Του Κώστα Κατσουλάρη
Το ερώτημα μοιάζει με παραδοξολογία, αλλά δεν είναι. Είμαστε άλλωστε πολιτισμός του Βιβλίου, βαθύτερα στην κουλτούρα μας υπάρχει η εγγραφή ότι η αλήθεια θα εμφανιστεί μια μέρα (ή έχει ήδη εμφανιστεί) με τη μορφή κάποιας γραφής, ενός γραπτού μηνύματος, ενός κώδικα.
Ακόμη κι ο Θεός της Παλαιάς Διαθήκης (αυτός ο μοχθηρός και χαιρέκακος Θεός που το μόνο που τον συνδέει με τον καλοκάγαθο μα ελαφρώς αποστασιοποιημένο χριστιανικό Θεό είναι ότι είναι κι αυτός ένας και μοναδικός), όταν θέλησε να κοινωνήσει στον Μωυσή τις δέκα Αρχές πάνω στις οποίες θα έπρεπε να βασίζεται η χρηστή ζωή, τις Δέκα Εντολές, δεν αρκέστηκε να βάλει κάποιον αγγελιοφόρο να τους τις ψιθυρίσει, εν εγρηγόρσει ή σε κάποιο όνειρο, αλλά προτίμησε να τις χαράξει με τη δική του φλεγόμενη ανάσα πάνω σε πέτρινες πλάκες. Εξού και πιστεύουμε, όπως το εξέφρασαν αιώνες μετά οι Λατίνοι, ότι scripta manent. Ήτοι, ότι «τα γραπτά μένουν». Τα θεϊκά, τουλάχιστον.
Ο Παύλος, ο κύριος προπαγανδιστής του νέου Δόγματος, γνωρίζοντας ότι στον ελληνικό χώρο απευθύνεται σε έναν κατά βάση προφορικό πολιτισμό, τα μόνα κείμενα που μπήκε στον κόπο να γράψει είναι οι περίφημες Επιστολές του.
Παρόμοια πράγματα συνέβησαν και στη συνέχεια με τη γέννηση και την εξάπλωση της χριστιανικής θρησκείας. Είναι βέβαια χαρακτηριστικό ότι ο Παύλος, ο κύριος προπαγανδιστής του νέου Δόγματος, γνωρίζοντας ότι στον ελληνικό χώρο απευθύνεται σε έναν κατά βάση προφορικό πολιτισμό (ας μην ξεχνάμε ότι κι ο Όμηρος απαγγελλόταν, δεν διαβαζόταν), τα μόνα κείμενα που μπήκε στον κόπο να γράψει είναι οι περίφημες Επιστολές του. Κρίμα, πάντως, γιατί ο Παύλος είχε λυρικές εξάρσεις που τον τοποθετούν, από άποψη ποιητικής, ψηλότερα από άλλους «αφηγητές» της νέας Θρησκείας.
Χρειάστηκε βέβαια να κυλήσει πολύ νερό στο αυλάκι μέχρι ο χριστιανισμός να αποκτήσει σταθερό γραπτό σώμα. Πολλές φαγωμάρες, σφαγές, αποκλεισμοί, και κάμποσες Ιερές Σύνοδοι απαιτήθηκαν ώστε να διαμορφωθεί το τελικό Βιβλίο, αυτό που θα έπρεπε να διαβάζεται, που περιέχει την Αλήθεια χωρίς νοθείες και μπερδεψιές. Εξού και χύνεται ακόμη πολύ μελάνι για διάφορα Απόκρυφα Ευαγγέλια και τα συναφή. Στην πραγματικότητα, δεν είναι απόκρυφα, απλώς «κομμένα». Κακώς; Κακώς. Έτσι τουλάχιστον αισθανόμαστε εμείς οι νεωτερικοί άνθρωποι που εκτιμούμε τις πολυφωνικές αφηγήσεις (όπως εκτιμούμε το δικαίωμα του καθένα να εκφράζει τη δική του εκδοχή για τα του κόσμου τούτου, την -όποια- αλήθεια του).
Ωστόσο, ας είμαστε δίκαιοι: Η πιο δημοφιλής πολυφωνική αφήγηση είναι τα ίδια τα Ευαγγέλια. Πολύ πριν ο Γουίλιαμ Φόκνερ βάλει στο Καθώς ψυχορραγώ (As i lay dying) δεκαπέντε διαφορετικούς αφηγητές να διηγούνται την ίδια, περίπου, ιστορία, το είχαν ανεπίγνωστα κάνει οι Ευαγγελιστές. Μόνο στο ένα από τα Θαύματα του Χριστού συμφωνούν και οι τέσσερις αφηγήσεις για το βίο και την πολιτεία του Ιησού από τη Ναζαρέτ, κι όμως στο συλλογικό φαντασιακό μας έχει κατακάτσει μια, λίγο πολύ, συνεκτική ιστορία (εδώ, ο Φράνκο Τζεφιρέλι και η κινηματογραφική του εκδοχή των Θείων Παθών έχει αναμφίβολα αποδειχθεί πολύ πιο επιδραστική από τα ίδια τα Κείμενα).
Οι ίδιοι αναγνώστες που διαβάζουν τα Ευαγγέλια, με τα επεισόδια, τις παραβολές και τα πάθη του Ιησού, λίγες σελίδες μετά ακολουθούν αδιαμαρτύρητα την ψυχεδελική φαντασία του Ιωάννη της Πάτμου.
Η νέα Θρησκεία αποδείχτηκε μάλιστα τόσο ευρύχωρη ώστε να χωρέσει στα επίσημα κιτάπια της ακόμη κι ένα κείμενο εμφανώς παραληρηματικό, καίτοι εμπνευσμένο και όχι εντελώς χαοτικό, όπως η Αποκάλυψη. Οι ίδιοι αναγνώστες που διαβάζουν τα Ευαγγέλια, με τα επεισόδια, τις παραβολές και τα πάθη του Ιησού, λίγες σελίδες μετά ακολουθούν αδιαμαρτύρητα την ψυχεδελική φαντασία του Ιωάννη της Πάτμου. Πρόκειται, το δίχως άλλο, για πολιτισμικό επίτευγμα, στη βάση του οποίου θα μπορούσαμε να δούμε τη γέννηση, την ανάπτυξη και τη συμβολική επικράτηση του μυθιστορήματος στη Δύση ως της πλέον κατάλληλης φόρμας για την έκφραση των ανθρώπινων παθών. Γιατί όχι; Την ίδια φόρμα είχε «επιλέξει», πολύ πριν τον Θερβάντες, ο ίδιος ο Ύψιστος για να εκφραστούν τα δικά Του πάθη.
Από αυτή την άποψη, η ανάγνωση όπως τη γνωρίζουμε σήμερα έχει μέσα της κάτι το βαθιά θρησκευτικό. Κι ας πρόκειται για μια λατρεία χωρίς Θεό. Τουλάχιστον μέχρι τη στιγμή που εμφανίζεται ο σύγχρονος Αναγνώστης-καταναλωτής: ο αδιαμφισβήτητος «θεός» της νέας αναγνωστικής εποχής. Ο συγγραφέας «πέθανε», μας είπαν· τα κείμενα είναι είτε ερμητικά κλειστά είτε άδεια καύκαλα, πρόσθεσαν· Εκείνος ήρθε να επιβάλει την παντοκρατορία του. Οι Λίστες με τα Ευπώλητα είναι οι δικές του Δέκα Εντολές.
* Ο ΚΩΣΤΑΣ ΚΑΤΣΟΥΛΑΡΗΣ είναι συγγραφέας.
