kourtovik Neo Antilexiko

Πώς μπορούν οι εκ φύσεως απόλυτοι αφορισμοί να σχετικοποιούν τις βεβαιότητές μας; Σκέψεις με αφορμή «Το νέο αντιλεξικό νεοελληνικής χρηστομάθειας» (εκδ. Εστία) του Δημοσθένη Κούρτοβικ, μια αντισυμβατική θεώρηση των πολιτισμικών σημείων των καιρών, με εστίαση στην ελληνική πραγματικότητα.

Του Κ.Β. Κατσουλάρη

Λίγοι είναι επαρκώς εξοικειωμένοι με τη δύσκολη τέχνη του αφορισμού, κι ακόμη λιγότεροι είναι σε θέση να την ασκήσουν με κέφι, φαντασία, γνώση αλλά και διεισδυτικότητα– πρόσκληση σε αναστοχασμό ή και, γιατί όχι, αναθεώρηση βεβαιοτήτων.

Ο συγγραφέας και κριτικός λογοτεχνίας Δημοσθένης Κούρτοβικ (γεν. 1948) το έκανε με επιτυχία στο μακρινό 1994 και το επανέλαβε πρόσφατα με το πλήρως αναθεωρημένο, κι ως εκ τούτου Νέο Αντιλεξικό του, που περιλαμβάνει 130 λήμματα, λέξεις-κλειδιά της σύγχρονης πολιτισμικής μας ταυτότητας, δίνοντας έμφαση στον χώρο του βιβλίου, της λογοτεχνίας και της πολιτισμικής κριτικής.

kourtovic Antilexiko 180Το να προκαλέσει στον αναγνώστη ενόχληση ή να ξεσηκώσει την αυθόρμητη διαφωνία του με κάποια από τα λήμματα (αναλόγως και τον αναγνώστη, βέβαια) είναι μέρος του παιχνιδιού ενός τέτοιου βιβλίου. Είναι, θα λέγαμε, στη φύση του. Όπως εύστοχα το θέτει ο συγγραφέας στον ευσύνοπτο πρόλογο: «Ο αφορισμός πρέπει όχι μόνο να είναι σύντομος αλλά και να ξαφνιάζει, προκαλώντας την άμεση αντίδραση του αναγνώστη ή ακροατή. […] Πρέπει να εμφανίζεται απόλυτος, έστω κι αν εκφράζει μια σχετική αλήθεια, γιατί η αλήθεια αυτή είναι αφανής, αποσιωπημένη ή ενοχλητική για τον κυρίαρχο λόγο, οπότε χρειάζεται ενδυνάμωση για να γίνει αισθητή».

Καθώς το ξεφυλλίζουμε, όμως, συχνότερα πιάνουμε τον εαυτό μας να απολαμβάνει εκείνη τη λεπτή διανοητική απόλαυση που αντλούμε όταν βρισκόμαστε αντιμέτωποι με την ακριβή και ολοκληρωμένη διατύπωση ενός συλλογισμού που υπήρχε κάπου μέσα μας ασχημάτιστος, άτσαλος, ατελής. Σε κάποιες περιπτώσεις ξαφνιαζόμαστε, ειδικά όταν μια έννοια που ηχούσε θετικά στο μυαλό μας ανατρέπεται από μια αναπάντεχη διατύπωση ή με την απρόσμενη σύνδεσή της με κάτι αρνητικό. Δείτε π.χ. με πόση μαεστρία υπονομεύει ο Κούρτοβικ μια από τις θετικότερες έννοιες του καιρού μας, την «ανεκτικότητα»:

Η ανεκτικότητα είναι το μόνο περιεχόμενο που ένας κουρασμένος πολιτισμός μπορεί να δώσει στον ανθρωπισμό.

Ομοίως, για την ιδέα ότι η Τέχνη οφείλει να έχει «αισιόδοξο μήνυμα»:

Το αισιόδοξο μήνυμα της Τέχνης είναι η ίδια η ύπαρξή της.

Ή, για την υστερική επίκληση κάθε καινοφανούς δικαιώματος, στο λήμμα «δικαιωματισμός»:

Η τέχνη να εφευρίσκεις δικαιώματα, όπως ο Καπιταλισμός εφευρίσκει ανάγκες.

Ενίοτε, εμφανίζεται μπροστά μας η απρόσμενα θετική διάσταση μιας έννοιας που, κι από τον ίδιο τον συγγραφέα σε άλλα σημεία, λογίζεται αρνητικά. Παραδείγματος χάριν, δείτε το καταληκτικό σχόλιο στην «ελληνικότητα»:

Η ελληνικότητα θα δείξει το πρόσωπό της όταν πάψουμε να την αναζητούμε.

Κάποια λήμματα είναι απλώς τέλεια στην απλότητα και τη σοφία τους και δεν χρειάζονται σχολιασμό ή επεξηγήσεις. Παράδειγμα, το «Ζωή»:

Με τη ζωή συμβαίνει ό,τι  με τα παιχνίδια: έχει νόημα μόνον όσο δεν ρωτάς τι νόημα έχει.

Όπως σημείωσα και παραπάνω, κάποια από τα λήμματα προσφέρονται για στραβομουτσουνιάσματα, μικρές ή μεγάλες αντιρρήσεις, ίσως και διαφωνίες, αλλά ακόμη και τότε –μήπως, ειδικά τότε;– έχεις την αίσθηση ότι βγαίνεις διπλά κερδισμένος, καθώς διαπιστώνεις ότι η άποψή σου, όσο διαφορετική κι αν είναι από του συγγραφέα, έχει υπογείως εμπλουτιστεί από αυτήν. Με τον τρόπο τους, δηλαδή, οι αφορισμοί του Κούρτοβικ, φύσει «τσεκουράτοι», προσκαλούν σε διάλογο, επιβάλουν τον διάλογο – μια ισχυρότατη ένδειξη ότι επιτελούν τον σκοπό τους.

Με τον τρόπο τους, δηλαδή, οι αφορισμοί του Κούρτοβικ, φύσει «τσεκουράτοι», προσκαλούν σε διάλογο, επιβάλουν τον διάλογο – μια ισχυρότατη ένδειξη ότι επιτελούν τον σκοπό τους.

Τελειώνοντας, προτείνω τρία λήμματα που με κέντρισαν ιδιαίτερα, από τα σχετικά με τη λογοτεχνία και τη συγγραφή, σημειώνοντας ότι, μαζί με τα προηγηθέντα, έχω παραθέσει συνολικά μονάχα οκτώ: απομένουν ακόμη 122 για να τα ανακαλύψετε και να τα χαρείτε κατά μόνας ή με συντροφιά (προσφέρεται).

Λογοτεχνία

Με τις λέξεις μπορούμε ίσως να πλησιάσουμε στην ουσία ενός σπουδαίου λογοτεχνικού κειμένου, αλλά δεν μπορούμε ποτέ να την αγγίξουμε. Αυτό είναι το παράδοξο της λογοτεχνίας: όσο καλύτερη είναι τόσο περισσότερο μας σπρώχνει πέρα από τα όρια της γλώσσας, μέσα στα οποία φαίνεται φυλακισμένη η ίδια.

Πειραματική λογοτεχνία

Κάθε σοβαρός λογοτέχνης πειραματίζεται με τις λέξεις, τον λόγο και την τεχνική της αφήγησης. Το αποτέλεσμα των επιτυχημένων πειραμάτων λέγεται λογοτεχνία· των αποτυχημένων, πειραματική λογοτεχνία.

Συγγραφείς

Ο σημαντικός συγγραφέας αγγίζει με το μισό της ψυχής του αλήθειες που το άλλο μισό αρνείται να δεχτεί.

* Ο Κ.Β. ΚΑΤΣΟΥΛΑΡΗΣ είναι συγγραφέας.


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

Ονειρεύεται η Κλάρα το «ηλεκτρικό πρόβατο»;

Ονειρεύεται η Κλάρα το «ηλεκτρικό πρόβατο»;

Σκέψεις και ερωτήματα με αφορμή την ανάγνωση του τελευταίου μυθιστορήματος του νομπελίστα Καζούο Ισιγκούρο «Η Κλάρα και ο Ήλιος» (μτφρ. Αργυρώ Μαντόγλου) που κυκλοφορεί από τις εκδόσειες Ψυχογιός. 

Του Κ.Β. Κατσουλάρη

Το τελευταίο μυθιστόρημα του ...

Διαβάζω τον Χαβιαρά, ονειρεύομαι τον Στρατή

Διαβάζω τον Χαβιαρά, ονειρεύομαι τον Στρατή

Μερικές σκέψεις για το έργο και το πρόσωπο του Στρατή Χαβιαρά, με αφορμή το κλείσιμο σήμερα ενός χρόνου από τον θάνατό του.

Του Κ.Β. Κατσουλάρη

Τους φίλους συγγραφείς που έφυγαν από κοντά μας τους μνημονεύουμε ...

Πόσο καλή τέχνη είναι η «ανθρωπιστική τέχνη»;

Πόσο καλή τέχνη είναι η «ανθρωπιστική τέχνη»;

Η τέχνη τίθεται στην υπηρεσία του ανθρώπου, είναι δηλαδή τέχνη ανθρωπιστική, ειδάλλως δεν είναι τέχνη. Αυτά διακηρύσσει ο Κινέζος καλλιτέχνης Ai Weiwei, έργω και λόγω. Αρκεί όμως η τέχνη να έχει καλές προθέσεις, ακόμη και χρήσιμα αποτελέσματα, για να είναι καλή τέχνη; Σκέψεις με αφορμή πρόσφατη έκδοσ...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

Αυτά είναι τα έξι βιβλία που διεκδικούν το International Booker Prize 2021

Αυτά είναι τα έξι βιβλία που διεκδικούν το International Booker Prize 2021

Ανακοινώθηκαν σήμερα τα έξι βιβλία μεταφρασμένης πεζογραφίας στα αγγλικά, τα οποία διεκδικούν το International Booker Prize 2021.

Επιμέλεια: Book Press

ΜΙΚΡΗ ΛΙΣΤΑ ΤΩΝ ΥΠΟΨΗΦΙΩΝ ΒΙΒΛΙΩΝ (2021) ...

Ντροπολιτσά  (διήγημα «1821»)

Ντροπολιτσά (διήγημα «1821»)

Διήγημα που διακρίθηκε στον διαγωνισμό «200 χρόνια τώρα...», με θέμα «200 χρόνια από την Ελληνική Επανάσταση», που συνδιοργάνωσαν η Book Press με τις εκδόσεις Μεταίχμιο. Τα διηγήματα που ξεχώρισαν θα κυκλοφορήσουν σε e-book στο τέλος Απριλίου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο. Κεντρική εικόνα: Η μάχη του Βαλτετσίου.

...
Μικρές και βραβευμένες στο ψηφιακό κανάλι του Ιδρύματος Ωνάση

Μικρές και βραβευμένες στο ψηφιακό κανάλι του Ιδρύματος Ωνάση

Μια συνεργασία του Ιδρύματος Ωνάση με το Διεθνές Φεστιβάλ Ταινιών Μικρού Μήκους Δράμας & το Διεθνές Φεστιβάλ Κινηματογράφου της Αθήνας Νύχτες Πρεμιέρας για την προβολή όλων των βραβευμένων στα δύο φεστιβάλ ελληνικών ταινιών μικρού μήκους του 2020.

Επιμέλεια: Book Press

...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

Καλό σημάδι, της Ελευθερίας Κυρίμη (προδημοσίευση)

Καλό σημάδι, της Ελευθερίας Κυρίμη (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα της Ελευθερίας Κυρίμη «Καλό σημάδι», το οποίο κυκλοφορεί στις 22 Απριλίου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Σήμερα δεν θα συναντιόταν με τον Πότη. Είχε κανονίσει ο δάσκαλος να βρεθεί μ...

Φτερά στο τσιμέντο, της Ευσταθίας Ματζαρίδου (προδημοσίευση)

Φτερά στο τσιμέντο, της Ευσταθίας Ματζαρίδου (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα της Ευσταθίας Ματζαρίδου «Φτερά στο τσιμέντο», το οποίο κυκλοφορεί τις επόμενες μέρες από τις εκδόσεις Περισπωμένη.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

[…] Τις ώρες που αυτοί κοιμούνται, αν εξαιρέσω, το ροχαλητό το...

Συγχώρεση – Μια ψυχαναλυτική προσέγγιση, Συλλογικός τόμος (προδημοσίευση)

Συγχώρεση – Μια ψυχαναλυτική προσέγγιση, Συλλογικός τόμος (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από τον συλλογικό τόμο «Συγχώρεση – Μια ψυχαναλυτική προσέγγιση», σε επιμέλεια του Ιωάννη Βαρτζόπουλου, που κυκλοφορεί στις 16 Απριλίου από τις εκδόσεις Αρμός.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Είναι στη φύση του ανθρώπου η δυνατότ...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Κακοποίηση: Βιβλία για παιδιά κι εφήβους που μιλούν ανοιχτά

Κακοποίηση: Βιβλία για παιδιά κι εφήβους που μιλούν ανοιχτά

Πώς μιλάμε στα παιδιά για τη σεξουαλική κακοποίηση; Για τη βία που βιώνουν συνομίλικοί τους, για τα τραύματα, την οδυνηρή και μοναχική πορεία των θυμάτων μέχρι που ορισμένα, λίγα, παιδιά καταφέρνουν να βρουν το κουράγιο και τα λόγια για να μιλήσουν; Πώς αποτυπώνουν οι συγγραφείς βιβλίων για παιδιά και για εφήβους τη...

Βιβλία για το Ολοκαύτωμα: Μαρτυρίες, στρατοπεδική λογοτεχνία, ιστορικές μελέτες

Βιβλία για το Ολοκαύτωμα: Μαρτυρίες, στρατοπεδική λογοτεχνία, ιστορικές μελέτες

Επιλογή από τα δεκάδες σημαντικά βιβλία για το Ολοκαύτωμα που έχουν κυκλοφορήσει τις τελευταίες δεκαετίες στη χώρα μας. Μαρτυρίες, στρατοπεδική λογοτεχνία, ιστορικές μελέτες. Για να κρατηθεί η μνήμη ζωντανή, για να μην ξεχαστεί ποτέ η φρίκη των γκέτο και των στρατοπέδων. Στην εικόνα, φωτογραφία από τ...

Βιβλίο, το καλύτερο δώρο κι αυτές τις Γιορτές

Βιβλίο, το καλύτερο δώρο κι αυτές τις Γιορτές

Η πιο απροσδόκητη χρονιά φτάνει στο τέλος της. Για τους περισσότερους από εμάς δύσκολα φαντάζεται κανείς άλλη χρονιά που να έκρυβε μια τόσο μεγάλη έκπληξη για όλη την ανθρωπότητα. Δοκιμαστήκαμε και δοκιμαζόμαστε ψυχολογικά, συναισθηματικά, ηθικά, μετράμε απώλειες ανθρώπων δικών μας και αγνώστων που τους νιώθουμε όμω...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

11 Δεκεμβρίου 2020 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2020

Να επιλέξεις τα «καλύτερα» λογοτεχνικά βιβλία από μια χρονιά τόσο πλούσια σε καλούς τίτλους όπως η χρονιά που κλείνει δεν είναι εύκολη υπόθεση. Το αποτολμήσαμε, όπως άλ

ΦΑΚΕΛΟΙ