greek ancient scrolls

Τα έργα της αρχαιότητας που δεν θα διαβάσουμε ποτέ υπολογίζεται ότι είναι πάνω από το 90% των όσων γράφτηκαν. 

Του Κώστα Κουτσουρέλη

Στην Ιστορία της Ελληνικής Λογοτεχνίας ο Άλμπιν Λέσκυ υπολογίζει το ποσοστό των έργων της Αρχαιότητας που μας σώθηκαν στο 8% του αρχικού συνόλου, αν θυμάμαι το νούμερο καλά. Όπερ σημαίνει ότι πάνω απ’ τα εννιά δέκατα μιας υπερχιλιετούς πνευματικής παραγωγής έχουν αφανιστεί. Εύλογο λοιπόν ότι τα χάσματα είναι ιλιγγιώδη. Τίποτα σχεδόν από το εξωομηρικό ηρωϊκό έπος δεν έφτασε ώς εμάς. Από τους λυρικούς, από τους προσωκρατικούς, από τους σοφιστές, αραιά και πού κάποια ακέραια ποιήματα και συγγράμματα. Από τα πολιτεύματα 158 ελληνικών πόλεων που κατέγραψε ο Αριστοτέλης, μόνον η Αθηναίων Πολιτεία. Τίποτε παρά σπαράγματα από την κωμωδιογραφία πέραν του Αριστοφάνη και του Μενάνδρου. Από τους τραγικούς τόσων αιώνων, μόνον η μεγάλη τριάδα του Χρυσού Αιώνα. Ο Επίκουρος απών, ο Πολύβιος ακρωτηριασμένος, οι πλείστοι μαθηματικοί και ιατρικοί συγγραφείς ανεύρετοι – κ.ο.κ., κ.ο.κ.

Από τα 120 έργα του Σοφοκλή έφτασαν ώς εμάς μόνο επτά, συν κάποια αποσπάσματα. Για να κατανοήσει κανείς το μέγεθος της απώλειας, αρκεί να σκεφτεί τη σύγκριση με τον Σαίξπηρ που έκανε κάποτε ο Γκάρυ Ταίυλορ. Αν το έργο του πάθαινε παρόμοια καταστροφή, θα είχαμε σήμερα μόλις δύο πλήρη έργα δικά του... 

Αλλά και στους δημιουργούς προς τους οποίους η τύχη φάνηκε ευμενέστερη, τα κενά είναι οδυνηρά. Από τα 120 έργα του Σοφοκλή έφτασαν ώς εμάς μόνο επτά, συν κάποια αποσπάσματα. Για να κατανοήσει κανείς το μέγεθος της απώλειας, αρκεί να σκεφτεί τη σύγκριση με τον Σαίξπηρ που έκανε κάποτε ο Γκάρυ Ταίυλορ. Αν το έργο του πάθαινε παρόμοια καταστροφή, θα είχαμε σήμερα μόλις δύο πλήρη έργα δικά του... Ποια θα ήταν η σημασία του Βάρδου για τον πολιτισμό μας αν αντιπροσωπευόταν μόνο από τον Άμλετ, λ.χ., και τον Οθέλλο; Τι θα γνωρίζαμε γι’ αυτόν; Αν από τον Μπωντλαίρ και τον Ρίλκε και τον Πεσσόα έφταναν ώς εμάς μόνο ένα ή δύο πλήρη ποιήματα, όσα σώζονται της Σαπφώς, θα τους παραδεχόμαστε άραγε ώς μέγιστους λυρικούς, όπως παραδεχόμαστε εκείνην;

Κι αντίστροφα, πόσο βαθιά θα άλλαζε η εικόνα που έχουμε για τον Αισχύλο, αν είχαμε πρόσβαση και στα 90 δράματα που ξέρουμε ότι συνέθεσε; Ποια θα ήταν η θέση του Δημόκριτου στην ιστορία της σκέψης και της επιστήμης αν μας είχε σωθεί έστω ένα σύγγραμμά του από τις δεκατρείς τετραλογίες που συνέθεσε; Πόσοι σπουδαίοι ποιητές, πόσοι ερεθιστικοί στοχαστές, πόσοι μαθηματικοί, ρήτορες, ιστορικοί, που το έργο τους θα άφηνε βαθύ αποτύπωμα στον πολιτισμό μας αν σωζόταν, θάφτηκαν για πάντα στη λήθη; Πόσες ανακαλύψεις, πόσες ιδέες ρηξικέλευθες, πόσες μεγάλες ποιητικές εμπνεύσεις έγιναν για τ’ αφτιά μας ες αεί ανήκουστες;

Ερωτήματα ανούσια ίσως. Η ιστορία προχωρεί με απώλειες, με θανάτους, με καταστροφές. Το παρελθόν φτάνει έως εμάς, αν καν, ως σπάραγμα, ως τρίμμα του όλου που κάποτε υπήρξε. Ακόμη κι έτσι πάντως, γνωρίζουμε απείρως περισσότερα πράγματα για την αρχαιοελληνική ποίηση σε σχέση με αυτά που γνωρίζουμε λ.χ. για την αρχαιοελληνική μουσική – που είναι σχεδόν τίποτε...

Και άλλωστε, η ελπίδα ότι η αρχαιολογία και οι σύγχρονες τεχνικές επινοήσεις θα ανακτήσουν για λογαριασμό μας κάτι από τα χαμένα, παραμένει ζωντανή. Από το ένα ή ενάμισι εκατομμύριο των σωζόμενων παπυρικών τεμαχίων, όσα βρήκαμε στην Οξύρρυγχο και αλλού, μόλις 85.000 είναι τα επαρκώς μελετημένα και δημοσιευμένα. Και με τον ρυθμό που εκδίδονται σήμερα, θα χρειαστούμε αιώνες πολλούς ωσότου τα γνωρίσουμε πλήρως. Παρ’ όλα αυτά, ένας καινούργιος Αρχίλοχος, όπως εκείνος που βρήκαμε λίγες δεκαετίες πιο πριν, ίσως κάποτε έρθει στο φως. Και από τις πολλές εκατοντάδες κυλίνδρους που βρέθηκαν στο Ηράκλειον, απανθρακωμένους εντελώς από την καυτή στάχτη του Βεζούβιου, ποιος ξέρει, ίσως σε λίγα χρόνια, οι ακτινογραφίες και η μικροηλεκτρονική μάς αποκαλύψουν θαλερό το περιεχόμενό τους.

Ένας τέτοιος πάπυρος μπορεί να περιέχει ακόμη και δεκαπέντε μέτρα κείμενο πυκνογραμμένο πίσω μπρος, είναι δηλαδή από μόνος του μια μικρή βιβλιοθήκη. Σ’ έναν τέτοιο, μας περισώθηκαν οι μισές από τις γνωστές μας σήμερα τραγωδίες του Ευριπίδη.

* Ο ΚΩΣΤΑΣ ΚΟΥΤΣΟΥΡΕΛΗΣ είναι ποιητής και μεταφραστής.
Τελευταίο του βιβλίο, η ποιητική συλλογή «Νύχτα» (εκδ. Κίχλη).


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

Λογοτεχνικά γένη

Λογοτεχνικά γένη

Ποίηση, πεζό, πρόζα, λυρισμός, αφήγηση: έννοιες που χρειάζονται διευκρίνιση, αποκατάσταση, στοχασμό, ώστε να μπορέσουμε να κατανοήσουμε καλύτερα το λογοτεχνικό φαινόμενο. 

Του Κώστα Κουτσουρέλη ...

Σε τι υπερέχει ο Καβάφης;

Σε τι υπερέχει ο Καβάφης;

Συχνά έχω αναρωτηθεί τι ακριβώς έχουν κατά νουν όσοι υποστηρίζουν ενίοτε ότι ο Καβάφης υπερέχει των άλλων μας ποιητών. Πέρα από τις προτιμήσεις του καθενός (de gustibus non est disputandum…), υπάρχει εδώ ένα κριτήριο χειροπιαστό, συγκεκριμένο, που έχουν υπ’ όψιν;

...
– Η πρωτοτυπία; – Η επανάληψη!

– Η πρωτοτυπία; – Η επανάληψη!

Του Κώστα Κουτσουρέλη

Σ’ ένα αξιολάτρευτο ποιηματάκι του ο Χάινε σατιρίζει μια ευσυγκίνητη νεαρά που την παίρνουν τα δάκρυα στη θέα του ηλιοβασιλέματος.

Μια κόρη παρά θίν’ αλός, ...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

Η χρονιά θανάτου του Ρικάρντο Ρέις, του Ζοζέ Σαραμάγκου – Στη Λισαβόνα των ονείρων και των ποιητών

Η χρονιά θανάτου του Ρικάρντο Ρέις, του Ζοζέ Σαραμάγκου – Στη Λισαβόνα των ονείρων και των ποιητών

Για το μυθιστόρημα του José Saramago «Η χρονιά θανάτου του Ρικάρντο Ρέις» (μτφρ. Αθηνά Ψυλλιά, εκδ. Καστανιώτη). Στην κεντρική εικόνα, ο Chico Díaz από την κινηματογραφική μεταφορά του βιβλίου, σε σκηνοθεσία του João Botelho, η οποία παρουσιάστηκε στο 43ο φεστιβάλ ταινιών του Σαν Πάολο, τον Οκτώβριο του 2020.

...
Τζορτζ Όργουελ: επτά δεκαετίες από τον θάνατό του – πιο επίκαιρος από ποτέ

Τζορτζ Όργουελ: επτά δεκαετίες από τον θάνατό του – πιο επίκαιρος από ποτέ

Πέθανε, σαν σήμερα, στις 21 Ιανουαρίου 1950 ο Τζορτζ Όργουελ. Ο Βρετανός συγγραφέας, κριτικός και δημοσιογράφος Έρικ Άρθουρ Μπλερ γεννήθηκε το 1903. Έμεινε στην ιστορία για την αιχμηρή κριτική που άσκησε σε κάθε είδους ολοκληρωτισμό με τα έργα του «Η φάρμα των ζώων» και «1984».

Επιμέλεια: Book P...

Συζητώντας με τον Στρατή Μπουρνάζο, του Σταύρου Ζουμπουλάκη

Συζητώντας με τον Στρατή Μπουρνάζο, του Σταύρου Ζουμπουλάκη

Για το βιβλίο του Σταύρου Ζουμπουλάκη «Έντεκα συναντήσεις – Συζητώντας με τον Στρατή Μπουρνάζο» (εκδ. Πόλις).

Του Γιώργου Ν. Περαντωνάκη

Ένα υβριδικό βιβλίο, που δεν είναι δοκίμιο, δεν είναι αυτοβιογραφία, δεν είναι συλλογή συνεντεύξεων, δεν ...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

Όψεις τουρισμού, του Αλέξη Χατζηδάκη (προδημοσίευση)

Όψεις τουρισμού, του Αλέξη Χατζηδάκη (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το βιβλίο του Αλέξη Χατζηδάκη «Όψεις τουρισμού – Δεκαοχτώ δοκίμια για την τουριστική ανάπτυξη, τον σχεδιασμό του χώρου και την αρχιτεκτονική», που κυκλοφορεί από τις Cube Art Editions.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

...

Τα φώτα του νότου, της Νίνα Γκεόργκε (προδημοσίευση)

Τα φώτα του νότου, της Νίνα Γκεόργκε (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα της Nina George «Τα φώτα του νότου» (μτφρ. Όλγα Γκαρτζονίκα), που κυκλοφορεί στις 7 Δεκεμβρίου από τις εκδόσεις Κλειδάριθμος.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

...

Ανήσυχα άκρα, του Νίκου Παναγιωτόπουλου (προδημοσίευση)

Ανήσυχα άκρα, του Νίκου Παναγιωτόπουλου (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος ενός διηγήματος, από τη συλλογή διηγημάτων του Νίκου Παναγιωτόπουλου «Ανήσυχα άκρα», που κυκλοφορεί στις 26 Νοεμβρίου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

ΣΥΝΔΡΟΜΟ ΑΝΗΣΥΧΩΝ ΑΚΡΩΝ

Έν...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Βιβλίο, το καλύτερο δώρο κι αυτές τις Γιορτές

Βιβλίο, το καλύτερο δώρο κι αυτές τις Γιορτές

Η πιο απροσδόκητη χρονιά φτάνει στο τέλος της. Για τους περισσότερους από εμάς δύσκολα φαντάζεται κανείς άλλη χρονιά που να έκρυβε μια τόσο μεγάλη έκπληξη για όλη την ανθρωπότητα. Δοκιμαστήκαμε και δοκιμαζόμαστε ψυχολογικά, συναισθηματικά, ηθικά, μετράμε απώλειες ανθρώπων δικών μας και αγνώστων που τους νιώθουμε όμω...

10+1 βιβλία για μαγικά Χριστούγεννα

10+1 βιβλία για μαγικά Χριστούγεννα

Μια επιλογή δέκα χριστουγεννιάτικων βιβλίων για πολύ μικρά και λίγο μεγαλύτερα παιδιά από τη βιβλιοπαραγωγή του 2020. Πρόκειται για όμορφα βιβλία που μεταφέρουν το πνεύμα των Γιορτών στους μικρούς αναγνώστες με τρυφερές καλογραμμένες ιστορίες. Στις παρακάτω επιλογές, η εικονογράφηση παρουσιάζει ποικιλία και μεγάλο ε...

Τα καλύτερα αστυνομικά του 2020

Τα καλύτερα αστυνομικά του 2020

Επιλογή 21 τίτλων από τα καλύτερα ελληνικά και μεταφρασμένα αστυνομικά μυθιστορήματα που κυκλοφόρησαν μέσα στο 2020.

Της Χίλντας Παπαδημητρίου

ΕΛΛΗΝΙΚΑ

...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΟΥ ΜΗΝΑ

11 Ιανουαρίου 2021 ΤΕΛΕΥΤΑΙΑ ΝΕΑ

Πέθανε ο αγαπητός σε Ελλάδα και Γαλλία συγγραφέας Βασίλης Αλεξάκης

Σε ηλικία 77 ετών και έπειτα από μακροχρόνια ασθένεια, πέθανε ο συγγραφέας Βασίλης Αλεξάκης, όπως έγινε γνωστό από τον εκδοτικό του οίκο, τις εκδόσεις Μεταίχμιο. 

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

11 Δεκεμβρίου 2020 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2020

Να επιλέξεις τα «καλύτερα» λογοτεχνικά βιβλία από μια χρονιά τόσο πλούσια σε καλούς τίτλους όπως η χρονιά που κλείνει δεν είναι εύκολη υπόθεση. Το αποτολμήσαμε, όπως άλ

ΦΑΚΕΛΟΙ