alt

Κάθε δεύτερη Παρασκευή, ο ιχνηλάτης βιβλιοπωλείων και βιβλιοθηκών Γιώργος-Ίκαρος Μπαμπασάκης φορτώνει στον Σάκο Εκστρατείας του βιβλία που σας συστήνει συνδυάζοντάς τα και μιλώντας γι᾽ αυτά σαν να αφηγείται ιστορίες σ᾽ ένα φιλόξενο στέκι. Σήμερα, στον Σάκο του, ο Φραντς Κάφκα.

Του Γιώργου-Ίκαρου Μπαμπασάκη

altΜαμούνι, ζωύφιο, παράσιτο, έντομο, κατσαρίδα. Και άλλα. Έτσι, πολλαπλώς και πολλαχώς (όπως το ον – το ον λέγεται πολλαχώς, επιμένει ο Αριστοτέλης) έχει μεταφραστεί η λέξη «ungeziefer». Το ξέρουν κι οι πέτρες: ξυπνάει ένα πρωί ο Γκρέγκορ Σάμσα και είναι μεταλλαγμένος/μεταμορφωμένος σ' ένα τεράστιο ungeziefer. Κι έτσι αρχίζει ένα από τα σημαντικότερα έργα του 20ού αιώνα, γραμμένο όσο πιο απλά γίνεται, με τρόπο λιτό, με πενιχρά μέσα, ακριβώς για να δείξει έτσι την περιπλοκότητα των πραγμάτων, να δείξει πόσο πιεστικές είναι οι εξωτερικές συνθήκες, να δείξει πόσο κατεπείγουσα γίνεται η κοινωνική κριτική όταν η εργασία είναι εφιάλτης, όταν η οικογένεια είναι παγωμάρα, όταν η χρεία κουρταλεί κάθε θύρα. Ο Φραντς Κάφκα, λοιπόν: ένας ήπιος (φαινομενικά) αναρχικός στοχαστής, ένας doppelgänger του Φερνάντο Πεσσόα, ο «δημιουργός της πλέον σκοτεινής διαύγειας στην ιστορία της λογοτεχνίας» (σημειώνει εύστοχα ο Έριχ Χέλερ), κάποιος που συναρπάζει τους αναγνώστες του με ένα «ανελέητο μάθημα διαύγειας» (διαπιστώνει παρεμφερώς ο Φερνάντο Μπερμέχο, όπως μας θυμίζει η Ισαμπέλ Ερνάντεθ), εντέλει ένας μείζων ποιητής, σύμφωνα με τον Σαούλ Φριντλέντερ. Ο Σάκος Εκστρατείας του Επίμονου Αναγνώστη είναι γεμάτος με πρόσφατα, αλλά και παλαιότερα, έργα του Κάφκα, με πονήματα γραμμένα για τον Κάφκα, με μία βιογραφία του Κάφκα, με ένα μυθιστόρημα που έχει πρωταγωνιστή τον Κάφκα, με ένα διήγημα για κάποιον φίλο του Κάφκα. Αφορμή στάθηκε η παράσταση (ταχύρρυθμη, καλομονταρισμένη, καλώς συγκερασμένη, πανίσχυρη) «Η Μεταμόρφωση» που ανεβαίνει κάθε Σάββατο, τα μεσάνυχτα, στο Από Μηχανής Θέατρο alt(Σκηνοθεσία: Τάσος Σαγρής / Παίζουν: Σίσσυ Δουτσίου, Στέβη Φόρτωμα, Μάνος Τσίζεκ, Λουκία Ανάγνου, Θωμάς Χαβιανίδης / Μουσική: Whodoes, Radiohead, Arvo Pärt, Einsturzende Neubauten, Γιάννης Χρήστου, Godspeed You Black Emperor, Max Richter / Φωτισμοί: Γιώργος Παπανδρικόπουλος /Video art: Άλκηστις Καφετζή, Kipseli Film Coop).  

«Ξυπνώντας κάποιο πρωί ο Γκρέγκορ Σάμσα από ταραγμένο ύπνο, βρέθηκε στο κρεβάτι του μεταμορφωμένος σ' ένα τεράστιο έντομο». Ιδού η περιλάλητη αρχή της Μεταμόρφωσης (μτφρ. Μαργαρίτα Ζαχαριάδου, εκδ. Πατάκη). Πρόκεται για τη συλλεκτική έκδοση, κοσμημένη με έντονες ξυλογραφίες του Αντόνιο Σάντος, και εμπλουτισμένη με πρόλογο του Χουάν Χοσέ Μιγιάς και επίλογο της Ισαμπέλ Ερνάντεθ. Σημειώνω ότι η ίδια η λέξη «μεταμόρφωση» υπάρχει μονάχα μία (1!) φορά στην συγκλονιστική αυτή νουβέλα (εν προκειμένω, στη σελίδα 87). Ο Σάμσα/ζωύφιο έχει να αντιμετωπίσει σύνολο το κοινωνικό πιεστικό σύστημα. Από τη στιγμή που αρχίζει να το αμφισβητεί και να το αντιμάχεται γίνεται αποσυνάγωγος, παρίας, μόνος, ορφανός, περιττός, και σταδιακά εξοντώνεται. Ο Κάφκα, με λιτά (ας το επαναλάβω) μέσα, με μια λογοτεχνική Arte Povera, θέλει να ασκήσει καυστική κριτική σε όσα ταλάνιζαν και τον ίδιο: ανιαρή εργασία, οικογενειακές συγκρούσεις (ιδίως με τον πατέρα του), αντιμαχίες πότε εξωτερικευμένες και πότε μύχιες, εξέγερση σε ένα σύστημα και μια οργάνωση του υπάρχειν που συνθλίβει τον διαφορετικό, που εξοντώνει τη δημιουργική διάθεση. Όπως ορθά διατείνεται ο Τέοντορ Αντόρνο, το έργο του Κάφκα, στο μεγαλύτερο μέρος του, είναι μια εναντίωση στην εξουσία, και μάλιστα στην απηνή, τη σκληρή, την απεριόριστη εξουσία. 

alt

Συγγενές από πολλές απόψεις με τη Μεταμόρφωση είναι το Γράμμα στον πατέρα (μτφρ. Βασίλης Τσαλής, εκδ. Μεταίχμιο). Γραμμένο τον Νοέμβριο του 1919, υπό τη βαριά σκιά της πνευμονοπάθειας και της αποτυχημένης του προσπάθειας να παντρευτεί τη Γιούλιε Βόριτσεκ, το Γράμμα δεν εκδόθηκε παρά το 1953. Μια εκ βαθέων εξομολόγηση/επίθεση στη δεσπόζουσα ασφυκτική πατρική μορφή, συνταγμένη και καταστρωμένη με σκακιστική στρατηγική, με τη μέθοδο «μια στο καρφί και μια στο πέταλο», με κρυστάλλινη ακρίβεια, με την πείσμονα αποφασιστικότητα να μην μείνει τίποτε αδιευκρίνιστο, να θιγούν όλα όσα θεωρεί ο Φραντς Κάφκα ότι απαρτίζουν τον Χέρμαν Κάφκα, τον επιβλητικό, bigger than life πατέρα που «από την πολυθρόνα του κυβερνά τον κόσμο» (σ. 17), που εξακολουθεί να επεμβαίνει σε όλα όσα πασχίζει να κατορθώσει ο Φραντς, που με την διαλυτική ειρωνεία του σαρώνει και αποδομεί κάθε επιχείρημα. altΕκτός από συντεταγμένη και παρατεταμένη κραυγή, μεταμορφωμένη, από την πένα του συγγραφέα, σε σχεδόν ψιθυριστό μανιφέστο εσωτερικής (έστω) λύτρωσης, το Γράμμα είναι συνάμα ένα πολύτιμο σχεδίασμα αυτοβιογραφίας/αυτοβιολογίας του Κάφκα: «Από τότε που θυμάμαι τον εαυτό μου», γράφει, «είχα τόσο σοβαρές έγνοιες για την ισχυροποίηση της πνευματικής μου υπόστασης, που αδιαφορούσα για όλα τα άλλα» (σ. 69). Και: «Το γνωμικό "κάλλιο πέντε και στο χέρι παρά δέκα και καρτέρει" δεν ταιριάζει και πολύ στην περίπτωσή μου. Στο χέρι δεν έχω τίποτα, όλα βρίσκονται αλλού, κι εγώ ωστόσο, πρέπει –όπως ορίζουν οι κοινωνικές συμβάσεις και οι ανάγκες της ζωής– να επιλέξω το τίποτα» (σ. 93). Και: «Εγώ κατέφευγα πάντα στο δωμάτιό μου, στα βιβλία, σε παλαβούς φίλους» (σ. 6). altΣτο Γράμμα, ο Κάφκα θίγει και το ζήτημα της ανάγκης του να εκφραστεί με τη γραφή, μιλάει για τα εμπόδια που συναντάει, διαμαρτύρεται για την αποστροφή με την οποία ο πατέρας του αντιμετώπιζε τη συγγραφική δραστηριότητά του. 

Ο συγγραφέας και μεταφραστής Αλέξανδρος Κυπριώτης είχε τη λαμπρή ιδέα να συγκεντρώσει 366 θραύσματα από το έργο του Κάφκα – από τις σημειώσεις, την αλληλογραφία, και τα ημερολόγιά του. Η ανθολόγηση ακολουθεί ημερομηνιακή σειρά, εκκινεί από την 1η Ιανουαρίου και καταλήγει στην 31η Δεκεμβρίου και μας προσφέρει μια καλειδοσκοπική ματιά στο σύμπαν του ποιητή της Πράγας. Ο τίτλος Σήμερα πάλι ωραία ημέρα (εκδ. Bibliothèque) έχει αντληθεί από μιαν επιστολή που έγραψε ο Κάφκα στους γονείς του στις 25 Απριλίου του 1924: «Σήμερα πάλι ωραία ημέρα, είμαι ξαπλωμένος στο μπαλκόνι και είμαι όντως καλά. Ο Φέλιξ και η Ντόρα δεν ενέδωσαν, αύριο πρόκειται να έρθει ο μεγάλος πνευμονολόγος, ο βασιλιάς των Βιενέζων πνευμονολόγων, τον φοβάμαι πολὐ, επρόκειτο ήδη μια φορά να έρθει σε έναν ασθενή εδώ στο σανατόριο, αλλά ματαιώθηκε επειδή απαιτούσε 3 εκατομμύρια για την επίσκεψη. Εγκάρδιους χαιρετισμούς, Φ.» Και στις 22 Μαρτίου του 1922, γράφει ο Κάφκα στο ημερολόγιό του (τόσο «καφκικά»): «Το απόγευμα όνειρο με έλκος στο μάγουλο. Το διαρκές τρεμάμενο όριο μεταξύ της συνηθισμένης ζωής και του φαινομενικά πιο πραγματικού τρόμου». 

* Ο ΓΙΩΡΓΟΣ-ΙΚΑΡΟΣ ΜΠΑΜΠΑΣΑΚΗΣ είναι συγγραφέας και μεταφραστής.
Τελευταίο του βιβλίο, η ποιητική συλλογή «Ίχνη και χνότα» (εκδ. Γαβριηλίδη).


Κεντρική και μεσαία εικόνα: Φωτογραφία © Edvina Meta.


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

Ντέιβιντ Φόστερ Γουάλας: Το τελευταίο enfant terrible της μυθιστοριογραφίας

Ντέιβιντ Φόστερ Γουάλας: Το τελευταίο enfant terrible της μυθιστοριογραφίας

Κάθε δεύτερη Παρασκευή, ο ιχνηλάτης βιβλιοπωλείων και βιβλιοθηκών Γιώργος-Ίκαρος Μπαμπασάκης φορτώνει στον Σάκο Εκστρατείας του βιβλία, μιλώντας γι᾽ αυτά σαν να αφηγείται ιστορίες σ᾽ ένα φιλόξενο στέκι. Σήμερα, στον Σάκο του, ο David Foster Wallace.

...
Ο συγγραφέας Τζόναθαν Φράνζεν

Ο συγγραφέας Τζόναθαν Φράνζεν

Κάθε δεύτερη Παρασκευή, ο ιχνηλάτης βιβλιοπωλείων και βιβλιοθηκών Γιώργος-Ίκαρος Μπαμπασάκης φορτώνει στον Σάκο Εκστρατείας του βιβλία, μιλώντας γι᾽ αυτά σαν να αφηγείται ιστορίες σ᾽ ένα φιλόξενο στέκι. Σήμερα, στον Σάκο του, ο Τζόναθαν Φράνζεν.

...

Ομοιώματα και ιλιγγιώδη καλειδοσκόπια

Ομοιώματα και ιλιγγιώδη καλειδοσκόπια

Κάθε δεύτερη Παρασκευή, ο ιχνηλάτης βιβλιοπωλείων και βιβλιοθηκών Γιώργος-Ίκαρος Μπαμπασάκης φορτώνει στον Σάκο Εκστρατείας του βιβλία, μιλώντας γι᾽ αυτά σαν να αφηγείται ιστορίες σ᾽ ένα φιλόξενο στέκι. Σήμερα, στον Σάκο του, Ζαν Μπωντριγιάρ, Γουίλιαμ Σ. Μπάροουζ, Γκι Ντεμπόρ. ...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

«Για την Αγία Σοφία»

«Για την Αγία Σοφία»

Ανακοίνωση του Ελληνικού Ιδρύματος Πολιτισμού για την απόφαση μετατροπής της Αγίας Σοφίας σε τζαμί.

Επιμ. Απόστολος Σκλάβος

Η απόφαση της μετατροπής της Αγίας Σοφίας σε τζαμί αποτελεί αυθαίρετη πράξη κατά των οικουμενικών α...

Δώδεκα καλά αστυνομικά βιβλία απ' όλον τον κόσμο

Δώδεκα καλά αστυνομικά βιβλία απ' όλον τον κόσμο

Επιλογή 12 μεταφρασμένων βιβλίων από την πρόσφατη εκδοτική παραγωγή, στο είδος του αστυνομικού ή του ψυχολογικού θρίλερ. 

Της Χίλντας Παπαδημητρίου

...

Καλοκαίρι & φθινόπωρο στην Αθήνα με 78 εκδηλώσεις

Καλοκαίρι & φθινόπωρο στην Αθήνα με 78 εκδηλώσεις

Αυτό το διαφορετικό καλοκαίρι, ο Δήμος Αθηναίων με τον Οργανισμό Πολιτισμού, Αθλητισμού και Νεολαίας δήμου Αθηναίων (ΟΠΑΝΔΑ) είναι δίπλα στους πολίτες της Αθήνας, στηρίζοντας τον Πολιτισμό. Δείτε αναλυτικά τις πρώτες εκδηλώσεις, από 13 Ιουλίου έως 8 Αυγούστου.

Επιμέλεια: Απόστολος Σκλάβος ...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

Emmanuel Levinas: «Πάουλ Τσέλαν: Από το Είναι στο Άλλο»

Emmanuel Levinas: «Πάουλ Τσέλαν: Από το Είναι στο Άλλο»

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το βιβλίο του Emmanuel Levinas «Πάουλ Τσέλαν: Από το Είναι στο Άλλο» σε μετάφραση και επίμετρο του Θωμά Συμεωνίδη, το οποίο κυκλοφορεί το επόμενο διάστημα από τις εκδόσεις Σαιξπηρικόν.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

...
Θάνος M. Βερέμης: «21 ερωτήσεις & απαντήσεις για το '21»

Θάνος M. Βερέμης: «21 ερωτήσεις & απαντήσεις για το '21»

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το βιβλίο του Θάνου M. Βερέμη «21 ερωτήσεις & απαντήσεις για το '21», που κυκλοφορεί στις 2 Ιουλίου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ...

Γρηγόρης Αζαριάδης: «Παραπλάνηση»

Γρηγόρης Αζαριάδης: «Παραπλάνηση»

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα του Γρηγόρη Αζαριάδη «Παραπλάνηση», που κυκλοφορεί στις 2 Ιουλίου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Μια Σκιά

...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΟΥ ΜΗΝΑ

30 Ιουνίου 2020 ΕΛΛΗΝΕΣ

π. Χαράλαμπος: «Είμαστε κάτι πέρα από τις σκέψεις και τα συναισθήματα»

Συνέντευξη με τον π. Χαράλαμπο Παπαδόπουλο με αφορμή το βιβλίο του «Εμπιστοσύνη – Η ελευθερία από την ανάγκη να ελέγχεις τα πάντα» (εκδ. Αρμός). Της Στε

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

30 Ιουνίου 2020 ΕΛΛΗΝΕΣ

π. Χαράλαμπος: «Είμαστε κάτι πέρα από τις σκέψεις και τα συναισθήματα»

Συνέντευξη με τον π. Χαράλαμπο Παπαδόπουλο με αφορμή το βιβλίο του «Εμπιστοσύνη – Η ελευθερία από την ανάγκη να ελέγχεις τα πάντα» (εκδ. Αρμός). Της Στε

ΦΑΚΕΛΟΙ

ΞΕΧΩΡΙΣΑΜΕ

ΝΑ ΑΛΛΟ ΕΝΑ