Reading_young_man250

Του Κώστα Κατσουλάρη

Παρότι ο εικοστός υπήρξε ο αιώνας που αποθέωσε τη λογοτεχνία, με την έννοια ότι ποτέ πριν το λογοτεχνικό φαινόμενο δεν μελετήθηκε σε τόση έκταση και τόσο συστηματικά, σήμερα, στην αυγή του 21ου αιώνα, εξακολουθούμε να μην γνωρίζουμε τι ακριβώς είναι η λογοτεχνία. 

Η αμηχανία μας αυτή συχνά καλύπτεται πίσω από παρωχημένες έννοιες (π.χ. «λογοτεχνικότητα», «λογοτεχνικό ύφος»), απότοκα παλιότερων προσεγγίσεων, που έχουν δεκαετίες τώρα ατονήσει στον κριτικό διάλογο. Άλλοτε, όλο και σπανιότερα είναι η αλήθεια, ορίζουμε το φαινόμενο δια της ατόπου απαγωγής («αν δεν είναι οτιδήποτε άλλο, τότε είναι λογοτεχνία»), ή κάνουμε λόγο για «παραλογοτεχνία», εξοβελίζοντας έτσι εκτός λογοτεχνικού σώματος όσα έργα δεν πληρούν ορισμένες, αυθαίρετες ως επί το πλείστον, «ποιοτικές» προϋποθέσεις. Συχνότερα, η κριτική μας αμηχανία ξεπερνιέται με τη χρήση πιο ανώδυνων όρων όπως «ελαφρά λογοτεχνία» ή με αναφορές στο φύλο ή την κοινωνική ομάδα την οποία υποτίθεται ότι εκφράζει ένα πεζογράφημα, π.χ. «γυναικεία», «γαλάζια», «γκέι» λογοτεχνία κ.ο.κ.

Μολαταύτα, παρά δηλαδή τη ρητή ή άρρητη παραδοχή μας ότι μιλώντας για λογοτεχνία δεν ξέρουμε ακριβώς για ποιο πράγμα μιλάμε –κι αυτό είναι ίσως ένα από τα λιγοστά διαχρονικά χαρακτηριστικά της–, υπάρχει ένας παράγοντας που αν εκλείψει δεν θα διακυβεύεται απλώς η «αντικειμενική» μας γνώση γύρω από αυτή, αλλά η ίδια ως αντικείμενο: ο παράγοντας αυτός λέγεται αναγνώστης λογοτεχνίας.

myrno_reading_book_mikroΚαι πράγματι: η ύπαρξη της λογοτεχνίας προϋποθέτει τη «σύμπτωση» μεταξύ ενός κειμένου, που έχει ορισμένα χαρακτηριστικά, κι ενός αναγνώστη που έχει αποδεχτεί ότι ο τρόπος με τον οποίο θα προσεγγίσει αυτό το κείμενο θα είναι «λογοτεχνικός»· θα λαμβάνει δηλαδή υπόψη του ορισμένα γνωρίσματα τα οποία, παρότι δεν μπορεί να τα ορίσει επακριβώς, αναγνωρίζει ότι διαφοροποιούν το λογοτεχνικό κείμενο από την εφημερίδα ή τον τηλεφωνικό κατάλογο. Ο αναγνώστης αυτός αποδέχεται, παραδείγματος χάριν, ότι μπορεί μια ιστορία να ξεκινάει με τον κεντρικό ήρωα να έχει μεταμορφωθεί σε «κατσαρίδα», δίχως αυτό να την κάνει λιγότερη «αληθινή» ή «πειστική». Αποδέχεται, επίσης, ότι ένα λογοτεχνικό έργο μπορεί να έχει πολλαπλά νοήματα και συνδηλώσεις, ακόμη και αντιφατικά μεταξύ τους, κι ότι η λογοτεχνία από αυτή την άποψη μοιάζει περισσότερο με τα όνειρα, όπου η ισορροπία ανάμεσα στις συνήθεις λογικές αντιθέσεις διαταράσσεται, παρά με την ιδέα της πραγματικότητας έτσι όπως την ορίζουν οι δημοσιογραφικές αφηγήσεις ή οι απαιτήσεις της καθημερινότητας.

Τι θα συνέβαινε ωστόσο αν αυτός ο αναγνώστης έπαυε να δίνει τη συναίνεσή του, αν αρνιόταν, συνειδητά ή όχι, να τηρήσει τη «συμφωνία»; Αν δηλαδή σταματούσε να εκχωρεί στο λογοτεχνικό κείμενο τη λεγόμενη «ποιητική αδεία», να του παρέχει την πίστωση χρόνου που χρειάζεται για να δώσει τους χυμούς του; Μπορεί άραγε να υπάρξει λογοτεχνία χωρίς αναγνώστες διαθέσιμους να της αναγνωρίζουν τις ιδιαιτερότητές της, μεταξύ των οποίων είναι ενδεχομένως η ανορθόδοξη χρήση της γλώσσας, η αφαίρεση, η διακειμενικότητα, η πολυσημία κ.ά; Κι αν πράγματι έτσι είχαν τα πράγματα, αν δηλαδή ο παραδοσιακός αναγνώστης λογοτεχνίας αποτελούσε «είδος υπό εξαφάνιση», θα υπήρχε τότε λόγος, ως αναγνωστική κοινότητα ή ως πολιτεία, να κάνουμε κάτι για τη «διάσωσή του»;

* Ο ΚΩΣΤΑΣ ΚΑΤΣΟΥΛΑΡΗΣ είναι συγγραφέας. 

Ακολουθήστε την boopress.gr στο Google News και διαβάστε πρώτοι τα θέματα που σας ενδιαφέρουν.


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

«Ο πατέρας δεν μιλούσε γι’ αυτά», του Γιάννη Καρκανέβατου – Ένα σύνθετο και βαθύ μυθιστόρημα

«Ο πατέρας δεν μιλούσε γι’ αυτά», του Γιάννη Καρκανέβατου – Ένα σύνθετο και βαθύ μυθιστόρημα

Για το μυθιστόρημα του Γιάννη Καρκανέβατου «Ο πατέρας δεν μιλούσε γι’ αυτά» (εκδ. Εστία)

Του Κ.Β. Κατσουλάρη

Θα ξεκινήσω αυτήν την παρουσίαση με έναν κάπως προσωπικό τόνο, που νομίζω ότι δικαιολογείται, αλλά έχει και νόημα....

«Η καρδιά κυνηγάει μονάχη» της Κάρσον ΜακΚάλερς: το αξεπέραστο ντεμπούτο μιας εικοσάχρονης

«Η καρδιά κυνηγάει μονάχη» της Κάρσον ΜακΚάλερς: το αξεπέραστο ντεμπούτο μιας εικοσάχρονης

Δυο λόγια για το πρώτο κι ωστόσο ώριμο μυθιστόρημα της Carson McCullers (1917 - 1967) «Η καρδιά κυνηγάει μονάχη», σε μετάφραση του Μιχάλη Μακρόπουλου (εκδ. Διόπτρα). 

Του Κ.Β. Κατσουλάρη

Πώς γεννιέται ένα σπουδαίο μυθιστόρημα όπως το ...

Οι «Επικίνδυνες σχέσεις» του Πιερ Σοντερλό ντε Λακλό συνεχίζουν να μας προκαλούν να τις διαβάσουμε

Οι «Επικίνδυνες σχέσεις» του Πιερ Σοντερλό ντε Λακλό συνεχίζουν να μας προκαλούν να τις διαβάσουμε

Οι «Επικίνδυνες Σχέσεις» είναι αναντίρρητα ένα από τα επιτεύγματα της γαλλικής λογοτεχνίας, μα ταυτόχρονα κι ένα από τα πιο επιδραστικά κείμενα της παγκόσμιας γραμματείας. Στο κείμενο που ακολουθεί προσπαθώ να διερευνήσω το γιατί.*

Του Κ.Β. Κατσουλάρη

...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

Σαλμάν Ρούσντι: Τρεις δεκαετίες με απειλή θανάτου από το Ισλάμ – Ποιος είναι ο συγγραφέας των «Σατανικών Στίχων»

Σαλμάν Ρούσντι: Τρεις δεκαετίες με απειλή θανάτου από το Ισλάμ – Ποιος είναι ο συγγραφέας των «Σατανικών Στίχων»

Βελτιώθηκε η κατάσταση της υγείας του Σάλμαν Ρούσντι, σύμφωνα με τον λογοτεχνικό ατζέντη του. 

Επιμέλεια: Book Press

Ο λογοτεχνικός ατζέντης του ...

Πέθανε η συγγραφέας των παιδιών Αγγελική Βαρελλά

Πέθανε η συγγραφέας των παιδιών Αγγελική Βαρελλά

Σε ηλικία 92 ετών, πέθανε η συγγραφέας Αγγελική Βαρελλά. Φωτογραφία: Άρης Ρούπινας

Επιμέλεια: Book Press

Ο κόσμος του βιβλίου και ειδικότερα ο κόσμος του βιβλίου για παιδιά αποχαιρετά σήμερα τη συγγραφέα ...

«Στους δρόμους» του Συλβαίν Πρυντόμ (κριτική) – Η πρόκληση μιας νέας ζωής

«Στους δρόμους» του Συλβαίν Πρυντόμ (κριτική) – Η πρόκληση μιας νέας ζωής

Σκέψεις και παρατηρήσεις για το αυτοκίνητο ως σύμβολο ελευθερίας και ανεξαρτησίας, καθώς και σύμβολο κοινωνικής θέσης, με αφορμή το μυθιστόρημα του Συλβαίν Πρυντόμ (Sylvain Prudhomme) «Στους δρόμους» (μτφρ. Έφη Κορομηλά, εκδ. Στερέωμα).

Του Ηλία Καφάογλου 

...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

«Άλμπατρος» της Αν Κλιβς (προδημοσίευση)

«Άλμπατρος» της Αν Κλιβς (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα της Ann Cleeves «Άλμπατρος» (μτφρ. Παλμύρα Ισμυρίδου), το οποίο θα κυκλοφορήσει στις 4 Ιουλίου από τις εκδόσεις Κλειδάριθμος.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Κεφάλαιο 3

...
«Το μόνο της ζωής τους ταξίδι» του Ηλία Μαγκλίνη (προδημοσίευση)

«Το μόνο της ζωής τους ταξίδι» του Ηλία Μαγκλίνη (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το αυτοβιογραφικό αφήγημα του Ηλία Μαγκλίνη «Το μόνο της ζωής τους ταξίδι – Μικρά Ασία. Οδοιπορικό σε πόλεμο και σε ειρήνη», που θα κυκλοφορήσει στις 23 Ιουνίου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Άκουσέ με.

Σε όλη μας τη ...

«Το φυλαχτό» των Στίβεν Κινγκ & Πίτερ Στράουµπ (προδημοσίευση)

«Το φυλαχτό» των Στίβεν Κινγκ & Πίτερ Στράουµπ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα των Stephen King & Peter Straub «Το φυλαχτό» (μτφρ. Μιχάλης Μακρόπουλος), το οποίο θα κυκλοφορήσει στις 8 Ιουνίου από τις εκδόσεις Κλειδάριθμος.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

2

...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

10 σημαντικά βιβλία για άντρες, γραμμένα από γυναίκες

10 σημαντικά βιβλία για άντρες, γραμμένα από γυναίκες

Μια λίστα με 10 σημαντικά μυθιστορήματα γραμμένα από γυναίκες συγγραφείς στα αγγλικά δημοσιεύτηκε στην επίσημη ιστοσελίδα του Women’s Prize for Fiction. Τα δέκα βιβλία αναδείχθηκαν μέσω ψηφοφορίας στην οποία συμμετείχαν 20.000 αναγνώστες. Και τα 10 έχουν μεταφραστεί στη γλώσσα μας. Στη φωτογραφία, η Μέρι Σέλεϊ.

...
40 καλά λογοτεχνικά βιβλία για το καλοκαίρι (και για κάθε εποχή)

40 καλά λογοτεχνικά βιβλία για το καλοκαίρι (και για κάθε εποχή)

Σαράντα λογοτεχνικά βιβλία, ελληνικά και μεταφρασμένα, επιλέξαμε για τους αναγνώστες της bookpress.gr από τα πολλά καλά βιβλία που έφτασαν στα χέρια μας τους προηγούμενους μήνες. Δείτε τα και διαλέξτε το δικό σας αγαπημένο βιβλίο του καλοκαιριού.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός, Κ.Β. Κατσουλάρης...

10 πρόσφατα βιβλία που μας κάνουν σοφότερους (ή και καλύτερους)

10 πρόσφατα βιβλία που μας κάνουν σοφότερους (ή και καλύτερους)

Από τα πολλλά καλά βιβλία που κυκλοφόρησαν πρόσφατα, σας προτείνω δέκα, επιλεγμένα από τα μη μυθοπλαστικά βιβλία. Δοκίμια, έρευνες, μελέτες, όλα τους διαβαστερά και εξαιρετικά ενδιαφέροντα. Δέκα βιβλία, δέκα ευκαιρίες να γίνουμε σοφότεροι και, γιατί όχι, καλύτεροι άνθρωποι.

Του Κ.Β. Κατσουλάρη ...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΟΥ ΜΗΝΑ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

14 Σεπτεμβρίου 2021 ΤΕΛΕΥΤΑΙΑ ΝΕΑ

Τα βιβλία του χειμώνα: Τι θα διαβάσουμε τους μήνες που έρχονται (ανανεωμένο)

Επιλογές βιβλίων από τις προσεχείς εκδόσεις ελληνικής και μεταφρασμένης πεζογραφίας, ποίησης, βιογραφιών και δοκιμίων από 34 εκδοτικούς οίκους. Επιμέλεια: Κώστας Αγορα

ΦΑΚΕΛΟΙ