Από τις απαρχές του αστυνομικού genre, πολλές γυναίκες έγραφαν αυτό που ελλείψει καλύτερου ελληνικού όρου αποκαλούμε «αστυνομικό μυθιστόρημα». Από την πρόσφατη εκδοτική σοδειά ξεχωρίσαμε τέσσερα καλά μυθιστορήματα από γυναίκες συγγραφείς, με ενδιαφέροντες θηλυκούς χαρακτήρες, μακριά από στερεοτυπικές απεικονίσεις, και σκοτεινά μυστήρια. Στην κεντρική εικόνα, η Φερνάντα Τρίας (Fernanda Trías).
Γράφει η Χίλντα Παπαδημητρίου
Ο Ίαν ΜακΓιούαν είπε κάποτε: «Όταν οι γυναίκες θα σταματήσουν το διάβασμα, το μυθιστόρημα θα πεθάνει». Σε όλα τα είδη μυθοπλασίας (με εξαίρεση το fantasy, την επιστημονική φαντασία και τον τρόμο), οι γυναίκες που αγοράζουν βιβλία ξεπερνούν αριθμητικά τους άντρες: 63% προς 37% στα βιβλία και τα e-book. Αλλά τα ποσοστά αυτά αυξάνονται ακόμα περισσότερο όταν περάσουμε στον χώρο της αστυνομικής λογοτεχνίας. Αν αληθεύει η στατιστική ότι το ένα στα τρία βιβλία που πουλιέται είναι αστυνομικό και τα δύο εξ αυτών αγοράζονται από γυναίκες, ίσως καταφέρουμε να εξηγήσουμε εν μέρει γιατί κυκλοφορούν τόσο πολλά αστυνομικά μυθιστορήματα γραμμένα από γυναίκες.1
Τώρα, το γιατί οι γυναίκες διαβάζουν μανιωδώς αστυνομικά βιβλία (και true crime, και βλέπουν ανάλογες σειρές) είναι μια μεγάλη συζήτηση με πολλές απαντήσεις. Μερικές εξ αυτών βρίσκουμε στα βιβλία After Agatha women write crime, της Sally Cline2 και Why women read fiction: The stories of our lives, της Helen Taylor. Οι αναγνώστριες αναζητούν στο αστυνομικό είδος τρόπους να αντιμετωπίσουν τους αληθινούς φόβους τους με ασφάλεια, και ίσως να βρουν δικαίωση ή δικαιοσύνη. Επιπλέον, για πολλές αναγνώστριες αυτό που μετράει περισσότερο είναι η διανοητική πρόκληση του εγκλήματος, ή όπως έχει πει η Dorothy L. Sayers «η ήρεμη απόλαυση της λογικής». Η Jeannette de Beauvoir, από την άλλη, ισχυρίζεται ότι οι γυναίκες βρίσκουν στο αστυνομικό είδος κάτι από τον δικό τους αγώνα για ταυτότητα, ειδικά αν υπάρχει μια πρωταγωνίστρια με την οποία μπορούν να ταυτιστούν, που να είναι ανεξάρτητη και να αποκαθιστά την ισορροπία, εξιχνιάζοντας το έγκλημα.3
Τη νέα χιλιετία οι γυναίκες συγγραφείς ξεπέρασαν αριθμητικά τους άντρες ομοτέχνους τους
Από τις απαρχές του αστυνομικού genre, πολλές γυναίκες έγραφαν αυτό που ελλείψει καλύτερου ελληνικού όρου αποκαλούμε αστυνομικό μυθιστόρημα, και στο οποίο εμπεριέχονται τα: detective fiction, mystery novel, whodunit, hardboiled, caper, cozy, spy novel, police procedural, forensic mystery. Τη νέα χιλιετία οι γυναίκες συγγραφείς ξεπέρασαν αριθμητικά τους άντρες ομοτέχνους τους, και μια πιθανή εξήγηση γι’ αυτό είναι η συνάντηση του romance, του ρομαντικού μυθιστορήματος, με το αστυνομικό, από την οποία γεννήθηκε το ψυχολογικό θρίλερ και το domestic noir. Τον όρο domestic noir επινόησε η συγγραφέας Julia Crouch, και τα κύρια χαρακτηριστικά του είναι ότι η πλοκή διαδραματίζεται κυρίως σε κατοικίες ή εργασιακούς χώρους, εστιάζει σε μεγάλο βαθμό (αλλά όχι αποκλειστικά) στη γυναικεία εμπειρία, βασίζεται στις σχέσεις και υιοθετεί τη φεμινιστική άποψη ότι ο τομέας του σπιτιού μπορεί να είναι μερικές φορές επικίνδυνος για τους/τις ενοίκους του.
Καθώς η ενδοοικογενειακή βία έπαψε να αποτελεί θέμα-ταμπού, όλο περισσότερες συγγραφείς δημιουργούν ηρωίδες που δεν είναι πια άβουλα θύματα κακοποίησης
Καθώς η ενδοοικογενειακή βία έπαψε να αποτελεί θέμα-ταμπού, όλο περισσότερες συγγραφείς δημιουργούν ηρωίδες που δεν είναι πια άβουλα θύματα κακοποίησης, αλλά διαπράττουν εγκλήματα και αποτελούν αναξιόπιστες αφηγήτριες. Άλλωστε, όπως έχει πει ο Lee Child, «Όλοι έχουμε τουλάχιστον δέκα άτομα που θα θέλαμε να σκοτώσουμε, αν μας δινόταν η ευκαιρία».
Διάλεξα πέντε αστυνομικά μυθιστορήματα γραμμένα από γυναίκες, που έχουν περίεργες ηρωίδες – καλές, κακές, ευφυείς, σατανικές, αφελείς, σκληροτράχηλες και άβουλες. Αντιπροσωπευτικές δηλαδή του γυναικείου πληθυσμού.
Μια αγνοούμενη ακόμα (μτφρ. Μαρία-Νεφέλη Ταμία, εκδ. Μεταίχμιο) της Gillian McAllister
Η επιθεωρήτρια Τζούλια Ντέι, επικεφαλής της Μονάδας Μειζόνων Εγκλημάτων του Πόρτισχεντ, έχει δύο εμμονές: τη δουλειά της και την κόρη της, Ζενεβιέβ. Η ιδιαίτερη ευαισθησία που δείχνει για τις εξαφανίσεις νεαρών κοριτσιών εξηγείται εν μέρει από την ανάγκη της να προστατέψει την κόρη της. Θα φτάσει όμως μια στιγμή που θα πρέπει να διαλέξει ανάμεσα στην ηρεμία της κόρης της και στην έρευνα για την εξαφανισμένη δεκαεννιάχρονη Ολίβια.
Στο δεύτερο βιβλίο της που μεταφράζεται στα ελληνικά (το πρώτο ήταν το Λάθος μέρος, λάθος στιγμή, μετάφραση: Μαρία-Νεφέλη Ταμία, Μεταίχμιο), η Gillian McAllister εστιάζει πάλι στη γονεϊκή αγωνία για την τύχη των νέων παιδιών σ’ έναν κόσμο που γίνεται όλο πιο απρόβλεπτος κι επικίνδυνος. Η αστυνόμος Τζούλια Ντέι αποτελεί ένα διαφορετικό είδος αστυνομικού, που χρησιμοποιεί τις θεωρούμενες γυναικείες ιδιότητες (επαγγελματικό συγκεντρωτισμό, τρυφερότητα και στοργή προς καλούς και «κακούς», μια σχολαστική παρατήρηση των προσώπων και των τόπων που θυμίζει τις μις Μαρπλ), ταυτιζόμενη οδυνηρά με τους γονείς τους των εξαφανισμένων κοριτσιών.
Ψυχολογικό θρίλερ, στο οποίο την αφήγηση μοιράζονται, εκτός της επιθεωρήτριας, η μητέρα ενός νεαρού που είναι ύποπτος για τους φόνους δύο κοριτσιών, αλλά και ο πατέρας της μίας αγνοούμενης. Όπως συμβαίνει συνήθως στα ψυχολογικά θρίλερ, η μία ανατροπή ακολουθεί την άλλη, μερικές φορές όχι τόσο πειστικά. Ευανάγνωστο μυθιστόρημα, πραγματικά σύγχρονο (γράφτηκε στη διάρκεια της καραντίνας), που χρησιμοποιεί μετά γνώσεως τη μανία των νέων για τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης.
Πώς να βρεις τον δολοφόνο σου (μτφρ. Ηρώ Σκάρου, εκδ. Ελληνικά Γράμματα) της Kristen Perrin
Το 1965, η δεκαεξάχρονη Φράνσις θα μάθει από μια χειρομάντισσα ότι θα δολοφονηθεί. Η προφητεία στοιχειώνει τη Φράνσις σε όλη τη ζωή της, την οποία θα περάσει συλλέγοντας ενοχοποιητικά στοιχεία και κουτσομπολιά για όλους τους κατοίκους του Καστλ Νολ, ενός τυπικού αγγλικού χωριού στο Ντόρσετ. Όταν, εξήντα χρόνια αργότερα, η προφητεία θα γίνει πραγματικότητα, η Φράνσις έχει προβλέψει να αφήσει την τεράστια περιουσία της στη μικρανεψιά της, Άνι, αρκεί να εξιχνιάσει τη δολοφονία της μέσα σε μια βδομάδα.
Από τα πιο αγαπημένα είδη των αναγνωστριών, το cozy είναι ίσως το πιο υποτιμημένο, αφού αποφεύγει τη βία και το σεξ και έχει πάντοτε σαν κεντρικό ήρωα έναν, ή κυρίως μία ερασιτέχνιδα ερευνήτρια. Τη σχολή δημιούργησε η Άγκαθα Κρίστι όταν επινόησε τη μις Μαρπλ, και τα τελευταία χρόνια υπάρχει μια τάση αποκατάστασης των ηλικιωμένων ηρωίδων και ηρώων του cozy, αν κρίνουμε από την επιτυχία της Λέσχης φόνων της Πέμπτης, του Richard Osman (Ψυχογιός).
Στο Πώς να βρεις τον δολοφόνο σου έχουμε δύο παράλληλες αφηγήσεις, μια παρελθοντική και μία σύγχρονη. Η Άνι που θέλει να εξιχνιάσει τον φόνο, είναι φέρελπις συγγραφέας αστυνομικών βιβλίων, αν και οι γκάφες της δείχνουν ότι μάλλον δεν έχει διαβάσει κανένα τέτοιο βιβλίο.
Η Kristen Perrin χρησιμοποιεί όλα τα γνωστά χαρακτηριστικά του cozy (ειδυλλιακό αγγλικό χωριό, ατζαμήδες αστυνομικοί, ένα ημερολόγιο που αποκαλύπτει πολλά μυστικά), και χτίζει ένα ευχάριστο ανάγνωσμα, ιδανικό για όσους νοσταλγούν τους «παλιούς, καλούς καιρούς».
Κακοί άντρες (μτφρ. Βασιλική Κακούρη, εκδ. Bell) της Julie Mae Cohen
Η Σάφι Χάντλι-Όλιβερ είναι έξυπνη, όμορφη, πλούσια… και στον ελεύθερο χρόνο της είναι και σίριαλ κίλερ. Τα τελευταία δεκαπέντε χρόνια στήνει ενέδρες σε κακούς άντρες και τους σκοτώνει: βιαστές, δολοφόνους και κακοποιητικούς συντρόφους. Όμως ακόμα κι η Σάφι έχει καρδιά. Και το πρόβλημά της είναι ότι δεν μπορεί να αφεθεί σε μια αληθινά ρομαντική σχέση έχοντας κολλημένη στο μυαλό της την ανησυχία ότι ο καλός της μπορεί να είναι και το επόμενο θύμα της.
Εδώ έχουμε αυτό που κάποιοι αποκαλούν «φεμινιστικό θρίλερ», αν και μάλλον ανήκει στην επονομαζόμενη ChickLit που γεννήθηκε τη δεκαετία του ’90. Δηλαδή στο είδος που σήμερα ονομάζεται feelgood λογοτεχνία ή Booktok. Σ’ αυτό το υβρίδιο του αστυνομικού, συναντάμε πολύ συχνά γυναίκες κατά συρροή δολοφόνους: Πώς να σκοτώσεις την οικογένειά σου, της Bella Mackie (μετάφραση: Ρηγούλα Γεωργιάδου, Διόπτρα), Θάνατος στο βιβλιοπωλείο, της Alice Slater (μετάφραση: Αριάδνη Μοσχονά, Ψυχογιός). Οι ηρωίδες κάνουν κατάχρηση των Μέσων Κοινωνικής Δικτύωσης, και θυμίζουν περισσότερο ινφλουένσερ παρά ντετέκτιβ.
Στους Κακούς άντρες, το βάρος της πλοκής δεν βρίσκεται στο whodunit, αλλά στα κατορθώματα της Σάφι, της ηρωίδας, που θυμίζει περισσότερο την Κάρι Μπράντσοου από το «Sex and the City» παρά την Κέι Σκαρπέτα της Patricia Cornewll. Και το βιβλίο κλείνει μ’ ένα χάπι-εντ, αφού η ηρωίδα-σήριαλ κίλερ βρίσκει έναν καθωσπρέπει άντρα που φτιάχνει πόντκαστ για ανεξιχνίαστα εγκλήματα.
Το βιβλίο είναι διασκεδαστικό σαν τηλεοπτική αστυνομική κωμωδία, και το ξεχνάς μόλις το κλείσεις. Εκπροσωπεί τα νέα αναγνωστικά ήθη, που γιγαντώθηκαν από τον καραντίνα του κόβιντ και μετά.
Ένα τέλειο ζευγάρι (μτφρ. Αντώνης Καλοκύρης, εκδ. Κλειδάριθμος) της Ruth Ware
Η Λάιλα και ο Νίκο θα πάρουν μέρος σ’ ένα ριάλιτι σε νησί του Ινδικού. Η πολυτελής διαβίωση που τους έχουν υποσχεθεί, όμως, γίνεται εφιάλτης, όταν μια τροπική καταιγίδα απειλεί τη ζωή και τη διαβίωσή τους.
Η Ruth Ware (γνωστή μας από τη Γυναίκα στην καμπίνα 10, την Τέλεια φίλη κ.α.) επιστρέφει εδώ με ένα από τα πιο παλιά είδη αστυνομικού, το locked-room mystery, το μυστήριο του κλειδωμένου δωματίου. Στον περιορισμένο χώρο του εξωτικού νησιού, ο άγνωστος δολοφόνος αρχίζει να σκοτώνει σταδιακά τα άτομα που βρέθηκαν εκεί, θυμίζοντας κάπως το Και δεν έμεινε κανείς της Άγκαθα Κρίστι.
Ειδικευμένη στα ψυχολογικά θρίλερ, η Ware δημιουργεί μια κλειστοφοβική ατμόσφαιρα γεμάτη ανατροπές, αν και δεν θα την ονομάζαμε θρίλερ. Χρησιμοποιώντας αναξιόπιστους αφηγητές κι ένα ημερολόγιο, η συγγραφέας διατηρεί το σασπένς, σατιρίζοντας συγχρόνως τον ψεύτικο κόσμο των ριάλιτι, των youtuber και των ινφλουένσερ.
Ροζ γλίτσα (μτφρ. Ιφιγένεια Ντούμη, εκδ. Carnivora) της Fernanda Trías
Σε μια ανώνυμη παραλιακή πόλη μιας ανώνυμης χώρας, η ανώνυμη ηρωίδα προσπαθεί να επιβιώσει μετά από μια οικολογική καταστροφή. Η ροζ γλίτσα του τίτλου είναι το βιομηχανικό παράγωγο του επεξεργασμένου κρέατος, κι έχει κυριέψει τα πάντα στην κατεστραμμένη πόλη: το νερό που περιβάλει την πόλη είναι ένας σκοτεινός και πηχτός βούρκος, τα πουλιά έχουν εξαφανιστεί, ο τοξικός κόκκινος άνεμος που ενσκήπτει κάθε τόσο είναι μολυσμένος και προκαλεί επιδημίες.
Η Ουρουγουανή Φερνάντα Τρίας χρησιμοποιεί τη συνταγή του οικολογικού θρίλερ, δημιουργώντας μια κατάμαυρη δυστοπία που μοιάζει πιο κοντινή από ποτέ άλλοτε. Η ηρωίδα της συνδυάζει την τυπικά γυναικεία ανάγκη να προσφέρει φροντίδα στους εξαρτημένους απ’ αυτή, με την απάθεια του ατόμου που βουλιάζει άπραγο. Κι ενώ συμβαίνουν όλα αυτά, είναι εντυπωσιακή η απουσία κάθε αρχής, κάθε ίχνους οργανωμένου κράτους που θα μπορούσε να αντιμετωπίσει ή να προλάβει την οικολογική καταστροφή.
Η ανησυχία και ο τρόμος στη Ροζ γλίτσα είναι αποτέλεσμα της τάσης των ανθρώπων να αποφεύγουν τα δύσκολα, δεν είναι έργο ενός διεστραμμένου εγκεφάλου. Γιατί, εντέλει, η πραγματικότητα είναι πολύ πιο φρικώδης από τα πτώματα που σκορπίζουν οι κατά συρροή δολοφόνοι που ενοικούν στη φαντασία των συγγραφέων.
* Η ΧΙΛΝΤΑ ΠΑΠΑΔΗΜΗΤΡΙΟΥ είναι συγγραφέας και μεταφράστρια. Το νέο της αστυνομικό μυθιστόρημα «Κομπολόι στο χώμα» αναμένεται την άνοιξη από τις εκδ. Μεταίχμιο.
1 https://wordsrated.com/thriller-book-sales-stats/
2 https://murderiseverywhere.blogspot.com/2022/03/after-agatha-women-write-crime-by-sally.html
3 https://www.jeannettedebeauvoir.com/thoughts/women-murder
