«Η υπόθεση της Ερυθράς Βασίλισσας» του Μιχάλη Μοδινού – Δυνατές περιγραφές, βαθύπνοα ψυχογραφήματα

Διαβάζω κι ακούω συχνά, με αφορμή τις δύο συλλογές διηγημάτων του Μιχάλη Μοδινού, που τυγχάνει να είναι και τα δύο τελευταία του βιβλία, πως τάχα εμφανίζει ένα διαφορετικό πρόσωπο στη μικρή φόρμα από αυτό που γνωρίζαμε από τις επιδόσεις του στη μεγάλη φόρμα. Ορισμένοι φτάνουν καμιά φορά μέχρι και να υπαινιχτούν ότι στα στενά όρια του μικρού σχήματος ο συγγραφέας, δήθεν, απελευθερώνεται από τις απαιτήσεις του μυθιστορήματος, και πιάνει θέματα που δεν έπιανε στη μυθιστοριογραφία του, ή το ύφος του είναι πιο ευλύγιστο ή πιο αυθόρμητο ή... δεν ξέρω τι άλλο.

Μια τέτοια διάκριση δεν με βρίσκει σύμφωνο. Αντίθετα, διαβλέπω συνάφεια και συνεκτικότητα στο συγγραφικό έργο του Μοδινού, το οποίο ούτως ή άλλως και μέχρι τις πρόσφατες συλλογές διηγημάτων περιλάμβανε διαφορετικού σχήματος, καθώς και διαφορετικών τεχνοτροπιών έργα. Ανάμεσα στον Μεγάλο Αμπάι και το Εκουατόρια, το Τελευταία έξοδος: Στυμφαλία και Το πλέγμα (που αποτελείται από μονολόγους), μπορεί να εντοπίσει κανείς σχεδόν όλες τις τεχνοτροπίες και τις θερμοκρασίες που συναντάμε στα διηγήματά του. Κατά την άποψή μου, το συγγραφικό έργο του Μοδινού διακρίνεται από συνέχεια και συνέπεια, χωρίς αυτό να το καθιστά μονοτροπικό ή μονολιθικό.

Για παράδειγμα, ο Μοδινός δεν είναι ένας συγγραφέας που ενδιαφέρεται για την περίτεχνη πλοκή. Δεν σκαρφίζεται ανατροπές που θα κόψουν την ανάσα στον αναγνώστη λίγο πριν από το τέλος. Φανερώνει μια σχεδόν καταστατική αδιαφορία για τα συγγραφικά παιχνίδια, και νομίζω ότι και σε ό,τι αφορά τη φόρμα των κειμένων του, παρότι υπάρχει ποικιλία, κάθε φορά το θέμα μοιάζει να υποδεικνύει την όποια μορφή και όχι το αντίθετο. Και πράγματι, ορισμένα διηγήματα αυτής της συλλογής είναι κατ’ εξοχήν φορείς αυτής της αντίληψης για τη γραφή που απεχθάνεται τη φιγούρα, την κλεισούρα των μοντερνιστικών παιγνίων, το επιδεικτικό σερφάρισμα στις μορφές.

Εξέχον παράδειγμα, το διήγημα που χαρίζει τον τίτλο του στη συλλογή. Ο τίτλος, «Η υπόθεση της Ερυθράς Βασίλισσας», με την αναφορά στην Αλίκη, κλείνει το μάτι προς ένα φιλοσοφικό παίγνιο («πρέπει να τρέχεις με μεγάλη ταχύτητα για να καταφέρεις να παραμείνεις στην ίδια θέση») αλλά το ίδιο το διήγημα δεν είναι παρά ένας διάλογος, μέσα σε ένα συγκεκριμένο σκηνικό. Από πλευράς πλοκής, θα έλεγε κανείς ότι βρισκόμαστε κοντά στο μηδέν. Ένας άντρας και μια γυναίκα, που έχουν ζήσει μέσα στα χρόνια μια διακεκομένη πλην φορτισμένη ερωτική σχέση, μιλούν γι’ αυτήν υπό το βάρος των εμπειριών τους, του χρόνου που έχει περάσει – κι όλα αυτά σε ένα σχεδόν ειδυλλιακό περιβάλλον στην Ελβετία. Σταδιακά, στην κάπως αδιατάρακτη επιφάνεια εμφανίζονται ρωγμές, αμφιβολίες, αίσθημα ματαίωσης στο βάθος, αλλά μέχρι εκεί: οι άνθρωποι έχουν γίνει σοφότεροι, κι εμείς μαζί τους. Δεν υπάρχουν εδώ πυροτεχνήματα, ούτε οδυρμοί.

Την ίδια μεστή και ώριμη αντίληψη για την πλοκή, για το τι σημαίνει να λες μια ιστορία, συναντάμε στα περισσότερα διηγήματα της συλλογής: Για παράδειγμα, στο «Φθινόπωρο ή Μνήμα ίσον μνήμη», η κάθοδος ενός άντρα, παρέα με τον σκύλο του, προς τον τόπο ενός μνήματος, για απότιση φόρου τιμής σε ένα σημαντικό πρόσωπο, αποκτά σταδιακά χαρακτήρα προσκυνήματος. Τούτο προκύπτει μέσα από τη δύναμη της περιγραφής, ειδικότερα των περιγραφών της φύσης, που αναδεικνύεται και εδώ, όπως και γενικότερα, ένα από τα δυνατότερα στοιχεία της γραφής του Μοδινού. Η ικανότητα του συγγραφέα να παρατηρεί και να μεταβολίζει συγγραφικά όσα βλέπει δεν περιορίζεται στην επαφή του με τη φύση, και τον μεγάλο πλούτο αισθημάτων και συγκινήσεων που μας μεταφέρει σε σημαντικό μέρος του έργου του· εξίσου ικανός είναι και στην ανασύσταση αστικών χώρων, όπως είναι η πόλη του Μεξικό στο διήγημα «Σύνορα ή Η Αλίκη στο Μεξικό». Η εμμονή στο συγκεκριμένο, στην αναζήτηση αυτού που συμβαίνει, αυτού που λέγεται κι αυτού που είναι, χωρίς την καταφυγή σε αφηγηματικές στρατηγικές, είναι κι εδώ η δεξιότητα, η συγγραφική απόφαση, που δίνει τον τόνο, κι αυτή που παράγει εντέλει τη συγκίνηση.

Ζούμε σε έναν κόσμο που, έπειτα από τόσα χρόνια επιστήμης και απομάγευσης, παραμένει άγνωστος, γεμάτος παράδοξα, συχνά πλήρως ακατανόητος.

Αντίθετα, σε διηγήματα όπως το «Ένας Γερμανός φίλος», ο Μοδινός επιδεικνύει, χωρίς να γίνεται επιδεικτικός, την έτερη σπουδαία ικανότητά του: αυτήν της ψυχογράφησης των ηρώων του, όχι όμως με όρους ψυχολογικούς, δεν ψυχολογίζουν τα διηγήματά του, αλλά με όρους υπαρξιακούς – δείτε πώς είναι οι άνθρωποι, μας λέει ο συγγραφέας. Δείτε πώς μιλάνε, δείτε πώς πράττουν. Δεν είναι ούτε καλοί ούτε κακοί, είναι απλώς άνθρωποι που, όπως όλοι μας, κινούνται στα τυφλά. Ζούμε σε έναν κόσμο που, έπειτα από τόσα χρόνια επιστήμης και απομάγευσης, παραμένει άγνωστος, γεμάτος παράδοξα, συχνά πλήρως ακατανόητος.

Κλείνοντας, να σημειώσω ότι υπάρχει κάτι απέναντι στο οποίο στις δύο αυτές συλλογές του ο συγγραφέας έχει επιδείξει μεγαλύτερη ευαισθησία, ίσως μεγαλύτερη δεκτικότητα, κι αυτό έχει να κάνει με τους τρόπους με τους οποίους παρουσιάζεται εδώ το άλλο φύλο. Νομίζω ότι τα πορτρέτα γυναικών, η φωνή των γυναικών, μέσα στα διηγήματα αυτών των δύο συλλογών, χωρίς να είναι κάτι καινοφανές στο έργο του, διαθέτουν ξεχωριστή πιστότητα και ποιότητα. Όχι για λόγους ανταπόκρισης στα κελεύσματα των καιρών, σε εφήμερες μόδες, αλλά υπακούοντας σε εσωτερικές ανάγκες ή μετατοπίσεις. Ο καλός συγγραφέας, άλλωστε, δεν παύει να εξελίσσεται, να σκάβει γύρω του και μέσα του.

* Ο Κ.Β. ΚΑΤΣΟΥΛΑΡΗΣ είναι συγγραφέας και δημοσιογράφος.

Λίγα λόγια για τον συγγραφέα

Ο Μιχάλης Μοδινός γεννήθηκε στην Αθήνα το 1950. Θεωρητικός και ακτιβιστής του οικολογικού κινήματος, δούλεψε ως περιβαλλοντολόγος, γεωγράφος και μηχανικός στην Αφρική, στη Λατινική Αμερική και στην ελληνική περιφέρεια. Συνεργάστηκε με διεθνείς οργανισμούς και δίδαξε σε ποικίλα ακαδημαϊκά ιδρύματα ανά τον κόσμο. Υπήρξε ιδρυτής και εκδότης της Νέας Οικολογίας, πρόεδρος του Εθνικού Κέντρου Περιβάλλοντος και διευθυντής του Διεπιστημονικού Ινστιτούτου Περιβαλλοντικών Ερευνών (ΔΙΠΕ).

Στο δοκιμιακό-ερευνητικό του έργο περιλαμβάνονται μεταξύ άλλων τα βιβλία Μύθοι της ανάπτυξης στους Τροπικούς, Από την Εδέμ στο Καθαρτήριο, Τοπογραφίες, Το παιγνίδι της ανάπτυξης, Παγκοσμιοποίηση και Περιβάλλον και Η αρχαιολογία της ανάπτυξης. Στο μυθοπλαστικό τα βιβλία Χρυσή ακτή, Ο μεγάλος Αμπάι, Επιστροφή (Βραβείο Ακαδημίας Αθηνών), Η σχεδία (Ειδική Διάκριση Επιτροπής Κρατικών Βραβείων και ελληνική υποψηφιότητα για το Ευρωπαϊκό Βραβείο Λογοτεχνίας), Άγρια Δύση, Τελευταία έξοδος: Στυμφαλία, Εκουατόρια (Κρατικό Βραβείο Μυθιστορήματος και Βραβείο του περιοδικού Literature), Το πλέγμα, Παραγουάη και Τα θαύματα του κόσμου (Βραβείο Πεζογραφίας του περιοδικού Χάρτης).

Την τελευταία εικοσαετία συνεργάζεται ως κριτικός βιβλίου με την εφημερίδα Τα Νέα και ποικίλα λογοτεχνικά περιοδικά.