Reading_young_man250

Του Κώστα Κατσουλάρη

Παρότι ο εικοστός υπήρξε ο αιώνας που αποθέωσε τη λογοτεχνία, με την έννοια ότι ποτέ πριν το λογοτεχνικό φαινόμενο δεν μελετήθηκε σε τόση έκταση και τόσο συστηματικά, σήμερα, στην αυγή του 21ου αιώνα, εξακολουθούμε να μην γνωρίζουμε τι ακριβώς είναι η λογοτεχνία. 

Η αμηχανία μας αυτή συχνά καλύπτεται πίσω από παρωχημένες έννοιες (π.χ. «λογοτεχνικότητα», «λογοτεχνικό ύφος»), απότοκα παλιότερων προσεγγίσεων, που έχουν δεκαετίες τώρα ατονήσει στον κριτικό διάλογο. Άλλοτε, όλο και σπανιότερα είναι η αλήθεια, ορίζουμε το φαινόμενο δια της ατόπου απαγωγής («αν δεν είναι οτιδήποτε άλλο, τότε είναι λογοτεχνία»), ή κάνουμε λόγο για «παραλογοτεχνία», εξοβελίζοντας έτσι εκτός λογοτεχνικού σώματος όσα έργα δεν πληρούν ορισμένες, αυθαίρετες ως επί το πλείστον, «ποιοτικές» προϋποθέσεις. Συχνότερα, η κριτική μας αμηχανία ξεπερνιέται με τη χρήση πιο ανώδυνων όρων όπως «ελαφρά λογοτεχνία» ή με αναφορές στο φύλο ή την κοινωνική ομάδα την οποία υποτίθεται ότι εκφράζει ένα πεζογράφημα, π.χ. «γυναικεία», «γαλάζια», «γκέι» λογοτεχνία κ.ο.κ.

Μολαταύτα, παρά δηλαδή τη ρητή ή άρρητη παραδοχή μας ότι μιλώντας για λογοτεχνία δεν ξέρουμε ακριβώς για ποιο πράγμα μιλάμε –κι αυτό είναι ίσως ένα από τα λιγοστά διαχρονικά χαρακτηριστικά της–, υπάρχει ένας παράγοντας που αν εκλείψει δεν θα διακυβεύεται απλώς η «αντικειμενική» μας γνώση γύρω από αυτή, αλλά η ίδια ως αντικείμενο: ο παράγοντας αυτός λέγεται αναγνώστης λογοτεχνίας.

myrno_reading_book_mikroΚαι πράγματι: η ύπαρξη της λογοτεχνίας προϋποθέτει τη «σύμπτωση» μεταξύ ενός κειμένου, που έχει ορισμένα χαρακτηριστικά, κι ενός αναγνώστη που έχει αποδεχτεί ότι ο τρόπος με τον οποίο θα προσεγγίσει αυτό το κείμενο θα είναι «λογοτεχνικός»· θα λαμβάνει δηλαδή υπόψη του ορισμένα γνωρίσματα τα οποία, παρότι δεν μπορεί να τα ορίσει επακριβώς, αναγνωρίζει ότι διαφοροποιούν το λογοτεχνικό κείμενο από την εφημερίδα ή τον τηλεφωνικό κατάλογο. Ο αναγνώστης αυτός αποδέχεται, παραδείγματος χάριν, ότι μπορεί μια ιστορία να ξεκινάει με τον κεντρικό ήρωα να έχει μεταμορφωθεί σε «κατσαρίδα», δίχως αυτό να την κάνει λιγότερη «αληθινή» ή «πειστική». Αποδέχεται, επίσης, ότι ένα λογοτεχνικό έργο μπορεί να έχει πολλαπλά νοήματα και συνδηλώσεις, ακόμη και αντιφατικά μεταξύ τους, κι ότι η λογοτεχνία από αυτή την άποψη μοιάζει περισσότερο με τα όνειρα, όπου η ισορροπία ανάμεσα στις συνήθεις λογικές αντιθέσεις διαταράσσεται, παρά με την ιδέα της πραγματικότητας έτσι όπως την ορίζουν οι δημοσιογραφικές αφηγήσεις ή οι απαιτήσεις της καθημερινότητας.

Τι θα συνέβαινε ωστόσο αν αυτός ο αναγνώστης έπαυε να δίνει τη συναίνεσή του, αν αρνιόταν, συνειδητά ή όχι, να τηρήσει τη «συμφωνία»; Αν δηλαδή σταματούσε να εκχωρεί στο λογοτεχνικό κείμενο τη λεγόμενη «ποιητική αδεία», να του παρέχει την πίστωση χρόνου που χρειάζεται για να δώσει τους χυμούς του; Μπορεί άραγε να υπάρξει λογοτεχνία χωρίς αναγνώστες διαθέσιμους να της αναγνωρίζουν τις ιδιαιτερότητές της, μεταξύ των οποίων είναι ενδεχομένως η ανορθόδοξη χρήση της γλώσσας, η αφαίρεση, η διακειμενικότητα, η πολυσημία κ.ά; Κι αν πράγματι έτσι είχαν τα πράγματα, αν δηλαδή ο παραδοσιακός αναγνώστης λογοτεχνίας αποτελούσε «είδος υπό εξαφάνιση», θα υπήρχε τότε λόγος, ως αναγνωστική κοινότητα ή ως πολιτεία, να κάνουμε κάτι για τη «διάσωσή του»;

* Ο ΚΩΣΤΑΣ ΚΑΤΣΟΥΛΑΡΗΣ είναι συγγραφέας. 

Ακολουθήστε την bookpress.gr στο Google News και διαβάστε πρώτοι τα θέματα που σας ενδιαφέρουν.


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

Ίταλο Καλβίνο: «Η μέρα ενός εκλογικού αντιπροσώπου»

Ίταλο Καλβίνο: «Η μέρα ενός εκλογικού αντιπροσώπου»

Ιδού ένα σπέσιαλ εκλογικό άρθρο. Κι αφού σύμφωνα με τις περισσότερες προβλέψεις δεν θα ξεμπερδέψουμε εύκολα με τις εκλογές, προβλέπεται να είναι επίκαιρο για αρκετές μέρες ακόμη. Πόσες; Ποιος ξέρει; Το να κάνεις προβλέψεις πριν από μια εκλογική διαδικασία είναι ένα ολισθηρό μονοπάτι. Για να το αποφύγουμε, γυρέψαμε α...

«Λεωφόρος Λίνκολν» του Άμορ Τόουλς (κριτική) – μυθιστόρημα δρόμου και αυτοπραγμάτωσης στην Αμερική του πενήντα

«Λεωφόρος Λίνκολν» του Άμορ Τόουλς (κριτική) – μυθιστόρημα δρόμου και αυτοπραγμάτωσης στην Αμερική του πενήντα

Για το μυθιστόρημα του Άμορ Τόουλς [Amor Towles] «Λεωφόρος Λίνκολν»  (μτφρ. Ρηγούλα Γεωργιάδου, εκδ. Διόπτρα) – μυθιστόρημα δρόμου και αυτοπραγμάτωσης, με φρέσκια ματιά και καλοδουλεμένους χαρακτήρες, που μας μεταφέρει στη θρυλική Αμερική του πενήντα.

...

Ο Καζαντζάκης ξανανασταίνεται: Το νήμα και το νόημα

Ο Καζαντζάκης ξανανασταίνεται: Το νήμα και το νόημα

Τη στιγμή που γράφω τούτες τις γραμμές κρατάω στα χέρια μου ένα νέο, ανέκδοτο μέχρι σήμερα μυθιστόρημα του Νίκου Καζαντζάκη. Είναι δυνατόν; Κι όμως, ναι. Τίτλος του, «Ο ανήφορος», ενώ η συγγραφή του χρονολογείται κάπου στα μέσα της δεκαετίας του '40, μετά τον Ζορμπά.

Του ...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

Φεστιβάλ ΛΕΑ: Ανακοινώθηκε η λίστα με τους φιναλίστ για το 3ο Βραβείο Λογοτεχνικής Μετάφρασης

Φεστιβάλ ΛΕΑ: Ανακοινώθηκε η λίστα με τους φιναλίστ για το 3ο Βραβείο Λογοτεχνικής Μετάφρασης

Δημοσιοποιήθηκε η λίστα με τους φιναλίστ για το 3ο Βραβείο Λογοτεχνικής Μετάφρασης ΛΕΑ.

Επιμέλεια: Book Press

Δημοσιοποιείται η λίστα των φιναλίστ για το 3ο Βραβείο Λογοτεχνικής Μετάφρασης ΛΕΑ, υπό την Αιγίδα της Α.Ε. ...

Το «Εργαζόμενο αγόρι» της Λένας Διβάνη στην ευρωπαϊκή λίστα προτεινόμενων βιβλίων του Readers of Europe 2023

Το «Εργαζόμενο αγόρι» της Λένας Διβάνη στην ευρωπαϊκή λίστα προτεινόμενων βιβλίων του Readers of Europe 2023

Το «Εργαζόμενο αγόρι» της Λένας Διβάνη προτείνεται για την ευρωπαϊκή λίστα βιβλίων της Ευρωπαϊκής Βιβλιοθήκης Readers of Europe για το 2023.

Επιμέλεια: Book Press

Το ...

«Ο Νίκος Καζαντζάκης και οι Έλληνες ομότεχνοί του: Αλληλεπιδράσεις, συνάφειες και διαφωνίες» – Συνέδριο στο Γαλλικό Ινστιτούτο

«Ο Νίκος Καζαντζάκης και οι Έλληνες ομότεχνοί του: Αλληλεπιδράσεις, συνάφειες και διαφωνίες» – Συνέδριο στο Γαλλικό Ινστιτούτο

Με αφορμή τη συμπλήρωση 140 χρόνων από τη γέννηση του Νίκου Καζαντζάκη, θα διεξαχθεί το Επιστημονικό Συνέδριο με θέμα «Ο Νίκος Καζαντζάκης και οι Έλληνες ομότεχνοί του: Αλληλεπιδράσεις, συνάφειες και διαφωνίες» στις 10 και 11 Ιουνίου, στο Γαλλικό Ινστιτούτο Ελλάδος.

Επιμέλεια: ...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

«Τα ρόδα δεν πεθαίνουν ποτέ» του Γκούναρ Στόλεσεν (προδημοσίευση)

«Τα ρόδα δεν πεθαίνουν ποτέ» του Γκούναρ Στόλεσεν (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα του Γκούναρ Στόλεσεν [Gunnar Staalesen] «Τα ρόδα δεν πεθαίνουν ποτέ» (μτφρ. Βαγγέλης Γιαννίσης), το οποίο θα κυκλοφορήσει στις 7 Ιουνίου από τις εκδόσεις Διόπτρα.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Υπάρχουν κάποιε...

«Αρκτικό καλοκαίρι» του Ντέιμον Γκάλγκατ (προδημοσίευση)

«Αρκτικό καλοκαίρι» του Ντέιμον Γκάλγκατ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα του Ντέιμον Γκάλγκατ [Damon Galgut] «Αρκτικό καλοκαίρι» (μτφρ. Κλαίρη Παπαμιχαήλ), το οποίο θα κυκλοφορήσει στις 24 Μαΐου από τις εκδόσεις Διόπτρα.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Οι δύο άντρες κάθονταν στις πο...

«Ο γυάλινος κήπος» της Τατιάνας Τσιμπουλεάκ (προδημοσίευση)

«Ο γυάλινος κήπος» της Τατιάνας Τσιμπουλεάκ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα της Τατιάνας Τσιμπουλεάκ [Tatiana Ţîbuleac] «Ο γυάλινος κήπος» (μτφρ. Άντζελα Μπράτσου), το οποίο θα κυκλοφορήσει στις 15 Μαΐου από τις εκδόσεις Βακχικόν.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα 25 καλύτερα λογοτεχνικά έργα γραμμένα από γυναίκες συγγραφείς – από τη Μέρι Σέλεϊ στην Έλενα Φερράντε

Τα 25 καλύτερα λογοτεχνικά έργα γραμμένα από γυναίκες συγγραφείς – από τη Μέρι Σέλεϊ στην Έλενα Φερράντε

Σε δημοσίευσή της στον Independent, η αρθρογράφος Clarisse Loughrey ξεχώρισε τα εικοσιπέντε σημαντικότερα λογοτεχνικά έργα που γράφτηκαν από γυναίκες συγγραφείς. Στη φωτογραφία, μία από αυτές, η Octavia E. Butler [1947 - 2006], συγγραφέας μυθιστορημάτων επιστημονικής φαντασίας με έντονο κοινωνικό και πολιτικό υ...

«Φάκελος αρχαιοκαπηλία»: Νικόλας Ζηργάνος, Ανδρέας Αποστολίδης και Γιάννης Μαρής

«Φάκελος αρχαιοκαπηλία»: Νικόλας Ζηργάνος, Ανδρέας Αποστολίδης και Γιάννης Μαρής

Φάκελος αρχαιοκαπηλία με προτάσεις τριών βιβλίων: «Επιχείρηση “Νόστος”: Ένα χρυσό στεφάνι και μια Κόρη για τον Αλέξη Καρρά» (εκδ. Τόπος), του Νικόλα Ζηργάνου, «Αρχαιοκαπηλία και εμπόριο αρχαιοτήτων – Μουσεία, έμποροι τέχνης, οίκοι δημοπρασιών, ιδιωτικές συλλογές» (εκδ. Άγρα), του Ανδρέα Αποστολίδη και  «Ίλ...

Bιβλία αυτοβοήθειας, αυτογνωσίας και προσωπικής βελτίωσης: 20 επιλογές από τις καλύτερες πρόσφατες εκδόσεις

Bιβλία αυτοβοήθειας, αυτογνωσίας και προσωπικής βελτίωσης: 20 επιλογές από τις καλύτερες πρόσφατες εκδόσεις

Κανείς δεν μπορεί να λύσει το πρόβλημά σου, αν δεν κάνεις ο ίδιος την αρχή για να βοηθήσεις τον εαυτό σου. Είκοσι επιλογές από τις καλύτερες πρόσφατες εκδόσεις βιβλίων αυτοβοήθειας, αυτογνωσίας και προσωπικής βελτίωσης από τους επαγγελματίες του είδους.

Επιμέλεια: Book Press...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

13 Δεκεμβρίου 2022 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2022

Έφτασε η στιγμή και φέτος για την καθιερωμένη εδώ και χρόνια επιλογή των εκατό από τα καλύτερα βιβλία λογοτεχνίας της χρονιάς που φτάνει σε λίγες μέρες στο τέλος της. Ε

ΦΑΚΕΛΟΙ