Τι γνωρίζουμε πραγματικά για το Βυζάντιο; Γιατί έπεσε και ποιοι μύθοι εξακολουθούν ακόμη και σήμερα να συσκοτίζουν την ιστορία του; Επιλέγουμε τρία πρόσφατα βιβλία που ρίχνουν φως στη μακρά πορεία της Αυτοκρατορίας.
Γράφει ο Διονύσης Μαρίνος
Πάντα θα μας ενδιαφέρει το Βυζάντιο. Είναι αναπόσπαστο μέρος της ιστορίας μας. Το γεγονός ότι κάθε χρόνο στη συνολική βιβλιοπαραγωγή υπάρχουν και εκδόσεις που ασχολούνται με τη Βυζαντινή Αυτοκρατορία, δείχνει πως ακόμη και σήμερα δεν γνωρίζουμε τα πάντα.
Ως πρόσφατα θεωρούσαμε πως το Βυζάντιο υπήρξε ο δικός μας «Μεσαίωνας». Ωστόσο, ειδικά τα τελευταία χρόνια εκδίδονται σημαντικά βιβλία που φωτίζουν με διαφορετικό τρόπο εκείνη την περίοδο.
Επιλέγουμε τρία πρόσφατα βιβλία που το καθένα εξετάζει υπό διαφορετικό πρίσμα την ιστορία του Βυζαντίου, τα πρόσωπα που έδρασαν στην πολιτική, κοινωνική και πολιτιστική ζωή του, τους λόγους της παρακμής του, καθώς και τι ακριβώς συνέβη στον μεταβυζαντινό κόσμο.
Βυζάντιο, Warren Treadgold (μτφρ. Πέτρος Γεωργίου, εκδ. Πεδίο)
Όσο κι αν φαίνεται παράξενο δεν είναι κάποιος Έλληνας ερευνητής ή επιστήμονας που κατάφερε να γράψει τις τελευταίες δεκαετίες μια ολοκληρωμένη και ενημερωμένη ιστορία για το Βυζάντιο. Αυτός που το έκανε είναι ο Καθηγητής Βυζαντινών Σπουδών στο Πανεπιστήμιο του Σεντ Λούις, Ουόρεν Τρέντγκολντ.
Το βιβλίο του Βυζάντιο – Μια συνοπτική ιστορία είναι μια βαθιά μελέτη που δεν καλύπτει μόνο το βυζαντινό κράτος, αλλά και την κοινωνία της εποχής. Το βιβλίο ξεκινάει από το 285 μ.Χ. όταν ο αυτοκράτορας Διοκλητιανός χώρισε αυτό που έγινε Βυζάντιο από τη δυτική Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία, και τελειώνει το 1461, όταν τα τελευταία βυζαντινά φυλάκια έπεσαν στα χέρια των Οθωμανών Τούρκων.
Εκτεινόμενη σε χρονικό διάστημα δώδεκα αιώνων και απλωμένη σε τρεις ηπείρους, η Βυζαντινή Αυτοκρατορία συνέδεσε τον αρχαίο και τον σύγχρονο κόσμο, διαμορφώνοντας και μεταδίδοντας ελληνικές, ρωμαϊκές και χριστιανικές παραδόσεις -συμπεριλαμβανομένων των ελληνικών κλασικών, του ρωμαϊκού δικαίου και της χριστιανικής θεολογίας- που παραμένουν εν ισχύ σήμερα, όχι μόνο στην Ανατολική Ευρώπη και τη Μέση Ανατολή αλλά σε ολόκληρο τον δυτικό πολιτισμό.
Αν και στην πολιτική του, το Βυζάντιο έμοιαζε συχνά με τριτοκοσμική δικτατορία, όπως σημειώνει ο συγγραφέας, ποτέ δεν ανταποκρίθηκε στη διατήρηση ενός ενιαίου κράτους για μεγάλο χρονικό διάστημα. Και μάλιστα σε μια ευρεία περιοχή που κατοικείται από ετερογενείς λαούς.
Βασιζόμενος σε πλήθος πρωτότυπων πηγών και σύγχρονων έργων, ο Τρέντγκολντ αντιμετωπίζει τις πολιτικές και κοινωνικές εξελίξεις ως μια ενιαία ζωντανή ιστορία, και μας την παρουσιάζει άλλοτε με μια λεπτομερή αφήγηση κι άλλοτε με δοκιμιακό λόγο έτσι ώστε να διαφανούν οι μακροπρόθεσμες αλλαγές.
Το θετικό του βιβλίου είναι ότι αποφεύγει τα στερεότυπα και απορρίπτει παλιές και νέες ιστορικές ορθοδοξίες όπως η περιλάλητη αδυναμία της βυζαντινής οικονομίας.
Το θετικό του βιβλίου είναι ότι αποφεύγει τα στερεότυπα και απορρίπτει παλιές και νέες ιστορικές ορθοδοξίες όπως η περιλάλητη αδυναμία της βυζαντινής οικονομίας, αλλά και η διάχυτη σημασία των αγίων στην Ύστερη Αρχαιότητα. Χωρίς να παραμελεί τις υποκείμενες κοινωνικές, πολιτιστικές και οικονομικές τάσεις, ο συγγραφέας δείχνει τον συχνά κρίσιμο αντίκτυπο σχεδόν εκατό βυζαντινών αυτοκρατόρων και αυτοκρατόρων.
Επίσης, στο βιβλίο δίνεται ιδιαίτερη βαρύτητα στη σύνθετη ζωή της αυλής και της γραφειοκρατίας που έχει δώσει στις μέρες τον χαρακτηρισμό «βυζαντινισμός».
Όσο για τις σημαντικότερες προσωπικότητες που αναφέρονται στο βιβλίο δεν μπορεί να είναι άλλοι από τους: Κωνσταντίνο, Ιουστινιανό, Θεοδώρα και Ηράκλειο. Αναφέρονται, πάντως, και κάποιες λιγότερο γνωστές προσωπικότητες όπως ο Κώνστας Β', η Ειρήνη, ο Βασίλειος Β' ο Βουλγαροκτόνος και ο Μιχαήλ Η' Παλαιολόγος.
Από το βιβλίο συνάγεται πως ο βυζαντινός πολιτισμός αποδείχθηκε ανθεκτικός, δημιουργικός και ρεαλιστικός, ξεπερνώντας τις επαναλαμβανόμενες οπισθοδρομήσεις για να παραμείνει ακμαίος σχεδόν μέχρι το τέλος. Με 221 εικονογραφήσεις και 18 χάρτες που συμπληρώνουν το κείμενο, το συγκεκριμένο βιβλίο καθίσταται ένα σπουδαίο «εργαλείο» έρευνας για τους μαθητές και τους μελετητές, αλλά και ένα έξοχο ιστορικό αφήγημα για το μη ειδικό κοινό.
Βυζάντιο, ανάμεσα σε δυτικές πόλεις και ανατολικές αυτοκρατορίες, Βασίλειος Σύρος (εκδ. Αρμός)
Το βιβλίο του Βασίλειο Σύρου Βυζάντιο, ανάμεσα σε δυτικές πόλεις και ανατολικές αυτοκρατορίες χωρίζεται ουσιαστικά σε δύο άκρως λειτουργικά μέρη.
Το πρώτο μάς δίνει μια ενδελεχή ανάλυση των βυζαντινών και μεταβυζαντινών αντιλήψεων που υπήρχαν στον τότε κόσμο για την πολιτική οργάνωση των ιταλικών πόλεων-κρατών. Κι όλα αυτά κάτω από το φως της πρόσληψης της αρχαίας φιλοσοφικής γραμματείας, καθώς και των διάφορων ερμηνειών για το πώς έπεσε το Βυζάντιο και ποια ήταν η δράση της ελληνικής διασποράς στην Ιταλία.
Στο δεύτερο μέρος, επιχειρείται για πρώτη φορά η πραγμάτευση των ιδεών που επικράτησαν στη μεσαιωνική και νεώτερη Ινδία αναφορικά με τη Βυζαντινή Αυτοκρατορία σε σύνδεση με ευρύτερες συζητήσεις για τη γένεση και την παρακμή των αυτοκρατοριών στις βυζαντινές, ισλαμικές και ευρωπαϊκές παραδόσεις.
Νέο βιογραφικό λεξικό Βυζαντίου, συλλογικό, επιμέλεια Αλέξιος Γ.Κ. Σαββίδης (εκδ. Παπαζήση)
Ποιος ήταν ο Αλέξανδρος Τραλλιανός; Ή ο Αναστάσιος ο Σιναΐτης; Τι γνωρίζουμε για τον πρίγκιπα Αλέξιο Μέγα Κομνηνό;
Είναι προφανές πως έχουν διαβάσει, ακούσει ή μάθει τους μεγάλους πρωταγωνιστές της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας, όμως μια τέτοια δύναμη που είχε διάρκεια ζωής τόσους αιώνες, έχει να επιδείξει κι άλλους μείζοντες και ελάσσονες που έδρασαν εντός της.
Το παρόν έργο είναι τρίτομο και περιλαμβάνει λήματα γραμμένα από 19 συνεργάτες, τα περισσότερά τους εκτεταμένα σε μορφή βιογραφικών δοκιμίων (όπως και στον εισαγωγικό Α΄ τόμο του 2022). Μάλιστα, ο κατάλογος των ονομάτων αναμένεται να συμπληρωθεί σε προσεχείς τόμους.
Το έργο δεν περιλαμβάνει μόνο τη βιογράφηση αυτοκρατόρων, πατριαρχών κ.ά. εκκλησιαστικών αξιωματούχων, στρατιωτικών μορφών και ανταπαιτητών του βυζαντινού θρόνου, καθώς και σημαντικών διοικητικών παραγόντων.
Ο αναγνώστης θα βρει ακόμη βιογραφίες πολλών κορυφαίων πνευματικών μορφών, ιστοριογράφων-χρονικογράφων, αγιογράφων (συμπιλητών βίων αγίων) γεωγράφων και περιηγητών-αρχαιογνωστών, εκκλησιαστικών λογίων και σχολιαστών εκκλησιαστικών και φιλοσοφικών κειμένων, νομομαθών, λογοτεχνών, ποιητών και μουσικών/υμνογράφων, επιστημόνων, αρχιτεκτόνων, ζωγράφων/αγιογράφων κ.ά. κορυφαίων καλλιτεχνών σε όλες τις βυζαντινές περιόδους.
Όλα τα λήμματα είναι πλούσια τεκμηριωμένα και βιβλιογραφημένα, ενώ το αναλυτικό λημματολόγιο του έργου επιτάσσεται σε όλους τους τόμους μαζί με τις χρησιμοποιούμενες γενικές βραχυγραφίες και τις κατά περίπτωση συμπληρώσεις τους.
＊Ο ΔΙΟΝΥΣΗΣ ΜΑΡΙΝΟΣ είναι δημοσιογράφος και συγγραφέας.
