zweig 01

Σκέψεις με αφορμή το κείμενο του Στέφαν Τσβάιχ [Stefan Zweig] «Η ομογενοποίηση του κόσμου» (μτφρ. Μαρία Αγγελίδου, Άγγελος Αγγελίδης), το οποίο κυκλοφορεί στη σειρά «Βιβλίδια» των εκδόσεων Άγρα.

Γράφει ο Κ.Β. Κατσουλάρης

Θα σου μιλήσω για ένα βιβλιαράκι που βγήκε πρόσφατα, μα που φιλοξενεί ένα κείμενο που γράφτηκε έναν αιώνα πριν, το 1925. Ένα κείμενο στο οποίο, όπως διαβάζουμε στο οπισθόφυλλο, «ο συγγραφέας του διαβλέπει προφητικά τον κίνδυνο μιας ραγδαίας τάσης για ομοιομορφία, πολλές δεκαετίες πριν από την παγκοσμιοποίηση». Τίτλος του, «Η ομογενοποίηση του κόσμου» και συγγραφέας του ο περιώνυμος Στέφαν Τσβάιχ.

agra zweig omogenopoiisi tou kosmou

Με τις ευρωπαϊκές εκλογές μπροστά μας, και το αντιευρωπαϊκό μέτωπο ισχυρότερο και πιο διευρυμένο από ποτέ, έχει την αξία του να σκεφτούμε ξανά πώς κάποιες ιδέες και αντιλήψεις διασταυρώνονται μεταξύ τους σε βάθος χρόνου. Είναι ένα ρεύμα που ξεκινά από πολλές και συχνά απομακρυσμένες μεταξύ τους πηγές, αλλά συνήθως εκβάλει σε δύο παραπόταμους: τον φόβο μπροστά στην ρευστότητα που εκφράζει η παγκοσμιοποίηση, και στην τάση για εθνική αναδίπλωση, την επιστροφή στις πατροπαράδοτες ρίζες και αξίες.

Στην περίπτωση του Στέφαν Τσβάιχ έχουμε να κάνουμε πρωτίστως με τον φόβο της ομογενοποίησης που επιφέρει η παγκοσμιοποίηση της κουλτούρας, μέσω της τεχνολογίας. Εκείνος δεν ένιωθε να απειλούνται οι αξίες ενός έθνους-κράτους, αλλά ολόκληρος ο κόσμος ενός πολυεθνικού πολιτισμού, αυτός της αυστροουγγρικής αυτοκρατορίας. Πράγματι: Η πολυπολιτισμική κοινωνία της Βιέννης στην οποία μεγάλωσε ήταν μια κοινωνία της διαφοράς, μέσα στην οποία κάθε εθνοτική ομάδα μπορούσε να έχει το δικό της αποτύπωμα, τον δικό της ζωτικό χώρο.

Ποια στοιχεία του τότε σύγχρονου κόσμου, που τα περισσότερα έρχονταν από την τρισκατάρατη Αμερική, είναι αυτά που προκαλούσαν στον Βιεννέζο Τσβάιχ τη μεγαλύτερη αποστροφή. Ο ίδιος ξεχωρίζει τρία: Είναι οι μοντέρνοι χοροί, ο κινηματογράφος και το ραδιόφωνο. Και στα τρία διακρίνει τα ίδια χαρακτηριστικά: ευκολία, παθητικότητα, μαζικότητα.

Προκαλεί έκπληξη, ίσως και κατάπληξη, σε εμάς σήμερα, όταν βλέπουμε ποια στοιχεία του τότε σύγχρονου κόσμου, που τα περισσότερα έρχονταν από την «τρισκατάρατη» Αμερική, είναι αυτά που προκαλούσαν στον Βιεννέζο Τσβάιχ τη μεγαλύτερη αποστροφή. Ο ίδιος ξεχωρίζει τρία: Είναι οι μοντέρνοι χοροί, ο κινηματογράφος και το ραδιόφωνο. Και στα τρία διακρίνει τα ίδια χαρακτηριστικά: ευκολία, παθητικότητα, μαζικότητα.

Γράφει ο Τσβάιχ, όχι δίχως κάποια έπαρση: «Τον καινούργιο χορό μπορούν να τον μάθουν ακόμη και οι υπηρετριούλες, ο κινηματογράφος ενθουσιάζει τους αγράμματους χωρίς ν’ απαιτεί απ’ αυτούς μια στάλα έστω μόρφωση, και για ν’ απολαύσει κανείς το ραδιόφωνο δεν έχει παρά να κολλήσει το αυτί του στη συσκευή».

Ποιος είναι άραγε ο καινούργιος χορός στον οποίο αναφέρεται και τον αντιπαραθέτει στους παραδοσιακούς χορούς που συνηθίζονταν τότε στα σαλόνια της Βιέννης; Δεν μπορούμε να ξέρουμε με βεβαιότητα, αλλά μια και βρισκόμαστε στη δεκαετία του είκοσι, θα τολμούσαμε να υποθέσουμε ότι ίσως έχει στο μυαλό του το φοξ τροτ ή το τσάρλεστον, που είχαν έναν βαθμό ελευθερίας στα βήματα και τις κινήσεις τους – και προέρχονταν αμφότεροι από τις Ηνωμένες Πολιτείες.

Μια ψύχραιμη τοποθέτηση

Αντίστοιχα, μιλώντας για κινηματογράφο, είναι επίσης καλά ενημερωμένος, καθώς αναφέρεται τόσο στους Νιμπελούνγκεν του Φριτς Λανγκ, από τη Γερμανία, όσο και στις κωμωδίες του Γάλλου σταρ του βωβού, Μαξ Λίντερ, αλλά και στον Τσάρλι Τσάπλιν, καθώς διαμαρτύρεται ότι «κάθε εμφάνιση του Τζάκι Κούγκαν (του μικρού πρωταγωνιστή στο Χαμίνι του Τσάπλιν) είναι σήμερα μια εμπειρία πιο δυνατή, πιο παγκόσμια απ’ ό,τι ήταν ο θάνατος του Τολστόι πριν από είκοσι χρόνια». Όσο για το ραδιόφωνο, σημειώνει: «Ο Παριζιάνος και ο Βιεννέζος ακούνε ταυτόχρονα το ίδιο πράγμα, κι αυτή η ταυτοχρονία, αυτή η ομοιομορφία μεθά τους πάντες με τις υπερβολικές της διαστάσεις. […] Κι έτσι, χωρίς να το αντιληφθούν, οι ψυχές εξομοιώνονται».

Αυτά γράφει, μεταξύ άλλων, ο Στέφαν Τσβάιχ, το 1925, στο απόγειο της δόξας του. Είναι πλέον ένας από τους διασημότερους συγγραφείς στον κόσμο, ένας από τους πιο πολυμεταφρασμένους επίσης. Από αυτήν την άποψη, ο πεζογράφος ήταν κι ο ίδιος το προϊόν μιας πρώιμης παγκοσμιοποίησης. Ας αναλογιστούμε μόνο ότι η πρώτη μετάφραση Τσβάιχ στην ταπεινή Ελλάδα μας έγινε το 1922 – εντάξει, ήταν μονάχα ένα ποίημα, αλλά κι αυτό κάτι λέει.

Ο πατέρας του ήταν βιομήχανος, ενώ η μητέρα του κόρη οικογένειας τραπεζιτών. Όταν μιλάει περιφρονητικά για «υπηρετριούλες», έχει προσωπική γνώση και προκατάληψη.

Επίσης, ας μην παραβλέπουμε την καταγωγή του. Εβραίος, βέβαια, αλλά της ανώτερης τάξης. Ο πατέρας του ήταν βιομήχανος, ενώ η μητέρα του κόρη οικογένειας τραπεζιτών. Όταν μιλάει περιφρονητικά για «υπηρετριούλες», έχει προσωπική γνώση και προκατάληψη. Όταν θρηνεί για το τέλος ενός κόσμου, ας μην ξεχνάμε ότι ήταν ένας κόσμος στον οποίο κατείχε προνομιακή θέση.

Εκεί που όμως πραγματικά μας σοκάρει ο Στέφαν Τσβάιχ του 1925 είναι όταν βλέπει στον εθνικισμό ένα ανάχωμα στην επέλαση του κακού. Γράφει, και μεταφέρω αυτολεξεί:

«Η Ευρώπη είναι το τελευταίο οχυρό της ατομικότητας, ίσως μάλιστα η σπασμωδική υπερένταση των λαών, ο υπερβολικός μας εθνικισμός, παρ’ όλη τη βιαιότητά του, να εκφράζει ως έναν βαθμό μια πυρετώδη, υποσυνείδητη αντίδραση, μια τελευταία απέλπιδα προσπάθεια άμυνας ενάντια στην τρομερή απειλή της εξομοίωσης και της ισοπέδωσης».

Βρισκόμαστε λίγα χρόνια μετά το τέλος του 1ου παγκόσμιου πολέμου, όταν ο εθνικισμός έχει μετατρέψει την Ευρώπη σε απέραντο σφαγείο. Είναι επίσης αυτός ο, κάπως «υπερβολικός εθνικισμός», ο οποίος θα φέρει τον Χίτλερ στην εξουσία, αναγκάζοντας εννιά χρόνια μετά τον ίδιο τον Τσβάιχ να εγκαταλείψει την Αυστρία, αρχικά για την Αγγλία, και στην τελευταία φάση της ζωής του για τη Βραζιλία, όπου το 1942, όπως είναι γνωστό, έβαλε τέλος στη ζωή του μαζί με τη σύζυγό του, από απελπισία για το πού είχε οδηγηθεί η αγαπημένη τους Ευρώπη, «το τελευταίο οχυρό της ατομικότητας».

Η πανουργία της Ιστορίας, θα πει κανείς. Αναμφίβολα, ναι.

«Ας προσπαθήσουμε να καταλάβουμε...»

Στις τελευταίες σελίδες του κειμένου του, αφού έχει ξεσπαθώσει ενάντια στον χορό, τον κινηματογράφο και το ραδιόφωνο, τρία δεινά ανάμεσα σε πολλά που φέρνουν οι μοντέρνοι καιροί (πρόλαβε άραγε να δει την ομότιτλη ταινία του Τσάρλι Τσάπλιν, το 1936;), αλλάζει τόνο κι επιδίδεται σε έναν ευπρόσδεκτο αυτοκριτικό αναστοχασμό:

«Ας μην αποστρέφουμε υπεροπτικά το βλέμμα» σημειώνει, «ας μην κρατιόμαστε αγέρωχα σε απόσταση – αντίθετα, ας δούμε, ας παρακολουθήσουμε, ας προσπαθήσουμε να καταλάβουμε...»

Να μια παραίνεση που θα μας φαινόταν κι εμάς σήμερα εξόχως χρήσιμη. Οι φόβοι και οι ανησυχίες που δημιουργεί η παγκοσμιοποίηση, ή η ευρωπαϊκή ολοκλήρωση, έχουν αληθινές βάσεις και δεν πρέπει να υποτιμούνται από τις ελίτ, ούτε να χλευάζονται από τους κοσμοπολίτες διανοούμενους. Αλλά, όπως και στα χρόνια του Στέφαν Τσβάιχ, έτσι και σήμερα, ο εθνικισμός και η αναδίπλωση δεν είναι η λύση, αλλά μια κατεύθυνση που μονάχα καταστροφές φέρνει, όπως έχει δείξει η Ιστορία ξανά και ξανά.

Τι να κάνουμε; Ε, «ας δούμε, ας παρακολουθήσουμε, ας προσπαθήσουμε να καταλάβουμε...», στέλνοντας αν μη τι άλλο σοβαρούς και φιλοευρωπαίους συμπολίτες μας να μας εκπροσωπήσουν στην Ευρώπη.

Ο Κ.Β. ΚΑΤΣΟΥΛΑΡΗΣ είναι δημοσιογράφος και συγγραφέας.

 

 

Ακολουθήστε την bookpress.gr στο Google News και διαβάστε πρώτοι τα θέματα που σας ενδιαφέρουν.


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

«Δικά μας παιδιά» της Σοφίας Νικολαΐδου – Σαλούγκα, Σολούν και πάσης Ελλάδος

«Δικά μας παιδιά» της Σοφίας Νικολαΐδου – Σαλούγκα, Σολούν και πάσης Ελλάδος

Σκέψεις με αφορμή το μυθιστόρημα της Σοφίας Νικολαΐδου «Δικά μας παιδιά» (εκδ. Μεταίχμιο), μια ιστορία για τα σημερινά παιδιά και τους γονείς τους, κι αντίστροφα. Στη Θεσσαλονίκη, και παντού.

Γράφει ο Κ.Β. Κατσουλάρης

Προϋπόθεση για να αρχίσεις να...

«Πυρηνική ενέργεια; ΝΑΙ, παρακαλώ» – Σκέψεις με αφορμή το γκράφικ νόβελ «Ένας κόσμος χωρίς τέλος»

«Πυρηνική ενέργεια; ΝΑΙ, παρακαλώ» – Σκέψεις με αφορμή το γκράφικ νόβελ «Ένας κόσμος χωρίς τέλος»

Σκέψεις με αφορμή το γκράφικ νόβελ «Ένας κόσμος χωρίς τέλος» των Ζαν Μαρκ Ζονκοβισί, Κλεμένς Σαπέν και Κριστόφ Μπλεν, που κυκλοφορεί σε μετάφραση Φωτεινής Βλαχοπούλου και επιμέλεια Γιάννη Ζηρίνη, από τις εκδόσεις Κριτική. Ένας προβληματισμός για την ενέργεια, και για την πυρηνική ενέργεια. 

Γράφει ...

«Μαντάμ Μποβαρί» του Γκιστάβ Φλομπέρ – Μια γυναίκα που διέρρηξε τα όρια

«Μαντάμ Μποβαρί» του Γκιστάβ Φλομπέρ – Μια γυναίκα που διέρρηξε τα όρια

Σκέψεις για το κλασικό μυθιστόρημα του Γκιστάβ Φλομπέρ [Gustave Flaubert] «Μαντάμ Μποβαρί», που κυκλοφόρησε ξανά πρόσφατα σε μετάφραση της Ρίτας Κολαΐτη από τις εκδόσεις Ψυχογιός. Στην έκδοση περιλαμβάνεται χρονολόγιο, τα πρακτικά της δίκης εναντίον του Φλομπέρ καθώς και ένα δοκίμιο του Τιερί Λαζ...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

10 κλασικά λογοτεχνικά έργα που έφεραν στο φως τη ΛΟΑΤΚΙ+ εμπειρία

10 κλασικά λογοτεχνικά έργα που έφεραν στο φως τη ΛΟΑΤΚΙ+ εμπειρία

Τα τελευταία χρόνια, η κουίρ λογοτεχνία έχει ανανεωθεί με σύγχρονους εκπροσώπους όπως ο Όσεαν Βουόνγκ ή η Κάρμεν Μαρία Ματσάδο. Εάν αναζητούσαμε, όμως, τις βάσεις ενός κουίρ λογοτεχνικού Κανόνα θα έπρεπε να πάμε πιο πίσω, σε κάποια βιβλία καθοριστικά για την ομοερωτική λογοτεχνία αλλά και για τη λογοτεχνία γενικότερ...

«Μικρές δοκιμές» του Αντώνη Μακρυδημήτρη (προδημοσίευση)

«Μικρές δοκιμές» του Αντώνη Μακρυδημήτρη (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το βιβλίο του ομότιμου καθηγητή ΕΚΠΑ Αντώνη Μακρυδημήτρη «Μικρές δοκιμές», το οποίο θα κυκλοφορήσει το επόμενο διάστημα από τις εκδόσεις Νίκας.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Το μείζον πρόβλημα στην εποχή μας έχει ...

«Αποστολή στο Βερολίνο» του Λεν Ντέιτον (προδημοσίευση)

«Αποστολή στο Βερολίνο» του Λεν Ντέιτον (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το κατασκοπικό μυθιστόρημα του Λεν Ντέιτον [Len Deighton] «Αποστολή στο Βερολίνο» (μτφρ. Αντώνης Καλοκύρης), το οποίο κυκλοφορεί αυτές τις μέρες από τις εκδόσεις Κλειδάριθμος.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

«Μάλλον φέρνουν κ...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

«Μικρές δοκιμές» του Αντώνη Μακρυδημήτρη (προδημοσίευση)

«Μικρές δοκιμές» του Αντώνη Μακρυδημήτρη (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το βιβλίο του ομότιμου καθηγητή ΕΚΠΑ Αντώνη Μακρυδημήτρη «Μικρές δοκιμές», το οποίο θα κυκλοφορήσει το επόμενο διάστημα από τις εκδόσεις Νίκας.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Το μείζον πρόβλημα στην εποχή μας έχει ...

«Αποστολή στο Βερολίνο» του Λεν Ντέιτον (προδημοσίευση)

«Αποστολή στο Βερολίνο» του Λεν Ντέιτον (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το κατασκοπικό μυθιστόρημα του Λεν Ντέιτον [Len Deighton] «Αποστολή στο Βερολίνο» (μτφρ. Αντώνης Καλοκύρης), το οποίο κυκλοφορεί αυτές τις μέρες από τις εκδόσεις Κλειδάριθμος.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

«Μάλλον φέρνουν κ...

«Η Τσέστερφιλντ του πέμπτου ορόφου» της Ναταλί Ρονβό (προδημοσίευση)

«Η Τσέστερφιλντ του πέμπτου ορόφου» της Ναταλί Ρονβό (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από τη νουβέλα της Λουξεμβουργιανής συγγραφέως Ναταλί Ρονβό [Nathalie Ronvaux] «Η Τσέστερφιλντ του πέμπτου ορόφου» (μτφρ. Χάρης Παπαϊωάννου), η οποία κυκλοφορεί αυτές τις μέρες από τις εκδόσεις Βακχικόν.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

10 κλασικά λογοτεχνικά έργα που έφεραν στο φως τη ΛΟΑΤΚΙ+ εμπειρία

10 κλασικά λογοτεχνικά έργα που έφεραν στο φως τη ΛΟΑΤΚΙ+ εμπειρία

Τα τελευταία χρόνια, η κουίρ λογοτεχνία έχει ανανεωθεί με σύγχρονους εκπροσώπους όπως ο Όσεαν Βουόνγκ ή η Κάρμεν Μαρία Ματσάδο. Εάν αναζητούσαμε, όμως, τις βάσεις ενός κουίρ λογοτεχνικού Κανόνα θα έπρεπε να πάμε πιο πίσω, σε κάποια βιβλία καθοριστικά για την ομοερωτική λογοτεχνία αλλά και για τη λογοτεχνία γενικότερ...

Έρχονται ημέρες Euro 2024: Τρία πρόσφατα βιβλία που μας θυμίζουν πως το ποδόσφαιρο είναι μαγεία, συγκινήσεις και σπουδαία κατορθώματα

Έρχονται ημέρες Euro 2024: Τρία πρόσφατα βιβλία που μας θυμίζουν πως το ποδόσφαιρο είναι μαγεία, συγκινήσεις και σπουδαία κατορθώματα

Σε λίγες ημέρες ξεκινάει το Euro 2024 στη Γερμανία κι όλη η ποδοσφαιρική Ευρώπη ετοιμάζεται να ζήσει τη γιορτή. Σας προτείνουμε τρία πρόσφατα βιβλία, αμιγώς ποδοσφαιρικά, που θα σας βάλουν στο κλίμα της διοργάνωσης. Κεντρική εικόνα: Ο Θοδωρής Ζαγοράκης σηκώνει την βαρύτιμη κούπα του Euro μέσα στο Στάδιο Ντα Λουζ της...

Τζον Γκρίσαμ: Ο μετρ του δικαστικού θρίλερ επιστρέφει

Τζον Γκρίσαμ: Ο μετρ του δικαστικού θρίλερ επιστρέφει

Με αφορμή την έκδοση του βιβλίου του «Η λίστα του δικαστή» (μτφρ. Γιώργος Μπαρουξής, εκδ. Ελληνικά Γράμματα) εξετάζουμε την ξεχωριστή περίπτωση του Αμερικανού συγγραφέα που είναι μετρ των δικαστικών θρίλερ (και όχι μόνο), με πωλήσεις που ξεπερνούν τα 300 εκατ. αντίτυπα παγκοσμίως. Κεντρική εικόνα: © achiev...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

15 Δεκεμβρίου 2023 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2023

Mυθιστορήματα, νουβέλες, διηγήματα, ποιήματα: Επιλογή 100 βιβλίων, ελληνικών και μεταφρασμένων, από τη βιβλιοπαραγωγή του 2023. Επιλογή: Συντακτική ομάδα της Book

ΦΑΚΕΛΟΙ