Αμερική και AmeriKKKa – «Ράγκα-Παράγκα ή όταν τα συνήθη λόγια δεν αρκούν»

Τα όσα μαντάτα καταφτάνουν από τις Ηνωμένες Πολιτείες της δεύτερης θητείας Τραμπ ξεχαρβαλώνουν αγρίως τα όσα γνωρίζαμε, καθιστούν με σφοδρότητα παρωχημένα τα όποια ερμηνευτικά μας εργαλεία, επιτάσσουν την εκ νέου περιπλάνησή μας στο πώς δεξιωνόμαστε την νυν εφιαλτική πραγματικότητα, θυμίζουν τον τίτλο του Ανδρέα Εμπειρίκου «Ράγκα-Παράγκα ή όταν τα συνήθη λόγια δεν αρκούν», μας υποχρεώνουν σε μιαν επείγουσα αναδίπλωση. Ο Σάκος Εκστρατείας του Επίμονου Αναγνώστη είναι, εδώ και καιρό, φορτωμένος με βιβλία που ενδεχομένως συμβάλλουν στο να αποκαταστήσουμε, αν μη τι άλλο, την ταραγμένη ψυχραιμία μας, να αναρωτηθούμε για το πώς έφτασαν τα πράγματα εδώ που έφτασαν, και έστω να μειδιάσουμε νοσταλγικά σκεφτόμενοι τι ήταν κάποτε η Αμερική και πώς συνυπάρχει, δεκαετίες τώρα με την AmeriKKKa, όπως αποκαλούσαν τη φασιστική, ρατσιστική, απολυταρχική πτυχή της εκείνοι που εναντιώνονταν στη διολίσθηση των ΗΠΑ προς την απανθρωπιά και την αναισθησία (τα τρία Κ εννοούν, φυσικά, την διαβόητη Ku Klux Klan).

Ο πολιτικός επιστήμονας Τάκης Σ. Παππάς υπογράφει το πόνημα Εξηγώντας τον Τραμπ (εκδ. Πατάκης), στα έξι κεφάλαια του οποίου εκπτύσσει με σκακιστική ακρίβεια την αδυσώπητη πρώτη αράδα: «Το παρελθόν είναι νεκρό, ήδη ζούμε στο μέλλον». Στο σχήμα του συγγραφέα, η Αμερική δεν είναι πια μια φιλελεύθερη δημοκρατία αλλά έχει προσχωρήσει στον ανελεύθερο λαϊκισμό και τείνει προς τον πολιτικό αυταρχισμό.

Στο πρώτο μέρος του βιβλίου με τίτλο Θεωρία και στα τρία του κεφάλαια (Χάρισμα, Λαϊκισμός, Δημοκρατία) αναλύεται το φαινόμενο Τραμπ —εννοιολογικά απείθαρχο, σύμφωνα με τον Παππά— με βάση τον σύγχρονο λαϊκισμό που δεν είναι παρά μια ανελεύθερη δημοκρατία, στον πυρήνα της οποίας βρίσκεται ένας χαρισματικός ηγέτης που προβαίνει σε «διαρκή διάβρωση των θεσμικών αντιβάρων» (σ. 37), αυτοπαρουσιαζόμενος ως άνθρωπος του πεπρωμένου, ως μορφή που άγγιξαν οι θεότητες της μοίρας, ως κάποιος που «δεν ζητά απλώς να κυβερνήσει, αλλά να επανιδρύσει· δεν πειθαρχεί σε κανόνες και διαδικασίες, αλλά ενσαρκώνει μιας εξαιρετικής φύσης αποστολή· δεν εγγυάται τη συνέχεια, αλλά προαναγγέλλει μια ριζοσπαστική τομή» (σ. 57).

Ο Παππάς εξετάζει τη γραμματική του λαϊκισμού μέσα από έξι φράσεις-κλειδιά της προεκλογικής εκστρατείας του Τραμπ —Make America Great Again, I alone can fix it, Drain the swamp, The enemy within, Just vote this time. Four years, it will be fixed, Believe me!— και δεικνύει πώς ο λαϊκισμός σκοπεί στον κοινωνικό διχασμό, την υπονόμευση του κράτους δικαίου, την στρατηγική πόλωσης (σσ. 93-98).

Φέρει ως παραδείγματα λαϊκιστικού υποδείγματος τη Βενεζουέλα του Ούγκο Τσάβες και την Ουγγαρία του Βίκτορ Όρμπαν, συσχετίζοντάς με αυτό του Τραμπ, ο οποίος «αξιοποίησε με δεξιοτεχνία τις θεσμικές ιδιαιτερότητες του αμερικανικού συστήματος για να εδραιώσει ένας είδος λαϊκιστικής δημοκρατίας στην καρδιά του δυτικού κόσμου» (σ. 117).

Ο Παππάς κλείνει συμμετρικά το εξόχως πολύτιμο πόνημά του σχεδόν όπως το άνοιξε, αλλά τώρα με μια φράση του Γκαίτε: «Από ετούτο το μέρος και από σήμερα και στο εξής, αρχίζει μια νέα εποχή στην ιστορία του κόσμου – και όλοι θα μπορείτε να πείτε ότι ήσασταν παρόντες στη γέννησή της».

Το δεύτερο μέρος με τίτλο Πράξη απαρτίζεται από τρία κεφάλαια (Τραμπ, 100 ημέρες, Προοπτικές) όπου εξετάζεται η γενεαλογία του τραμπικού λαϊκισμού, το ρεύμα του Tea Party, ο ρόλος του Τζέι Ντι Βανς, η ενθάρρυνση οπαδών του Τραμπ να ασκούν πολιτική βία, η περιφρόνησή του για τους καθιερωμένους θεσμούς, η έκφραση διχαστικής «λαϊκής βούλησης».

Ο Παππάς προσφέρει μιαν επισκόπηση, αναγκαστικά επιλεκτική, όπως λέγει, αλλά λίαν περιεκτική, των 100 πρώτων ημερών της δεύτερης προεδρίας Τραμπ που επικεντρώνονται σε τέσσερις άξονες: 1) Έλεγχος του κράτους και επιλεκτική πατρωνία. 2) Επίθεση κατά των θεσμών της φιλελεύθερης δημοκρατίας. 3) Κοινωνική πόλωση και πολιτική αντιποίνων. 4) Εγκαθίδρυση νέας πολιτικής κουλτούρας (σσ. 204-217).

Ο Παππάς κλείνει συμμετρικά το εξόχως πολύτιμο πόνημά του σχεδόν όπως το άνοιξε, αλλά τώρα με μια φράση του Γκαίτε: «Από ετούτο το μέρος και από σήμερα και στο εξής, αρχίζει μια νέα εποχή στην ιστορία του κόσμου – και όλοι θα μπορείτε να πείτε ότι ήσασταν παρόντες στη γέννησή της». Ή, όπως έγραφε ο Οδυσσέας Ελύτης, «ο καθείς και τα όπλα του».

Και μια άλλη Αμερική που φωνάζει "Right on!"

Λίγο πριν από το μελέτημα του Τάκη Σ. Παππα, εντρύφησα στο εξαιρετικό βιβλίο του Θανάση Μήνα Black Power – Ιστορία των αφροαμερικανικών κινημάτων (1860-2020), που κυκλοφόρησε από τις εκδόσεις Πόλις.

Μια άλλη Αμερική, πολύ δική μας, της γενιάς μας ιδίως, δεσπόζει εδώ: η Αμερική που ανθίσταται, πολιτικά και πολιτισμικά, στον ρατσισμό, στη σκλήρυνση των μηχανισμών της εξουσίας και της καταστολής· η Αμερική του Γ. Ε. Μπ. Ντυ Μπουά και του Λάνγκστον Χιουζ, του Τζέιμς Μπόλντουϊν και της Τόνι Μόρισον, του Μάλκολμ Χ και του Μάρτιν Λούθερ Κινγκ, της Νίνα Σιμόν και της Άντζελα Ντέιβις· η Αμερική της τζαζ και των μπλουζ· η Αμερική του underground, του Movement, της Beat Generation· η Αμερική, και όχι η AmeriKKKa!

Σε 8 κεφάλαια και 380 σελίδες, ο γερός γραφιάς, και συστηματικός μελετητής της πολιτισμικής Αμερικής, Θανάσης Μήνας, μας ξεναγεί με εμβρίθεια και ζωντάνια σε όλα όσα αγαπήσαμε στα νιάτα μας, στα κείμενα και στις μουσικές και στις θαρραλέες στάσεις που συνέδραμαν πολύ στη συγκρότησή μας, σε εκείνα τα ξεσπάσματα προσωπικοτήτων και συλλογικοτήτων που αποτέλεσαν τους οδοδείκτες μας (παρέα, βέβαια, με αντίστοιχες ή/και παράλληλες δράσεις στην Ευρώπη — λετριστές, καταστασιακοί, Fluxus, Γιόζεφ Μπόις, Angry Young Men, νουβέλ βαγκ, Free Cinema).

Κεντρική θέση στο βιβλίο έχει η αντιπαράθεση/διαλεκτική ανάμεσα σε δύο κορυφαίες μορφές των αφροαμερικανικών κινημάτων, ήτοι του Μάρτιν Λούθερ Κινγκ και του Μάλκολμ Χ, που αναλύει ο συγγραφέας στα κεφάλαια 3 και 4 (σσ. 101-151). Θυμίζω ότι και οι δύο σπουδαίοι άντρες δολοφονήθηκαν, αμφότεροι μόλις στα σαράντα τους, πρώτος ο Μάλκολμ Χ (στις 21 Φεβρουαρίου του 1965) και τρία χρόνια μετά (στις 4 Απριλίου του 1968) ο Μάρτιν Λούθερ Κινγκ. Δεν είναι, άλλωστε, ευάριθμα τα θύματα θανάσιμης βίας στην ιστορία των αφροαμερικανικών κινημάτων, απεναντίας!

Ο Μήνας, προς το τέλος του Black Power, τονίζει: «Η πάλη για την ισότητα θα συνεχιστεί στον 21ο αιώνα, βασισμένη στην επικαιροποιημένη ανάμνηση των αγώνων του παρελθόντος. Παραφράζοντας κάπως μια περίφημη ρήση του Μαρξ, οι εξεγέρσεις αντλούν την ποίησή τους από το παρελθόν τους» (σ.339) και κλείνει με το σύνθημα/κάλεσμα, Right on!

Οι καιροί καλούν σε μιαν επανανάγνωση δύο μυθιστορημάτων αιχμής που κυκλοφόρησαν παλαιότερα, το Δεν γίνονται αυτά εδώ του Σίνκλερ Λούις, που κυκλοφόρησε πριν από ενενήντα έτη, το 1935 (στα ελληνικά: μτφρ. Νίκος Α. Μάντης, εκδ. Καστανιώτη, 2016), και το Η συνωμοσία εναντίον της Αμερικής του Φίλιπ Ροθ, που κυκλοφόρησε το 2004 (στα ελληνικά: μτφρ. Αχιλλέας Κυριακίδης, εκδ. Πόλις, 2007). Επίσης του τόμου Η δύναμη της αγάπης του Μάρτιν Λούθερ Κινγκ, μια επιλογή από τα κηρύγματά του (μτφρ. Θανάσης Θ. Νιάρχος, εκδ. Καστανιώτη). Τέλος, μόλις κυκλοφόρησε από τις εκδ. Πατάκη και σε μετάφραση της Μυρτώς Καλοφωλιά, το ογκώδες (891 σελίδες) μυθιστόρημα της Ονορέ Φανόν Τζέφερς Τα τραγούδια αγάπης του Γ. Ε. Μπ. Ντυ Μπουά όπου θίγονται θέματα καταπίεσης και αντίστασης, συνείδησης και ταυτότητας, πολιτικής και πολιτισμού στον αφροαμερικανικό κόσμο.

＊Ο ΓΙΩΡΓΟΣ-ΙΚΑΡΟΣ ΜΠΑΜΠΑΣΑΚΗΣ είναι συγγραφέας και μεταφραστής. Τελευταίο του βιβλίο, η ποιητική σύνθεση «Το ποίημα λέει καλημέρα» (εκδ. Ιωλκός).