Μιας χιλιετίας σπαράγματα

Στην Ιστορία της Ελληνικής Λογοτεχνίας ο Άλμπιν Λέσκυ υπολογίζει το ποσοστό των έργων της Αρχαιότητας που μας σώθηκαν στο 8% του αρχικού συνόλου, αν θυμάμαι το νούμερο καλά. Όπερ σημαίνει ότι πάνω απ’ τα εννιά δέκατα μιας υπερχιλιετούς πνευματικής παραγωγής έχουν αφανιστεί. Εύλογο λοιπόν ότι τα χάσματα είναι ιλιγγιώδη. Τίποτα σχεδόν από το εξωομηρικό ηρωϊκό έπος δεν έφτασε ώς εμάς. Από τους λυρικούς, από τους προσωκρατικούς, από τους σοφιστές, αραιά και πού κάποια ακέραια ποιήματα και συγγράμματα. Από τα πολιτεύματα 158 ελληνικών πόλεων που κατέγραψε ο Αριστοτέλης, μόνον η Αθηναίων Πολιτεία. Τίποτε παρά σπαράγματα από την κωμωδιογραφία πέραν του Αριστοφάνη και του Μενάνδρου. Από τους τραγικούς τόσων αιώνων, μόνον η μεγάλη τριάδα του Χρυσού Αιώνα. Ο Επίκουρος απών, ο Πολύβιος ακρωτηριασμένος, οι πλείστοι μαθηματικοί και ιατρικοί συγγραφείς ανεύρετοι – κ.ο.κ., κ.ο.κ.

Από τα 120 έργα του Σοφοκλή έφτασαν ώς εμάς μόνο επτά, συν κάποια αποσπάσματα. Για να κατανοήσει κανείς το μέγεθος της απώλειας, αρκεί να σκεφτεί τη σύγκριση με τον Σαίξπηρ που έκανε κάποτε ο Γκάρυ Ταίυλορ. Αν το έργο του πάθαινε παρόμοια καταστροφή, θα είχαμε σήμερα μόλις δύο πλήρη έργα δικά του... 

Αλλά και στους δημιουργούς προς τους οποίους η τύχη φάνηκε ευμενέστερη, τα κενά είναι οδυνηρά. Από τα 120 έργα του Σοφοκλή έφτασαν ώς εμάς μόνο επτά, συν κάποια αποσπάσματα. Για να κατανοήσει κανείς το μέγεθος της απώλειας, αρκεί να σκεφτεί τη σύγκριση με τον Σαίξπηρ που έκανε κάποτε ο Γκάρυ Ταίυλορ. Αν το έργο του πάθαινε παρόμοια καταστροφή, θα είχαμε σήμερα μόλις δύο πλήρη έργα δικά του... Ποια θα ήταν η σημασία του Βάρδου για τον πολιτισμό μας αν αντιπροσωπευόταν μόνο από τον Άμλετ, λ.χ., και τον Οθέλλο; Τι θα γνωρίζαμε γι’ αυτόν; Αν από τον Μπωντλαίρ και τον Ρίλκε και τον Πεσσόα έφταναν ώς εμάς μόνο ένα ή δύο πλήρη ποιήματα, όσα σώζονται της Σαπφώς, θα τους παραδεχόμαστε άραγε ώς μέγιστους λυρικούς, όπως παραδεχόμαστε εκείνην;

Κι αντίστροφα, πόσο βαθιά θα άλλαζε η εικόνα που έχουμε για τον Αισχύλο, αν είχαμε πρόσβαση και στα 90 δράματα που ξέρουμε ότι συνέθεσε; Ποια θα ήταν η θέση του Δημόκριτου στην ιστορία της σκέψης και της επιστήμης αν μας είχε σωθεί έστω ένα σύγγραμμά του από τις δεκατρείς τετραλογίες που συνέθεσε; Πόσοι σπουδαίοι ποιητές, πόσοι ερεθιστικοί στοχαστές, πόσοι μαθηματικοί, ρήτορες, ιστορικοί, που το έργο τους θα άφηνε βαθύ αποτύπωμα στον πολιτισμό μας αν σωζόταν, θάφτηκαν για πάντα στη λήθη; Πόσες ανακαλύψεις, πόσες ιδέες ρηξικέλευθες, πόσες μεγάλες ποιητικές εμπνεύσεις έγιναν για τ’ αφτιά μας ες αεί ανήκουστες;

Ερωτήματα ανούσια ίσως. Η ιστορία προχωρεί με απώλειες, με θανάτους, με καταστροφές. Το παρελθόν φτάνει έως εμάς, αν καν, ως σπάραγμα, ως τρίμμα του όλου που κάποτε υπήρξε. Ακόμη κι έτσι πάντως, γνωρίζουμε απείρως περισσότερα πράγματα για την αρχαιοελληνική ποίηση σε σχέση με αυτά που γνωρίζουμε λ.χ. για την αρχαιοελληνική μουσική – που είναι σχεδόν τίποτε...

Και άλλωστε, η ελπίδα ότι η αρχαιολογία και οι σύγχρονες τεχνικές επινοήσεις θα ανακτήσουν για λογαριασμό μας κάτι από τα χαμένα, παραμένει ζωντανή. Από το ένα ή ενάμισι εκατομμύριο των σωζόμενων παπυρικών τεμαχίων, όσα βρήκαμε στην Οξύρρυγχο και αλλού, μόλις 85.000 είναι τα επαρκώς μελετημένα και δημοσιευμένα. Και με τον ρυθμό που εκδίδονται σήμερα, θα χρειαστούμε αιώνες πολλούς ωσότου τα γνωρίσουμε πλήρως. Παρ’ όλα αυτά, ένας καινούργιος Αρχίλοχος, όπως εκείνος που βρήκαμε λίγες δεκαετίες πιο πριν, ίσως κάποτε έρθει στο φως. Και από τις πολλές εκατοντάδες κυλίνδρους που βρέθηκαν στο Ηράκλειον, απανθρακωμένους εντελώς από την καυτή στάχτη του Βεζούβιου, ποιος ξέρει, ίσως σε λίγα χρόνια, οι ακτινογραφίες και η μικροηλεκτρονική μάς αποκαλύψουν θαλερό το περιεχόμενό τους.

Ένας τέτοιος πάπυρος μπορεί να περιέχει ακόμη και δεκαπέντε μέτρα κείμενο πυκνογραμμένο πίσω μπρος, είναι δηλαδή από μόνος του μια μικρή βιβλιοθήκη. Σ’ έναν τέτοιο, μας περισώθηκαν οι μισές από τις γνωστές μας σήμερα τραγωδίες του Ευριπίδη.

* Ο ΚΩΣΤΑΣ ΚΟΥΤΣΟΥΡΕΛΗΣ είναι ποιητής και μεταφραστής.
Τελευταίο του βιβλίο, η ποιητική συλλογή «Νύχτα» (εκδ. Κίχλη).