργου του, η οποία –όπως πληροφορούμαστε στο τέλος– βρήκε το θάνατο σε αυτοκινητικό δυστύχημα πριν προλάβει καν να υποστηρίξει τη διατριβή της.

valtinos-greyΔεν ανήκω σε αυτούς που αγωνιούν να πληροφορηθούν τις ακριβείς δόσεις πραγματικότητας και επινόησης όταν πρόκειται για λογοτεχνικό έργο (η αλήθεια του, όταν είναι εκεί, μου είναι αρκετή), κι ως εκ τούτου δεν θα επιμείνω άλλο στο ζήτημα της αφηγηματικής δομής. Τοποθετημένο στα χρόνια της Κατοχής και του Εμφυλίου, η εξιστόρηση μέσω της συνέντευξης ακολουθεί την πορεία της οικογένειας του συγγραφέα (του αφηγητή, θα ήταν σκοπιμότερο να λέγαμε) καθώς γύρω τους η βία και ο τρόμος, αρχικά από τους Ιταλούς, στην συνέχεια από τους Γερμανούς και τέλος από τους Αντάρτες και τις κρατικές ή παρακρατικές ομάδες κλιμακώνεται. Το «Ανάπλους» διαβάζεται πότε σαν εξιστόρηση, πότε σαν λογοτεχνία και πότε σαν χρησμός. Ο οικείος λακωνικός λόγος του Βαλτινού συνδυάζεται με τη συγκροτημένη προφορικότητα που υποβάλει η συνθήκη της «συνέντευξης», με λαμπρά αποτελέσματα. Σκηνές όπως εκείνη με τη μάνα που πεθύμησε να φάει αχλάδι από την αγριαχλαδιά του σπιτιού αφήνουν έντονο το αποτύπωμά τους. Ομοίως, η σκηνή στην πλατεία της Σπάρτης, με τον νεαρό Δημήτρη (Πετσετίδη) να προσφέρει βοήθεια στον αλαφιασμένο τυφλό τελάλη της πόλης (στον οποίο ο συγγραφέας βλέπει έναν Τειρεσία), είναι για ανθολόγηση.

valtinosΣυνοψίζοντας, ο Βαλτινός θέλησε να προσθέσει μερικά ακόμη επεισόδια στην προσωπική του μυθολογία περί Εμφυλίου, βάζοντας στον καμβά του εντονότερα από άλλες φορές το στοιχείο της αναδυόμενης εφηβικής λαγνείας. Ο τόνος, μεν, πιο προσωπικός, αλλά την ίδια στιγμή πιο αποστασιοποιημένος. Η φράση-κλειδί, από αυτή την άποψη, είναι ο διάλογος που παρατίθεται και στο οπισθόφυλλο:

« – Τι θα έλεγες τώρα για εκείνη την εποχή;
– Τίποτα.»

Ίσως το πιο εύγλωττο «τίποτα» της σύγχρονης ελληνικής πεζογραφίας…

Συνοδεία Εγχόρδων

Η σύντομη νουβέλα του ζωγράφου Τάκη Τζίφα με τον τίτλο «Συνοδεία εγχόρδων» (εκδ. Το ροδακιό) ακτινοβολεί από την πρώτη μέχρι την τελευταία σελίδα μια Ελλάδα που έχει προ πολλού «φύγει» και που όμως επιβιώνει ακόμη ερήμην της Ιστορίας και της πολιτικής οικονομίας. Ως μίτος της πλοκής λειτουργεί η μύηση του νεαρού αφηγητή, κάπου στα χρόνια της Δικτατορίας, στα τελετουργικά και τα «κόλπα» του λαϊκού τραγουδιού, μέσα από παρέες, ξενύχτια σε ακρογιαλιές, αυτοσχέδια γλέντια, το ξύπνημα της επιθυμίας για το γυναικείο κορμί. Στην πυκνή και ασύμμετρη ιστορία των 60 σελίδων, με γλώσσα που εκρήγνυται, θρυμματίζεται κι ανασυντάσσεται διαρκώς, κυριαρχεί η αγωνία της μνήμης να διατρέξει αξιόπιστα το παρελθόν, τα πρόσωπα και τις ιστορίες που το στοιχειώνουν, καθόσον η αφήγηση μοιάζει έτοιμη να παραλύσει μπροστά στον τρόμο που προκαλεί η επερχόμενη φθορά και ο θάνατος (το «περιούσιο και άχραντο γαλάζιο» της τελευταίας φράσης).

tzifastakis_tzifas-smallΑνάμεσα στις γραμμές, καμιά φορά κι από κάτω τους, παρελαύνουν πρόσωπα που σημάδεψαν την πορεία του συγγραφέα, είτε πρόκειται για μορφές όπως ο Γιώργος Ζαμπέτας, ο Βασίλης Τσιτσάνης, ο Γιάννης Βαρβέρης (συνοδοιπόρος του Τζίφα στις νυχτερινές εξορμήσεις του για πολλά χρόνια, ο «μοναδικός θνητός που διέσχισε την Αχερουσία με ταξί», σύμφωνα με τα λόγια του), είτε για ξεχασμένα πλάσματα της νύχτας που έλαμψαν και κάηκαν σαν βεγγαλικά κάτω και πίσω από φώτα άγνωστων και συνάμα μυθικών λαϊκών μαγαζιών, στην Αττική όσο και στην επαρχία. Και βέβαια, πανταχού παρούσα, πότε ως η «γυναίκα μου η Αλεξάνδρα» πότε ως το ολόφωτο κοριτσάκι της αλληγορικής σκηνής του τέλους, η σύντροφος του συγγραφέα, η ηθοποιός Αλεξάνδρα Παντελάκη.

Το βιβλίο του Τάκη Τζίφα είναι λογοτεχνική κατάθεση ψυχής –έχω επίγνωση πόσο χυδαία κοινότοπη έχει γίνει αυτή η έκφραση, αλλά περί αυτού πρόκειται–, και ταυτόχρονα μαρτυρία γραμμένη με κώδικες που ξεκλειδώνουν εύκολα αλλά μόνο από «μυημένους» (και δεν εννοώ «μυημένους στη λογοτεχνία» – παρότι κι αυτό βοηθάει…). Για όσους θέλουν να δουν πίσω από την πυκνή ποιητική γραφή που επελέγη από τον συγγραφέα, αντί της καταφυγής σε δήθεν ρεαλιστικές αναπαραστάσεις της μιας ή της άλλης «χρυσής εποχής», υπάρχει σε καθαρή μορφή μια φιλοσοφία του ζειν και του υπάρχειν πυρηνικά «λαϊκή» – με τα μπουζούκια και τα βιολιά να αποτελούν μονάχα την ιδανική μουσική υπόκρουση και όχι την ουσία της. Μερικές χαρακτηριστικές φράσεις: «Μια Καθαρή Δευτέρα, με την Τζένη Βάνου και τον Κώστα Μοναχό, επικοινωνήσαμε με τον Ύψιστο από θέση ισχύος». Ή αλλιώς: «Κάτσαμε στην αμμουδιά και κοιτάζαμε τη θάλασσα, να δούμε τι μας ετοιμάζει».

Στην τελευταία σελίδα, εν ήδη σύντομου βιογραφικού, ο Τάκης Τζίφας γράφει δυο λόγια για τον εαυτό του, και μεταξύ άλλων λέει: «Ο Γιάννης Βαρβέρης επέμενε να γράψω αυτά που του έλεγα». Κρίμα που ο ποιητής δεν είναι πλέον μαζί μας να δει τον φίλο του να εκτελεί την «παραγγελιά» του.

* Ο ΚΩΣΤΑΣ ΚΑΤΣΟΥΛΑΡΗΣ είναι συγγραφέας.

Ακολουθήστε την bookpress.gr στο Google News και διαβάστε πρώτοι τα θέματα που σας ενδιαφέρουν.


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

«Δικά μας παιδιά» της Σοφίας Νικολαΐδου – Σαλούγκα, Σολούν και πάσης Ελλάδος

«Δικά μας παιδιά» της Σοφίας Νικολαΐδου – Σαλούγκα, Σολούν και πάσης Ελλάδος

Σκέψεις με αφορμή το μυθιστόρημα της Σοφίας Νικολαΐδου «Δικά μας παιδιά» (εκδ. Μεταίχμιο), μια ιστορία για τα σημερινά παιδιά και τους γονείς τους, κι αντίστροφα. Στη Θεσσαλονίκη, και παντού.

Γράφει ο Κ.Β. Κατσουλάρης

Προϋπόθεση για να αρχίσεις να...

Όταν ο Στέφαν Τσβάιχ αποστρεφόταν τον χορό, το ραδιόφωνο, τον κινηματογράφο

Όταν ο Στέφαν Τσβάιχ αποστρεφόταν τον χορό, το ραδιόφωνο, τον κινηματογράφο

Σκέψεις με αφορμή το κείμενο του Στέφαν Τσβάιχ [Stefan Zweig] «Η ομογενοποίηση του κόσμου» (μτφρ. Μαρία Αγγελίδου, Άγγελος Αγγελίδης), το οποίο κυκλοφορεί στη σειρά «Βιβλίδια» των εκδόσεων Άγρα.

Γράφει ο Κ.Β. Κατσουλάρης

Θα σου μιλήσω για ένα...

«Πυρηνική ενέργεια; ΝΑΙ, παρακαλώ» – Σκέψεις με αφορμή το γκράφικ νόβελ «Ένας κόσμος χωρίς τέλος»

«Πυρηνική ενέργεια; ΝΑΙ, παρακαλώ» – Σκέψεις με αφορμή το γκράφικ νόβελ «Ένας κόσμος χωρίς τέλος»

Σκέψεις με αφορμή το γκράφικ νόβελ «Ένας κόσμος χωρίς τέλος» των Ζαν Μαρκ Ζονκοβισί, Κλεμένς Σαπέν και Κριστόφ Μπλεν, που κυκλοφορεί σε μετάφραση Φωτεινής Βλαχοπούλου και επιμέλεια Γιάννη Ζηρίνη, από τις εκδόσεις Κριτική. Ένας προβληματισμός για την ενέργεια, και για την πυρηνική ενέργεια. 

Γράφει ...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

Αδικημένη κουίρ λογοτεχνία: 8 βιβλία που δεν διαβάστηκαν όσο τους αξίζει

Αδικημένη κουίρ λογοτεχνία: 8 βιβλία που δεν διαβάστηκαν όσο τους αξίζει

Υπάρχουν βιβλία που τυχαίνει να συμπίπτουν με πολυαναμενόμενες εκδόσεις, δεν μπαίνουν στο οπτικό πεδίο του κοινού ή πολλές φορές μένουν στη σκιά πολύ δημοφιλών τίτλων με παρόμοια θεματική. Το ίδιο συμβαίνει και με τα κουίρ βιβλία. Κάποια ακούγονται και διαβάζονται περισσότερο από άλλα. Σήμερα, λοιπόν, ημέρα εορτασμο...

«Τηρούμενες αναλογίες» της Πόπης Φιρτινίδου (κριτική) – Ζωντανές ανταποκρίσεις από την ηλικία της ήττας

«Τηρούμενες αναλογίες» της Πόπης Φιρτινίδου (κριτική) – Ζωντανές ανταποκρίσεις από την ηλικία της ήττας

Για τη συλλογή διηγημάτων της Πόπης Φιρτινίδου «Τηρούμενες αναλογίες» (Εκδόσεις των Συναδέλφων). Κεντρική εικόνα: Πίνακας από τον Αργυρό Ουμβέρτο (1884 - 1963) με τίτλο «Ο παππούς» (1912) / Εθνική Πινακοθήκη.

Γράφει ο Γιώργος Ν. Περαντωνάκης

Η ψυχολογί...

«Respublica»: μια κοινότητα χαράς απέναντι σ’ ένα σύμπαν καταναλωτισμού και στρες

«Respublica»: μια κοινότητα χαράς απέναντι σ’ ένα σύμπαν καταναλωτισμού και στρες

Για την multi παράσταση «Respublika» του Λούκας Τβαρκόβσκι [Lukasz Twarkowski], σε παραγωγή της Στέγης του Ιδρύματος Ωνάση, η οποία παρουσιάστηκε στο Terra Vibe Park στη Μαλακάσα. Φωτογραφίες: Ανδρέας Σιμόπουλος

Γράφει ο Νίκος Ξένιος

Ο Πολωνός σκηνοθέτ...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

«Συμπληγάδες αξιών» του Μηνά Στραβοπόδη (προδημοσίευση)

«Συμπληγάδες αξιών» του Μηνά Στραβοπόδη (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα του Μηνά Στραβοπόδη «Συμπληγάδες αξιών» το οποίο κυκλοφορεί στις 21 Ιουνίου από τις εκδόσεις Αρμός.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Ναι, το ξέρω! Δεν έπρεπε να σκοτώσω. Μα έπρεπε να σκοτώσω. Ξέρω, δεν είνα...

«Μικρές δοκιμές» του Αντώνη Μακρυδημήτρη (προδημοσίευση)

«Μικρές δοκιμές» του Αντώνη Μακρυδημήτρη (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το βιβλίο του ομότιμου καθηγητή ΕΚΠΑ Αντώνη Μακρυδημήτρη «Μικρές δοκιμές», το οποίο θα κυκλοφορήσει το επόμενο διάστημα από τις εκδόσεις Νίκας.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Το μείζον πρόβλημα στην εποχή μας έχει ...

«Αποστολή στο Βερολίνο» του Λεν Ντέιτον (προδημοσίευση)

«Αποστολή στο Βερολίνο» του Λεν Ντέιτον (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το κατασκοπικό μυθιστόρημα του Λεν Ντέιτον [Len Deighton] «Αποστολή στο Βερολίνο» (μτφρ. Αντώνης Καλοκύρης), το οποίο κυκλοφορεί αυτές τις μέρες από τις εκδόσεις Κλειδάριθμος.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

«Μάλλον φέρνουν κ...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Αδικημένη κουίρ λογοτεχνία: 8 βιβλία που δεν διαβάστηκαν όσο τους αξίζει

Αδικημένη κουίρ λογοτεχνία: 8 βιβλία που δεν διαβάστηκαν όσο τους αξίζει

Υπάρχουν βιβλία που τυχαίνει να συμπίπτουν με πολυαναμενόμενες εκδόσεις, δεν μπαίνουν στο οπτικό πεδίο του κοινού ή πολλές φορές μένουν στη σκιά πολύ δημοφιλών τίτλων με παρόμοια θεματική. Το ίδιο συμβαίνει και με τα κουίρ βιβλία. Κάποια ακούγονται και διαβάζονται περισσότερο από άλλα. Σήμερα, λοιπόν, ημέρα εορτασμο...

Πατέρας και γιος: 5 σπουδαία μυθιστορήματα για μια δύσκολη σχέση

Πατέρας και γιος: 5 σπουδαία μυθιστορήματα για μια δύσκολη σχέση

Σύμμαχοι, ενίοτε κι αντίπαλοι. Αγαπημένοι, μα κάποιες φορές σε άλλο μήκος κύματος. Με αφορμή την Ημέρα του Πατέρα (16 Ιουνίου) επιλέξαμε πέντε βιβλία που βρίσκονται σε κυκλοφορία και αναδεικνύουν την πολυπλοκότητα και την ουσιαστική δύναμη που φέρει ο πατέρας ως ρόλος και ως υπόσταση. Κεντρική εικόνα: ο Φίλιπ Ροθ με...

10 κλασικά λογοτεχνικά έργα που έφεραν στο φως τη ΛΟΑΤΚΙ+ εμπειρία

10 κλασικά λογοτεχνικά έργα που έφεραν στο φως τη ΛΟΑΤΚΙ+ εμπειρία

Τα τελευταία χρόνια, η κουίρ λογοτεχνία έχει ανανεωθεί με σύγχρονους εκπροσώπους όπως ο Όσεαν Βουόνγκ ή η Κάρμεν Μαρία Ματσάδο. Εάν αναζητούσαμε, όμως, τις βάσεις ενός κουίρ λογοτεχνικού Κανόνα θα έπρεπε να πάμε πιο πίσω, σε κάποια βιβλία καθοριστικά για την ομοερωτική λογοτεχνία αλλά και για τη λογοτεχνία γενικότερ...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

15 Δεκεμβρίου 2023 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2023

Mυθιστορήματα, νουβέλες, διηγήματα, ποιήματα: Επιλογή 100 βιβλίων, ελληνικών και μεταφρασμένων, από τη βιβλιοπαραγωγή του 2023. Επιλογή: Συντακτική ομάδα της Book

ΦΑΚΕΛΟΙ