kourtovik Neo Antilexiko

Πώς μπορούν οι εκ φύσεως απόλυτοι αφορισμοί να σχετικοποιούν τις βεβαιότητές μας; Σκέψεις με αφορμή «Το νέο αντιλεξικό νεοελληνικής χρηστομάθειας» (εκδ. Εστία) του Δημοσθένη Κούρτοβικ, μια αντισυμβατική θεώρηση των πολιτισμικών σημείων των καιρών, με εστίαση στην ελληνική πραγματικότητα.

Του Κ.Β. Κατσουλάρη

Λίγοι είναι επαρκώς εξοικειωμένοι με τη δύσκολη τέχνη του αφορισμού, κι ακόμη λιγότεροι είναι σε θέση να την ασκήσουν με κέφι, φαντασία, γνώση αλλά και διεισδυτικότητα– πρόσκληση σε αναστοχασμό ή και, γιατί όχι, αναθεώρηση βεβαιοτήτων.

Ο συγγραφέας και κριτικός λογοτεχνίας Δημοσθένης Κούρτοβικ (γεν. 1948) το έκανε με επιτυχία στο μακρινό 1994 και το επανέλαβε πρόσφατα με το πλήρως αναθεωρημένο, κι ως εκ τούτου Νέο Αντιλεξικό του, που περιλαμβάνει 130 λήμματα, λέξεις-κλειδιά της σύγχρονης πολιτισμικής μας ταυτότητας, δίνοντας έμφαση στον χώρο του βιβλίου, της λογοτεχνίας και της πολιτισμικής κριτικής.

kourtovic Antilexiko 180Το να προκαλέσει στον αναγνώστη ενόχληση ή να ξεσηκώσει την αυθόρμητη διαφωνία του με κάποια από τα λήμματα (αναλόγως και τον αναγνώστη, βέβαια) είναι μέρος του παιχνιδιού ενός τέτοιου βιβλίου. Είναι, θα λέγαμε, στη φύση του. Όπως εύστοχα το θέτει ο συγγραφέας στον ευσύνοπτο πρόλογο: «Ο αφορισμός πρέπει όχι μόνο να είναι σύντομος αλλά και να ξαφνιάζει, προκαλώντας την άμεση αντίδραση του αναγνώστη ή ακροατή. […] Πρέπει να εμφανίζεται απόλυτος, έστω κι αν εκφράζει μια σχετική αλήθεια, γιατί η αλήθεια αυτή είναι αφανής, αποσιωπημένη ή ενοχλητική για τον κυρίαρχο λόγο, οπότε χρειάζεται ενδυνάμωση για να γίνει αισθητή».

Καθώς το ξεφυλλίζουμε, όμως, συχνότερα πιάνουμε τον εαυτό μας να απολαμβάνει εκείνη τη λεπτή διανοητική απόλαυση που αντλούμε όταν βρισκόμαστε αντιμέτωποι με την ακριβή και ολοκληρωμένη διατύπωση ενός συλλογισμού που υπήρχε κάπου μέσα μας ασχημάτιστος, άτσαλος, ατελής. Σε κάποιες περιπτώσεις ξαφνιαζόμαστε, ειδικά όταν μια έννοια που ηχούσε θετικά στο μυαλό μας ανατρέπεται από μια αναπάντεχη διατύπωση ή με την απρόσμενη σύνδεσή της με κάτι αρνητικό. Δείτε π.χ. με πόση μαεστρία υπονομεύει ο Κούρτοβικ μια από τις θετικότερες έννοιες του καιρού μας, την «ανεκτικότητα»:

Η ανεκτικότητα είναι το μόνο περιεχόμενο που ένας κουρασμένος πολιτισμός μπορεί να δώσει στον ανθρωπισμό.

Ομοίως, για την ιδέα ότι η Τέχνη οφείλει να έχει «αισιόδοξο μήνυμα»:

Το αισιόδοξο μήνυμα της Τέχνης είναι η ίδια η ύπαρξή της.

Ή, για την υστερική επίκληση κάθε καινοφανούς δικαιώματος, στο λήμμα «δικαιωματισμός»:

Η τέχνη να εφευρίσκεις δικαιώματα, όπως ο Καπιταλισμός εφευρίσκει ανάγκες.

Ενίοτε, εμφανίζεται μπροστά μας η απρόσμενα θετική διάσταση μιας έννοιας που, κι από τον ίδιο τον συγγραφέα σε άλλα σημεία, λογίζεται αρνητικά. Παραδείγματος χάριν, δείτε το καταληκτικό σχόλιο στην «ελληνικότητα»:

Η ελληνικότητα θα δείξει το πρόσωπό της όταν πάψουμε να την αναζητούμε.

Κάποια λήμματα είναι απλώς τέλεια στην απλότητα και τη σοφία τους και δεν χρειάζονται σχολιασμό ή επεξηγήσεις. Παράδειγμα, το «Ζωή»:

Με τη ζωή συμβαίνει ό,τι  με τα παιχνίδια: έχει νόημα μόνον όσο δεν ρωτάς τι νόημα έχει.

Όπως σημείωσα και παραπάνω, κάποια από τα λήμματα προσφέρονται για στραβομουτσουνιάσματα, μικρές ή μεγάλες αντιρρήσεις, ίσως και διαφωνίες, αλλά ακόμη και τότε –μήπως, ειδικά τότε;– έχεις την αίσθηση ότι βγαίνεις διπλά κερδισμένος, καθώς διαπιστώνεις ότι η άποψή σου, όσο διαφορετική κι αν είναι από του συγγραφέα, έχει υπογείως εμπλουτιστεί από αυτήν. Με τον τρόπο τους, δηλαδή, οι αφορισμοί του Κούρτοβικ, φύσει «τσεκουράτοι», προσκαλούν σε διάλογο, επιβάλουν τον διάλογο – μια ισχυρότατη ένδειξη ότι επιτελούν τον σκοπό τους.

Με τον τρόπο τους, δηλαδή, οι αφορισμοί του Κούρτοβικ, φύσει «τσεκουράτοι», προσκαλούν σε διάλογο, επιβάλουν τον διάλογο – μια ισχυρότατη ένδειξη ότι επιτελούν τον σκοπό τους.

Τελειώνοντας, προτείνω τρία λήμματα που με κέντρισαν ιδιαίτερα, από τα σχετικά με τη λογοτεχνία και τη συγγραφή, σημειώνοντας ότι, μαζί με τα προηγηθέντα, έχω παραθέσει συνολικά μονάχα οκτώ: απομένουν ακόμη 122 για να τα ανακαλύψετε και να τα χαρείτε κατά μόνας ή με συντροφιά (προσφέρεται).

Λογοτεχνία

Με τις λέξεις μπορούμε ίσως να πλησιάσουμε στην ουσία ενός σπουδαίου λογοτεχνικού κειμένου, αλλά δεν μπορούμε ποτέ να την αγγίξουμε. Αυτό είναι το παράδοξο της λογοτεχνίας: όσο καλύτερη είναι τόσο περισσότερο μας σπρώχνει πέρα από τα όρια της γλώσσας, μέσα στα οποία φαίνεται φυλακισμένη η ίδια.

Πειραματική λογοτεχνία

Κάθε σοβαρός λογοτέχνης πειραματίζεται με τις λέξεις, τον λόγο και την τεχνική της αφήγησης. Το αποτέλεσμα των επιτυχημένων πειραμάτων λέγεται λογοτεχνία· των αποτυχημένων, πειραματική λογοτεχνία.

Συγγραφείς

Ο σημαντικός συγγραφέας αγγίζει με το μισό της ψυχής του αλήθειες που το άλλο μισό αρνείται να δεχτεί.

* Ο Κ.Β. ΚΑΤΣΟΥΛΑΡΗΣ είναι συγγραφέας.


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

Πόσο καλή τέχνη είναι η «ανθρωπιστική τέχνη»;

Πόσο καλή τέχνη είναι η «ανθρωπιστική τέχνη»;

Η τέχνη τίθεται στην υπηρεσία του ανθρώπου, είναι δηλαδή τέχνη ανθρωπιστική, ειδάλλως δεν είναι τέχνη. Αυτά διακηρύσσει ο Κινέζος καλλιτέχνης Ai Weiwei, έργω και λόγω. Αρκεί όμως η τέχνη να έχει καλές προθέσεις, ακόμη και χρήσιμα αποτελέσματα, για να είναι καλή τέχνη; Σκέψεις με αφορμή πρόσφατη έκδοσ...

Αυτό που κάνει η Μαρία Λαϊνά με τις λέξεις

Αυτό που κάνει η Μαρία Λαϊνά με τις λέξεις

Οι λέξεις δεν είναι πράγματα, αλλά κάνουν πράγματα. Τι μπέρδεμα... Αλλά και πάλι, πώς μπορεί κανείς να είναι σίγουρος; Σκέψεις και ερωτήματα με αφορμή το αφήγημα της Μαρίας Λαϊνά «Τι όμορφη που είναι η ζωή» (εκδ. Πατάκη)

Του Κ.Β. Κατσουλάρη

...

Tenet, του Κρίστοφερ Νόλαν – στην εποχή του placebo

Tenet, του Κρίστοφερ Νόλαν – στην εποχή του placebo

Πώς ο Christopher Nolan πέτυχε να φτιάξει μια περίπλοκη και υπερφιλόδοξη περιπέτεια που δεν προκαλεί κανένα συναίσθημα στον θεατή.

Του Κ.Β. Κατσουλάρη

Αν κάθε φιλόδοξη ταινία προϋποθέτει (κατασκευάζει ή επινοεί) τον θεατή της, με τον ίδιο τρόπο πο...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

Η χρονιά θανάτου του Ρικάρντο Ρέις, του Ζοζέ Σαραμάγκου – Στη Λισαβόνα των ονείρων και των ποιητών

Η χρονιά θανάτου του Ρικάρντο Ρέις, του Ζοζέ Σαραμάγκου – Στη Λισαβόνα των ονείρων και των ποιητών

Για το μυθιστόρημα του José Saramago «Η χρονιά θανάτου του Ρικάρντο Ρέις» (μτφρ. Αθηνά Ψυλλιά, εκδ. Καστανιώτη). Στην κεντρική εικόνα, ο Chico Díaz από την κινηματογραφική μεταφορά του βιβλίου, σε σκηνοθεσία του João Botelho, η οποία παρουσιάστηκε στο 43ο φεστιβάλ ταινιών του Σαν Πάολο, τον Οκτώβριο του 2020.

...
Τζορτζ Όργουελ: επτά δεκαετίες από τον θάνατό του – πιο επίκαιρος από ποτέ

Τζορτζ Όργουελ: επτά δεκαετίες από τον θάνατό του – πιο επίκαιρος από ποτέ

Πέθανε, σαν σήμερα, στις 21 Ιανουαρίου 1950 ο Τζορτζ Όργουελ. Ο Βρετανός συγγραφέας, κριτικός και δημοσιογράφος Έρικ Άρθουρ Μπλερ γεννήθηκε το 1903. Έμεινε στην ιστορία για την αιχμηρή κριτική που άσκησε σε κάθε είδους ολοκληρωτισμό με τα έργα του «Η φάρμα των ζώων» και «1984».

Επιμέλεια: Book P...

Συζητώντας με τον Στρατή Μπουρνάζο, του Σταύρου Ζουμπουλάκη

Συζητώντας με τον Στρατή Μπουρνάζο, του Σταύρου Ζουμπουλάκη

Για το βιβλίο του Σταύρου Ζουμπουλάκη «Έντεκα συναντήσεις – Συζητώντας με τον Στρατή Μπουρνάζο» (εκδ. Πόλις).

Του Γιώργου Ν. Περαντωνάκη

Ένα υβριδικό βιβλίο, που δεν είναι δοκίμιο, δεν είναι αυτοβιογραφία, δεν είναι συλλογή συνεντεύξεων, δεν ...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

Όψεις τουρισμού, του Αλέξη Χατζηδάκη (προδημοσίευση)

Όψεις τουρισμού, του Αλέξη Χατζηδάκη (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το βιβλίο του Αλέξη Χατζηδάκη «Όψεις τουρισμού – Δεκαοχτώ δοκίμια για την τουριστική ανάπτυξη, τον σχεδιασμό του χώρου και την αρχιτεκτονική», που κυκλοφορεί από τις Cube Art Editions.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

...

Τα φώτα του νότου, της Νίνα Γκεόργκε (προδημοσίευση)

Τα φώτα του νότου, της Νίνα Γκεόργκε (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα της Nina George «Τα φώτα του νότου» (μτφρ. Όλγα Γκαρτζονίκα), που κυκλοφορεί στις 7 Δεκεμβρίου από τις εκδόσεις Κλειδάριθμος.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

...

Ανήσυχα άκρα, του Νίκου Παναγιωτόπουλου (προδημοσίευση)

Ανήσυχα άκρα, του Νίκου Παναγιωτόπουλου (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος ενός διηγήματος, από τη συλλογή διηγημάτων του Νίκου Παναγιωτόπουλου «Ανήσυχα άκρα», που κυκλοφορεί στις 26 Νοεμβρίου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

ΣΥΝΔΡΟΜΟ ΑΝΗΣΥΧΩΝ ΑΚΡΩΝ

Έν...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Βιβλίο, το καλύτερο δώρο κι αυτές τις Γιορτές

Βιβλίο, το καλύτερο δώρο κι αυτές τις Γιορτές

Η πιο απροσδόκητη χρονιά φτάνει στο τέλος της. Για τους περισσότερους από εμάς δύσκολα φαντάζεται κανείς άλλη χρονιά που να έκρυβε μια τόσο μεγάλη έκπληξη για όλη την ανθρωπότητα. Δοκιμαστήκαμε και δοκιμαζόμαστε ψυχολογικά, συναισθηματικά, ηθικά, μετράμε απώλειες ανθρώπων δικών μας και αγνώστων που τους νιώθουμε όμω...

10+1 βιβλία για μαγικά Χριστούγεννα

10+1 βιβλία για μαγικά Χριστούγεννα

Μια επιλογή δέκα χριστουγεννιάτικων βιβλίων για πολύ μικρά και λίγο μεγαλύτερα παιδιά από τη βιβλιοπαραγωγή του 2020. Πρόκειται για όμορφα βιβλία που μεταφέρουν το πνεύμα των Γιορτών στους μικρούς αναγνώστες με τρυφερές καλογραμμένες ιστορίες. Στις παρακάτω επιλογές, η εικονογράφηση παρουσιάζει ποικιλία και μεγάλο ε...

Τα καλύτερα αστυνομικά του 2020

Τα καλύτερα αστυνομικά του 2020

Επιλογή 21 τίτλων από τα καλύτερα ελληνικά και μεταφρασμένα αστυνομικά μυθιστορήματα που κυκλοφόρησαν μέσα στο 2020.

Της Χίλντας Παπαδημητρίου

ΕΛΛΗΝΙΚΑ

...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΟΥ ΜΗΝΑ

11 Ιανουαρίου 2021 ΤΕΛΕΥΤΑΙΑ ΝΕΑ

Πέθανε ο αγαπητός σε Ελλάδα και Γαλλία συγγραφέας Βασίλης Αλεξάκης

Σε ηλικία 77 ετών και έπειτα από μακροχρόνια ασθένεια, πέθανε ο συγγραφέας Βασίλης Αλεξάκης, όπως έγινε γνωστό από τον εκδοτικό του οίκο, τις εκδόσεις Μεταίχμιο. 

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

11 Δεκεμβρίου 2020 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2020

Να επιλέξεις τα «καλύτερα» λογοτεχνικά βιβλία από μια χρονιά τόσο πλούσια σε καλούς τίτλους όπως η χρονιά που κλείνει δεν είναι εύκολη υπόθεση. Το αποτολμήσαμε, όπως άλ

ΦΑΚΕΛΟΙ

ΞΕΧΩΡΙΣΑΜΕ

ΝΑ ΑΛΛΟ ΕΝΑ