Τι ενώνει και τι χωρίζει τον κόσμο μας σήμερα; Από την Ελληνική Επανάσταση, την Κατοχή και τον Εμφύλιο, στο παγκόσμιο σκηνικό την εποχή της προεδρίας του Τραμπ και στις νέες δυνάμεις που αναδύονται: 12 πρόσφατα βιβλία για να κατανοήσουμε τον σύγχρονο κόσμο, είτε μελετώντας το παρελθόν είτε εξετάζοντας τις φλέγουσες εξελίξεις στο παρόν.
Επιλογή-παρουσίαση: Σόλωνας Παπαγεωργίου
Δεκατρία πρόσφατα, καλά βιβλία για να κατανοήσουμε τον σύγχρονο κόσμο που συνεχώς αλλάζει. Στο επίκεντρο, η Ελληνική Επανάσταση, η Κατοχή, ο Εμφύλιος, οι σχέσεις μας με την Τουρκία σήμερα, οι γεωπολιτικές ισορροπίες την εποχή της Προεδρίας του Τραμπ, οι μεγάλες δυνάμεις που αναδύονται.
Γιάννης Κοστώνης, Η Ελληνική Επανάσταση – Η βίαιη γέννηση του έθνους-κράτους (μτφρ. Μιχάλης Δελέγκος, εκδ. Διόπτρα)
May you live in interesting times, εύχεται με μια δόση ειρωνείας η αγγλική ρήση. Οι «ενδιαφέροντες» καιροί, στους οποίους πραγματοποιούνται οι μεγάλες αλλαγές, είναι συχνά δύσκολοι, γεμάτοι βάσανα, συγκρούσεις, βία.
Κι όμως, η «ικανότητα των ανθρώπων να προσαρμόζονται και να συνεχίζουν είναι εντυπωσιακή», γράφει ο καθηγητής Γιάννης Κοτσώνης στο εύληπτο βιβλίο Ιστορίας του, που περιγράφει την ανάδυση του ελληνικού έθνους-κράτους από την Οθωμανική Αυτοκρατορία.
Άγγελος Μ. Συρίγος, Ελλάδα και Τουρκία – 50 ερωτήματα και απαντήσεις (εκδ. Πατάκη)
Μελετώντας τα βιβλία αυτής της λίστας, φτάνουμε εύκολα στο συμπέρασμα πως ζούμε σε έναν κόσμο συνεχόμενων και πολλαπλών συγκρούσεων. Όσον αφορά σε εμάς και στις σχέσεις με τους γείτονές μας, τα ελληνοτουρκικά βρίσκονται συχνά στο επίκεντρο της προσοχής και αποτελούν το θέμα ενός ακόμη βιβλίου του Άγγελου Συρίγου, που προσεγγίζει το ζήτημα με τη μορφή ερωταπαντήσεων.
Πώς ο ελληνισμός επηρεάστηκε από την κατάκτηση από τους Οθωμάνους, ποια η σημασία του Κυπριακού, τι είναι τα χωρικά ύδατα, ποια ελληνικά νησιά αμφισβητεί η Τουρκία, ποιος ο ρόλος των μειονοτήτων και τι μπορεί να γίνει εντέλει για να βελτιωθούν οι σχέσεις των δυο χωρών.
Νίκος Γιαννόπουλος, 21 ιστορίες για το 1821 – Γνωστά και άγνωστα γεγονότα του Αγώνα (εκδ. Μεταίχμιο)
Κάθε μεγάλη επανάσταση μυθοποιείται αναπόφευκτα με το πέρας των χρόνων και είναι δουλειά των ιστορικών να παρουσιάσουν, όσο πιο αντικειμενικά γίνεται, τα πραγματικά γεγονότα και τα πρόσωπα, μακριά από τις ωραιοποιημένες και ηρωοποιημένες εκδοχές τους.
Ο Νίκος Γιαννόπουλος, σε είκοσι ένα σύντομα κείμενα, μιλά χωρίς να στρογγυλεύει τον λόγο του, αλλά και χωρίς να ακολουθεί μια καθαρά αναθεωρητική προσέγγιση. Τηρώντας τις ισορροπίες, φωτίζει σημαντικές παραμέτρους της Ελληνικής Επανάστασης: μιλά για την πολιορκία του Μεσολογγίου, για τις ηγετικές προσωπικότητες του Αγώνα και το πώς αυτές αντιμετωπίστηκαν (και αδικήθηκαν) από τους συμμάχους τους, για το ειδύλλιο μεταξύ της Μαντώς Μαυρογένους και του Δημήτριου Υψηλάντη, για τους μάχιμους Γενίτσαρους που όμως δεν πολέμησαν τους Έλληνες επαναστάτες.
Ian Pirie, Η δράση της SOE στην Ελλάδα 1940-1942 – Η μυστική συνεργασία Ελλήνων και Βρετανών στην Κατοχή (μτφρ. Μαρία Μουρκούση, εκδ. Παπαδόπουλος)
Η SOE ήταν η βρετανική κατασκοπική οργάνωση που κινήθηκε στην κατεκτημένη από τις δυνάμεις του Άξονα Ευρώπη κατά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο, ενισχύοντας τις τοπικές εστίες αντίστασης.
Τη δράση του ελληνικού τμήματός της, κατά τα κομβικά έτη 1940-1942, περιγράφει ο Ίαν Πίρι στο βιβλίο του. Η ματιά του τραβά το ενδιαφέρον: δεν πρόκειται για έναν ιστορικό των μετέπειτα χρόνων, αλλά για τον Σκοτσέζο ταγματάρχη που ηγήθηκε, για ένα διάστημα, της προσπάθειας της SOE.
Σπύρος Τσουτσουμπής, ΕΔΕΣ και ΕΛΑΣ – Οι λαϊκοί στρατοί της Αντίστασης (εκδ. Παπαδόπουλος)
Ο ΕΔΕΣ και ο ΕΛΑΣ, οι δυο σημαντικοί αντάρτικοι στρατοί της κατοχής. Το βιβλίο του Σπύρου Τσουτσουμπή περιγράφει την οργάνωσή τους, τοποθετώντας όμως στο επίκεντρο όχι τόσο τα ηγετικά στελέχη, όσο τους απλούς αγωνιστές που προσχώρησαν στις δυνάμεις τους.
Πώς αντιλαμβάνονταν οι ίδιοι τη δράση τους, ποιες ήταν οι μεταξύ τους σχέσεις και οι δεσμοί τους με την κοινωνία, ποια η καθημερινότητά τους;
Θάνος Βερέμης, Ο γιουσκοσλαβικός εμφύλιος και η δυτική εμπλοκή (εκδ. Καστανιώτη)
Η διάλυση της Γιουγκοσλαβίας: τι προηγήθηκε και τι ακολούθησε; Σε ποιον βαθμό οι εμφύλιες συγκρούσεις εκεί, που σημειώθηκαν με την άνοδο των εθνικισμών, μπορούν να συγκριθούν με τον Ελληνικό Εμφύλιο και πώς ο «χαρακτήρας» του ΚΚΓ διαφέρει από αυτόν του ΚΚΕ;
Μια μελέτη για το παρελθόν, που όμως αφορά και το παρόν, για διάφορους λόγους. Ένας από αυτούς, όπως επισημαίνει ο συγγραφέας, έχει να κάνει με τους χειρισμούς της παγκόσμιας κοινότητας εκείνη την περίοδο, που διαμόρφωσαν ως έναν βαθμό τις σημερινές σχέσεις μεταξύ των ΗΠΑ, της Ευρωπαϊκής Ένωσης και της Ρωσίας.
James Hawes, Η πιο μικρή ιστορία της Αγγλίας (μτφρ. Ανδρέας Παππάς, εκδ. Πατάκη)
Η ιστορία ενός κράτους, που ξεκινά πριν από την ίδρυσή του. Ένα ταξίδι στην Ιστορία, από την εμφάνιση των Σαξόνων ως τον σχηματισμό της Βρετανικής Αυτοκρατορίας και την άνοδο της αποικιοκρατίας, και από την κατάρρευσή της ως τη Θάτσερ και τις φιλελεύθερες πολιτικές της και από εκεί ως το σήμερα.
Μια χορταστική έκδοση, που περιλαμβάνει χάρτες, διαγράμματα, αποσπάσματα από άλλα κείμενα, αρκούντως αναλυτική στον τρόπο που θίγει το μεγάλο θέμα που πραγματεύεται, όπως φανερώνει και ο υπαινιγμός του τίτλου.
Ανδρέας Ι. Ανδριανόπουλος, Πόλεμος στο Ιράν – Οι τραγικές αστοχίες της Ευρώπης (εκδ. Επίκεντρο)
Ακόμα ένα βιβλίο για τη φλέγουσα επικαιρότητα, αυτή τη φορά για τον πόλεμο των ΗΠΑ και του Ισραήλ ενάντια στο Ιράν.
Από την απρόσμενα μεγάλη αποτελεσματικότητα των χτυπημάτων ενάντια στην ηγεσία του θεοκρατικού καθεστώτος, ως τη σιωπηλή και αινιγματική στάση της Κίνας, και από την πιθανή λύση της διπλωματίας έως και το σενάριο της διεύρυνσης του πολέμου, ο Ανδρέας Ανδριανόπουλος καλύπτει πτυχές του θέματος με σύντομα και περιεκτικά σχόλια.
Κωνσταντίνος Αρβανιτόπουλος, Κωνσταντίνος Φίλης, Η νέα παγκόσμια τάξη – Το δίκαιο της ισχύος (εκδ. Παπαδόπουλος)
Η Αμερική του Ντόναλντ Τραμπ μοιάζει να αδιαφορεί για τους θεσμούς και τους κανόνες δικαίου στους οποίους στηρίχθηκε το μοντέλο της μεταπολεμικής Pax Americana. Τηρεί μια στάση που ενισχύει όλο περισσότερο την αποσταθεροποίηση και αλλάζει κατά κόρον τα χαρακτηριστικά της παγκοσμιοποίησης όπως τη γνωρίζαμε μέχρι τώρα.
Το διαφωτιστικό βιβλίο του Κωνσταντίνου Αρβανιτόπουλου και του Κωνσταντίνου Φίλη εξετάζει τις πολλές και συχνά απρόβλεπτες αλλαγές που επιφέρουν οι τραμπικές πολιτικές στο παγκόσμιο σκηνικό.
Kishore Mauhbubani, Μήπως η Κίνα ήδη νίκησε; – Η κινεζική πρόκληση στην αμερικανική πρωτοκαθεδρία (μτφρ. Πολίνα Ταμπακάκη, εκδ. Εποψ)
Μετά από την κατάρρευση της Σοβιετικής Ένωσης, ισχυριζόμαστε πως ζούμε πια σε έναν πολυπολικό κόσμο, ο οποίος όμως σε μεγάλο βαθμό καθορίζεται από δυο μεγάλες δυνάμεις, τις ΗΠΑ και την Κίνα, η θέση της οποίας μοιάζει να ισχυροποιείται συνεχώς, με διάφορα μέσα και τρόπους, που καμιά φορά δεν τραβούν αρκετά την προσοχή μας – ιδίως την περίοδο του Τραμπ, που φαίνεται όλα τα φώτα να είναι στραμμένα πάνω του (και όχι για καλό λόγο).
Σε αυτή τη μελέτη, που κυκλοφορεί από τον νεοϊδρυθέντα εκδοτικό οίκο ΕΠΟΨ, ο Κισόρ Μαμπουμπανί, διπλωμάτης, φιλόσοφος και συγγραφέας, περιγράφει διεξοδικά τη θέση και τη δραστηριότητα της Κίνας στο παγκόσμιο σκηνικό.
Πέτρος Παπακωνσταντίνου, Πολεμικός καπιταλισμός (εκδ. Τόπος)
Για την υπάρχουσα κατάσταση σε παγκόσμιο επίπεδο, τους πολέμους που φαίνεται να οδηγούν με μαθηματική ακρίβεια σε επιπλέον πολέμους, δεν ευθύνεται αποκλειστικά η συμπεριφορά ή ο χαρακτήρας του Τραμπ, του Πούτιν, του Νετανιάχου, υποστηρίζει ο Πέτρος Παπακωνσταντίνου στο νέο του βιβλίο.
Όχι, μοιάζει να διανύουμε τη φάση ενός «πολεμικού καπιταλισμού», όπως μας λέει και ο τίτλος, μια δεύτερη Εποχή των Αυτοκρατοριών. Αυτοί που υποφέρουν περισσότερο, όσοι βρίσκονται «από κάτω». Ποιος ξέρει ποιες θα είναι οι συνέπειες του πολεμικού οίστρου και ποια θα είναι η τελική πράξη. Αν μελετήσουμε, όμως, τους μηχανισμούς που μας οδήγησαν ως εδώ, τον τρόπο που ο μιλιταρισμός μοιάζει να υπηρετεί το κεφάλαιο, ίσως αποτρέψουμε κάποιες από τις πιο επιβλαβείς συνέπειες.
Michael Mandelbaum, Οι 8 ηγέτες του 20ού αιώνα – Πώς διαμόρφωσαν την παγκόσμια ιστορία (μτφρ. Στέφανος Καβαλλιεράκης, εκδ. Μεταίχμιο)
Κάποιοι ισχυρίζονται πως η Ιστορία προχωρά μόνη της, αδιαφορώντας για τις βουλές και τις κινήσεις των ανθρώπων, πως ό,τι είναι προδιαγεγραμμένο, θα πραγματοποιηθεί αργά ή γρήγορα. Ό,τι και αν πιστεύει κανείς, έχει αξία να σταθούμε στις προσωπικότητες εκείνες που διαμόρφωσαν την παγκόσμια σκακιέρα της εποχής τους.
Ο μελετητής της ιστορίας Μάικλ Μάντελμπαουμ παρουσιάζει τα πορτρέτα οκτώ σημαντικών ηγετών του 20ού αιώνα: Γούντροου Ουίλσον, Λένιν, Χίτλερ, Τσόρτσιλ, Γκάντι, Μπεν Γκουριόν και άλλοι, αντίπαλοι, σύμμαχοι, ομοϊδεάτες.
* Ο ΣΟΛΩΝΑΣ ΠΑΠΑΓΕΩΡΓΙΟΥ είναι δημοσιογράφος και συγγραφέας.
