Συχνά έχω αναρωτηθεί τι ακριβώς έχουν κατά νουν όσοι υποστηρίζουν ενίοτε ότι ο Καβάφης υπερέχει των άλλων μας ποιητών. Πέρα από τις προτιμήσεις του καθενός (de gustibus non est disputandum…), υπάρχει εδώ ένα κριτήριο χειροπιαστό, συγκεκριμένο, που έχουν υπ’ όψιν;
Του Κώστα Κουτσουρέλη
Είναι η απήχηση του Αλεξανδρινού στο εξωτερικό αυτό το κριτήριο μήπως; Όμως βιβλία του Ρίτσου έχουν μεταφραστεί και πουληθεί περισσότερα. (Φυσικά έχει και πολύ περισσότερα γράψει.) Το μεγαλύτερο μπεστ-σέλλερ της ελληνικής ποίησης στο εξωτερικό, οι πιο πολλοί το αγνοούν, είναι η Οδύσσεια του Νίκου Καζαντζάκη. Οι πωλήσεις της μετάφρασης του Φράιερ μόνο στις ΗΠΑ πλησίαζαν γύρω στο 2000 τις 200.000 αντίτυπα. Συγκριτικά, η καβαφική μετάφραση Κήλυ-Σέρραρντ, κυκλοφοριακά η πιο επιτυχημένη, την ίδια εποχή είχε πουλήσει τα υποδεκαπλάσια. Όσο για τις μνείες του Καζαντζάκη στην αγγλόφωνη βιβλιογραφία, αν πιστέψει κανείς το Google Books και τα στατιστικά του, σε ετήσια βάση είναι έως και τρεις φορές περισσότερες από τις αναφορές στον Καβάφη. Κι όμως κανείς ποτέ δεν διανοήθηκε, στηριγμένος σ’ εκείνες, να τον βάλει πάνω απ’ τους άλλους πεζογράφους μας, τον Παπαδιαμάντη, ας πούμε.
Ποιητές όπως ο Ρίτσος και ο Ελύτης είναι διαχρονικά δημοφιλέστεροι του Καβάφη – και η κυκλοφορία των βιβλίων τους είναι μεγαλύτερη, και μέσω του τραγουδιού έχουν φτάσει σ’ όλα τα στόματα, σ’ όλα τα κοινωνικά στρώματα.
Είναι τότε η απήχηση του Καβάφη στην Ελλάδα; Ποιητές όπως ο Ρίτσος και ο Ελύτης είναι διαχρονικά δημοφιλέστεροι του Καβάφη – και η κυκλοφορία των βιβλίων τους είναι μεγαλύτερη, και μέσω του τραγουδιού έχουν φτάσει σ’ όλα τα στόματα, σ’ όλα τα κοινωνικά στρώματα. Στο Google το "Καβάφης" μού "επιστρέφει" σήμερα που γράφω, προχωρημένος Νοέμβρης του 2018, 975.000 ευρήματα, όσα σχεδόν και το "Παλαμάς", 932.000, αν κι απ’ αυτά τα τελευταία κάμποσα θ’ αφορούν ασφαλώς τον Άγιο Γρηγόριο. Την ίδια στιγμή το "Σεφέρης" μού δίνει 1.330.000 ευρήματα, το "Ρίτσος" 1.290.000, και το "Ελύτης" 1.770.000. Ξέρουμε ότι ποιητές όπως ο Σολωμός και ο Παλαμάς σφράγισαν τον συλλογικό μας βίο ανοίγοντας τον δρόμο με το παράδειγμά τους ακόμη και στην γλώσσα που μιλάμε, οι ποιητές της γενιάς του ’30 επηρεάζουν έως σήμερα αδιάλειπτα την εθνική μας αυτοκατανόηση – τίποτα τέτοιο δεν ισχύει για τον Καβάφη. Σε ορισμένους κύκλους αναγνωστών, λ.χ. στους νέους και στις γυναίκες, η παρουσία ποιητών όπως ο Τάσος Λειβαδίτης και η Κική Δημουλά είναι πιο έντονη από τη δική του.
Είναι η απήχησή του στον κύκλο των ειδημόνων και των μελετητών το κριτήριο; Αν και για τον Καβάφη έχουν γραφτεί ασφαλώς περισσότερα αυτοτελή βιβλία, η βιβλιογραφία του Παλαμά έχει περισσότερα λήμματα. Οι μελέτες της φιλολογίας μας ή οι εκδόσεις που εκπονούνται τα τελευταία είκοσι χρόνια για τον Παλαμά, τον Κάλβο, τον Σικελιανό, τον Σολωμό είναι ποιοτικά ανώτερες. Είναι η δημοτικότητά του μεταξύ των ομοτέχνων τότε; Για τον Καρυωτάκη έχουν γραφτεί περισσότερα, και συγκινητικότερα, ποιήματα. Εγκώμια όπως το "Σολωμού συντριβή και δέος" του Οδυσσέα Ελύτη, το "Μνήμη Β΄" του Γιώργου Σεφέρη για τον Άγγελο Σικελιανό, τα αναθήματα στον Παπαδιαμάντη του Νίκου Καρούζου και του Μάνου Ελευθερίου είναι πολύ ανώτερα από όλα τα αφιερώματα στον Αλεξανδρινό. Και στον νεοελληνικό Παρνασσό, το βάθρο που η ποιητική συντεχνία έχει στήσει συλλογικά για να ιεραρχήσει τους κορυφαίους της θεράποντες, τα πρωτεία του δημιουργού των Ελεύθερων πολιορκημένων εδώ και εκατό χρόνια περίπου δεν έχουν απειληθεί ουσιαστικά – ούτε από τον Καβάφη.
Είναι ο ρόλος του στην ιστορία και την εξέλιξη της ελληνικής λογοτεχνίας; Σε σχέση με τον Σολωμό, τον Παλαμά και τον Σεφέρη, όλες οι ιστορίες της λογοτεχνίας μας τον έχουν σε θέση διακεκριμένη μεν, αλλά και παράμερη. Μιλάμε για Προσολωμικούς και Μετασολωμικούς, για την Εποχή ή τη «βαριά σκιά» του Παλαμά, για τον Σεφέρη και την μοντερνιστική «στροφή» του Μεσοπολέμου – τίποτε παρόμοιο δεν μπορούμε να πούμε για τον Καβάφη. Όσο ζούσε υπήρξε δακτυλοδεικτούμενος αλλά και ανάδελφος. Γραμματολογικά παραμένει μια εξαίρεση.
Είναι μήπως οι δρόμοι που άνοιξε στους νεώτερους; Όμως η επιρροή που άσκησαν ο Σεφέρης και οι υπερρεαλιστές είναι και παραμένει ασύγκριτα μεγαλύτερη. Ποιος ποιητής μας αξιόλογος μεταπολεμικός εκπορεύθηκε πνευματικά από τον Καβάφη, με τον τρόπο που το παρατηρούμε αυτό στον Σινόπουλο σε σχέση με τον Σεφέρη; Ακόμη και ποιητές καβαφίζοντες σε πολλά, ο Ντίνος Χριστιανόπουλος ή ο Κυριάκος Χαραλαμπίδης λ.χ., αν ψάξει κανείς πιο βαθιά θα βρει ότι μαθήτευσαν στον τρόπο τον σεφερικό ουσιαστικότερα, ότι και τον Αλεξανδρινό από τον Σεφέρη διδάχτηκαν να τον διαβάζουν.
Είναι μήπως η εκτίμηση που του τρέφουν άλλοι σημαντικοί ποιητές μας; Παλαμάς, Καζαντζάκης, Σεφέρης, Ελύτης, Σαραντάρης, Αναγνωστάκης, στις μέρες μας ο Ηλίας Λάγιος και ο Διονύσης Καψάλης, τόσοι και τόσοι έχουν εκφράσει αμφιβολίες γι’ αυτόν. «Παράδειγμα προς αποφυγήν» τον αποκάλεσε κάποτε ο Νίκος Γκάτσος. Κανείς σημαντικός ποιητής μας δεν έχει αμφισβητηθεί τόσο πολύ από προβεβλημένους συναδέλφους του.
Είναι μήπως η γλώσσα και η τεχνική του που επηρέασαν; Ποιος γράφει σήμερα εις μεικτήν καβαφικήν παρεκτός παρωδίες; Μολονότι οι ποιητές που γράφουν έμμετρα αυξάνονται και πληθύνονται σήμερα, ποιος εμπνεύστηκε ποτέ από τις ιδιότυπες έμμετρες και ομοιοκατάληκτες μορφές που βρίσκουμε στον Καβάφη;
Υπάρχουν ασφαλώς κύκλοι αναγνωστικοί όπου ο Καβάφης υπερέχει συντριπτικά. Οι ξένοι ομότεχνοί του είναι ένας τέτοιος. Εκεί όμως, λόγω του ευμετάφραστου των ποιημάτων του παίζει ουσιαστικά χωρίς αντίπαλο.
Τα ερωτήματα μπορούν να τραβήξουν. Δεν έχει σημασία να το κάνω εδώ. Η αντοχή μιας εντύπωσης δεν εξαρτάται από τα ερείσματά της στα πράγματα. Υπάρχουν ασφαλώς κύκλοι αναγνωστικοί όπου ο Καβάφης υπερέχει συντριπτικά. Οι ξένοι ομότεχνοί του είναι ένας τέτοιος. Εκεί όμως, λόγω του ευμετάφραστου των ποιημάτων του παίζει ουσιαστικά χωρίς αντίπαλο. Πώς να μεταφραστεί ένας Σολωμός ή ένας Σικελιανός εις την ξένη;... Ποιος μεταφραστής της λογοτεχνίας μας μπορεί να αποδώσει με επάρκεια ποιητική τη Φοινικιά, τη Μητέρα Θεού, τη Στέρνα, τη Μαρία Νεφέλη; Θα ’πρεπε να είναι και ο ίδιος μεγάλος ποιητής, και οι τέτοιοι, φευ, το ’χουν συνήθιο τους να μη μιλούν τα ελληνικά – η μοίρα των "ελασσόνων" γλωσσών.
Ο άλλος κύκλος που τον προτιμά είναι η ομοφυλόφιλη κοινότητα. Υπάρχει σχετική έρευνα δημοσιευμένη παλιότερα στο Δέντρο, οι τρεις στις τέσσερις (!) διαδικτυακές αναφορές στον Καβάφη έχουν να κάνουν με την ομοφυλοφιλία του. Ο Αλεξανδρινός είναι μια gay icon του καιρού μας. Είναι όμως αυτή η διάκριση στ’ αλήθεια κέρδος για την υστεροφημία του; Καθώς όλο και περισσότεροι σήμερα προσπαθούν να στριμώξουν ζηλωτικά τον ποιητή σ’ ένα άχαρο γκέτο, τη σεξουαλικότητά του, αξίζει να αναρωτηθούμε.
Γενικά, δεν πρέπει να το ξεχνάμε, ο ενθουσιασμός για την νεοελληνική λογοτεχνία των απ’ έξω, είτε αυτοί είναι ξένοι ποιητές είτε παντοεθνείς διανοούμενοι, θεωρητικοί, ιδεολόγοι και τα συναφή, έχει συχνά κάτι το πρόσκαιρο, το συγκυριακό. Από τον Γκαίτε ώς τον Σατωμπριάν, το δημοτικό μας τραγούδι λ.χ. είχε τον 19ο αιώνα στο εξωτερικό θιασώτες επιφανέστερους απ’ ό,τι σήμερα ο Καβάφης. Όταν άλλαξαν όμως οι συνθήκες, όταν ατόνισε η ρομαντική έξαψη και υποχώρησε ο φιλελληνισμός, ξεχάστηκε. Ακόμη και στην ίδια την Ελλάδα, η ζέση μας γι’ αυτό υποχώρησε αισθητά, μαζί με το ενδιαφέρον για τα πατριωτικά ζητήματα και τα ιστορικά γεγονότα. Είτε μας αρέσει είτε όχι, η ποίηση είναι τέχνη εθνική. Μόνο οι ομόγλωσσοι μπορούν να την κρίνουν σωστά. Κι αυτοί στο μέτρο που την αγαπούν για την ίδια, κι όχι επειδή τους παρέχει ένα πάτημα βολικό για αναρριχήσεις αλλαχού.
* Ο ΚΩΣΤΑΣ ΚΟΥΤΣΟΥΡΕΛΗΣ είναι ποιητής και μεταφραστής.
Τελευταίο του βιβλίο, η ποιητική συλλογή «Νύχτα» (εκδ. Κίχλη).
→ Στην κεντρική εικόνα, τμήμα από τον γνωστό πίνακα του Νίκου Εγγονόπουλου.
