cavafy 700

Συχνά έχω αναρωτηθεί τι ακριβώς έχουν κατά νουν όσοι υποστηρίζουν ενίοτε ότι ο Καβάφης υπερέχει των άλλων μας ποιητών. Πέρα από τις προτιμήσεις του καθενός (de gustibus non est disputandum…), υπάρχει εδώ ένα κριτήριο χειροπιαστό, συγκεκριμένο, που έχουν υπ’ όψιν;

Του Κώστα Κουτσουρέλη

Είναι η απήχηση του Αλεξανδρινού στο εξωτερικό αυτό το κριτήριο μήπως; Όμως βιβλία του Ρίτσου έχουν μεταφραστεί και πουληθεί περισσότερα. (Φυσικά έχει και πολύ περισσότερα γράψει.) Το μεγαλύτερο μπεστ-σέλλερ της ελληνικής ποίησης στο εξωτερικό, οι πιο πολλοί το αγνοούν, είναι η Οδύσσεια του Νίκου Καζαντζάκη. Οι πωλήσεις της μετάφρασης του Φράιερ μόνο στις ΗΠΑ πλησίαζαν γύρω στο 2000 τις 200.000 αντίτυπα. Συγκριτικά, η καβαφική μετάφραση Κήλυ-Σέρραρντ, κυκλοφοριακά η πιο επιτυχημένη, την ίδια εποχή είχε πουλήσει τα υποδεκαπλάσια. Όσο για τις μνείες του Καζαντζάκη στην αγγλόφωνη βιβλιογραφία, αν πιστέψει κανείς το Google Books και τα στατιστικά του, σε ετήσια βάση είναι έως και τρεις φορές περισσότερες από τις αναφορές στον Καβάφη. Κι όμως κανείς ποτέ δεν διανοήθηκε, στηριγμένος σ’ εκείνες, να τον βάλει πάνω απ’ τους άλλους πεζογράφους μας, τον Παπαδιαμάντη, ας πούμε.

Ποιητές όπως ο Ρίτσος και ο Ελύτης είναι διαχρονικά δημοφιλέστεροι του Καβάφη – και η κυκλοφορία των βιβλίων τους είναι μεγαλύτερη, και μέσω του τραγουδιού έχουν φτάσει σ’ όλα τα στόματα, σ’ όλα τα κοινωνικά στρώματα.

Είναι τότε η απήχηση του Καβάφη στην Ελλάδα; Ποιητές όπως ο Ρίτσος και ο Ελύτης είναι διαχρονικά δημοφιλέστεροι του Καβάφη – και η κυκλοφορία των βιβλίων τους είναι μεγαλύτερη, και μέσω του τραγουδιού έχουν φτάσει σ’ όλα τα στόματα, σ’ όλα τα κοινωνικά στρώματα. Στο Google το "Καβάφης" μού "επιστρέφει" σήμερα που γράφω, προχωρημένος Νοέμβρης του 2018, 975.000 ευρήματα, όσα σχεδόν και το "Παλαμάς", 932.000, αν κι απ’ αυτά τα τελευταία κάμποσα θ’ αφορούν ασφαλώς τον Άγιο Γρηγόριο. Την ίδια στιγμή το "Σεφέρης" μού δίνει 1.330.000 ευρήματα, το "Ρίτσος" 1.290.000, και το "Ελύτης" 1.770.000. Ξέρουμε ότι ποιητές όπως ο Σολωμός και ο Παλαμάς σφράγισαν τον συλλογικό μας βίο ανοίγοντας τον δρόμο με το παράδειγμά τους ακόμη και στην γλώσσα που μιλάμε, οι ποιητές της γενιάς του ’30 επηρεάζουν έως σήμερα αδιάλειπτα την εθνική μας αυτοκατανόηση – τίποτα τέτοιο δεν ισχύει για τον Καβάφη. Σε ορισμένους κύκλους αναγνωστών, λ.χ. στους νέους και στις γυναίκες, η παρουσία ποιητών όπως ο Τάσος Λειβαδίτης και η Κική Δημουλά είναι πιο έντονη από τη δική του.

Είναι η απήχησή του στον κύκλο των ειδημόνων και των μελετητών το κριτήριο; Αν και για τον Καβάφη έχουν γραφτεί ασφαλώς περισσότερα αυτοτελή βιβλία, η βιβλιογραφία του Παλαμά έχει περισσότερα λήμματα. Οι μελέτες της φιλολογίας μας ή οι εκδόσεις που εκπονούνται τα τελευταία είκοσι χρόνια για τον Παλαμά, τον Κάλβο, τον Σικελιανό, τον Σολωμό είναι ποιοτικά ανώτερες. Είναι η δημοτικότητά του μεταξύ των ομοτέχνων τότε; Για τον Καρυωτάκη έχουν γραφτεί περισσότερα, και συγκινητικότερα, ποιήματα. Εγκώμια όπως το "Σολωμού συντριβή και δέος" του Οδυσσέα Ελύτη, το "Μνήμη Β΄" του Γιώργου Σεφέρη για τον Άγγελο Σικελιανό, τα αναθήματα στον Παπαδιαμάντη του Νίκου Καρούζου και του Μάνου Ελευθερίου είναι πολύ ανώτερα από όλα τα αφιερώματα στον Αλεξανδρινό. Και στον νεοελληνικό Παρνασσό, το βάθρο που η ποιητική συντεχνία έχει στήσει συλλογικά για να ιεραρχήσει τους κορυφαίους της θεράποντες, τα πρωτεία του δημιουργού των Ελεύθερων πολιορκημένων εδώ και εκατό χρόνια περίπου δεν έχουν απειληθεί ουσιαστικά – ούτε από τον Καβάφη.

Είναι ο ρόλος του στην ιστορία και την εξέλιξη της ελληνικής λογοτεχνίας; Σε σχέση με τον Σολωμό, τον Παλαμά και τον Σεφέρη, όλες οι ιστορίες της λογοτεχνίας μας τον έχουν σε θέση διακεκριμένη μεν, αλλά και παράμερη. Μιλάμε για Προσολωμικούς και Μετασολωμικούς, για την Εποχή ή τη «βαριά σκιά» του Παλαμά, για τον Σεφέρη και την μοντερνιστική «στροφή» του Μεσοπολέμου – τίποτε παρόμοιο δεν μπορούμε να πούμε για τον Καβάφη. Όσο ζούσε υπήρξε δακτυλοδεικτούμενος αλλά και ανάδελφος. Γραμματολογικά παραμένει μια εξαίρεση.

Είναι μήπως οι δρόμοι που άνοιξε στους νεώτερους; Όμως η επιρροή που άσκησαν ο Σεφέρης και οι υπερρεαλιστές είναι και παραμένει ασύγκριτα μεγαλύτερη. Ποιος ποιητής μας αξιόλογος μεταπολεμικός εκπορεύθηκε πνευματικά από τον Καβάφη, με τον τρόπο που το παρατηρούμε αυτό στον Σινόπουλο σε σχέση με τον Σεφέρη; Ακόμη και ποιητές καβαφίζοντες σε πολλά, ο Ντίνος Χριστιανόπουλος ή ο Κυριάκος Χαραλαμπίδης λ.χ., αν ψάξει κανείς πιο βαθιά θα βρει ότι μαθήτευσαν στον τρόπο τον σεφερικό ουσιαστικότερα, ότι και τον Αλεξανδρινό από τον Σεφέρη διδάχτηκαν να τον διαβάζουν.

Είναι μήπως η εκτίμηση που του τρέφουν άλλοι σημαντικοί ποιητές μας; Παλαμάς, Καζαντζάκης, Σεφέρης, Ελύτης, Σαραντάρης, Αναγνωστάκης, στις μέρες μας ο Ηλίας Λάγιος και ο Διονύσης Καψάλης, τόσοι και τόσοι έχουν εκφράσει αμφιβολίες γι’ αυτόν. «Παράδειγμα προς αποφυγήν» τον αποκάλεσε κάποτε ο Νίκος Γκάτσος. Κανείς σημαντικός ποιητής μας δεν έχει αμφισβητηθεί τόσο πολύ από προβεβλημένους συναδέλφους του.

Είναι μήπως η γλώσσα και η τεχνική του που επηρέασαν; Ποιος γράφει σήμερα εις μεικτήν καβαφικήν παρεκτός παρωδίες; Μολονότι οι ποιητές που γράφουν έμμετρα αυξάνονται και πληθύνονται σήμερα, ποιος εμπνεύστηκε ποτέ από τις ιδιότυπες έμμετρες και ομοιοκατάληκτες μορφές που βρίσκουμε στον Καβάφη;

Υπάρχουν ασφαλώς κύκλοι αναγνωστικοί όπου ο Καβάφης υπερέχει συντριπτικά. Οι ξένοι ομότεχνοί του είναι ένας τέτοιος. Εκεί όμως, λόγω του ευμετάφραστου των ποιημάτων του παίζει ουσιαστικά χωρίς αντίπαλο. 

Τα ερωτήματα μπορούν να τραβήξουν. Δεν έχει σημασία να το κάνω εδώ. Η αντοχή μιας εντύπωσης δεν εξαρτάται από τα ερείσματά της στα πράγματα. Υπάρχουν ασφαλώς κύκλοι αναγνωστικοί όπου ο Καβάφης υπερέχει συντριπτικά. Οι ξένοι ομότεχνοί του είναι ένας τέτοιος. Εκεί όμως, λόγω του ευμετάφραστου των ποιημάτων του παίζει ουσιαστικά χωρίς αντίπαλο. Πώς να μεταφραστεί ένας Σολωμός ή ένας Σικελιανός εις την ξένη;... Ποιος μεταφραστής της λογοτεχνίας μας μπορεί να αποδώσει με επάρκεια ποιητική τη Φοινικιά, τη Μητέρα Θεού, τη Στέρνα, τη Μαρία Νεφέλη; Θα ’πρεπε να είναι και ο ίδιος μεγάλος ποιητής, και οι τέτοιοι, φευ, το ’χουν συνήθιο τους να μη μιλούν τα ελληνικά – η μοίρα των "ελασσόνων" γλωσσών.

Ο άλλος κύκλος που τον προτιμά είναι η ομοφυλόφιλη κοινότητα. Υπάρχει σχετική έρευνα δημοσιευμένη παλιότερα στο Δέντρο, οι τρεις στις τέσσερις (!) διαδικτυακές αναφορές στον Καβάφη έχουν να κάνουν με την ομοφυλοφιλία του. Ο Αλεξανδρινός είναι μια gay icon του καιρού μας. Είναι όμως αυτή η διάκριση στ’ αλήθεια κέρδος για την υστεροφημία του; Καθώς όλο και περισσότεροι σήμερα προσπαθούν να στριμώξουν ζηλωτικά τον ποιητή σ’ ένα άχαρο γκέτο, τη σεξουαλικότητά του, αξίζει να αναρωτηθούμε.

Γενικά, δεν πρέπει να το ξεχνάμε, ο ενθουσιασμός για την νεοελληνική λογοτεχνία των απ’ έξω, είτε αυτοί είναι ξένοι ποιητές είτε παντοεθνείς διανοούμενοι, θεωρητικοί, ιδεολόγοι και τα συναφή, έχει συχνά κάτι το πρόσκαιρο, το συγκυριακό. Από τον Γκαίτε ώς τον Σατωμπριάν, το δημοτικό μας τραγούδι λ.χ. είχε τον 19ο αιώνα στο εξωτερικό θιασώτες επιφανέστερους απ’ ό,τι σήμερα ο Καβάφης. Όταν άλλαξαν όμως οι συνθήκες, όταν ατόνισε η ρομαντική έξαψη και υποχώρησε ο φιλελληνισμός, ξεχάστηκε. Ακόμη και στην ίδια την Ελλάδα, η ζέση μας γι’ αυτό υποχώρησε αισθητά, μαζί με το ενδιαφέρον για τα πατριωτικά ζητήματα και τα ιστορικά γεγονότα. Είτε μας αρέσει είτε όχι, η ποίηση είναι τέχνη εθνική. Μόνο οι ομόγλωσσοι μπορούν να την κρίνουν σωστά. Κι αυτοί στο μέτρο που την αγαπούν για την ίδια, κι όχι επειδή τους παρέχει ένα πάτημα βολικό για αναρριχήσεις αλλαχού.

* Ο ΚΩΣΤΑΣ ΚΟΥΤΣΟΥΡΕΛΗΣ είναι ποιητής και μεταφραστής.
Τελευταίο του βιβλίο, η ποιητική συλλογή «Νύχτα» (εκδ. Κίχλη).


 Στην κεντρική εικόνα, τμήμα από τον γνωστό πίνακα του Νίκου Εγγονόπουλου. 

Ακολουθήστε την bookpress.gr στο Google News και διαβάστε πρώτοι τα θέματα που σας ενδιαφέρουν.


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

Ένας «Εγγλέζος» ζητιάνος – Διερωτήσεις για το μυθιστόρημα του Καρκαβίτσα με τη βοήθεια του... Πάτρικ Λη Φέρμορ

Ένας «Εγγλέζος» ζητιάνος – Διερωτήσεις για το μυθιστόρημα του Καρκαβίτσα με τη βοήθεια του... Πάτρικ Λη Φέρμορ

Διερωτήσεις για το μυθιστόρημα του Ανδρέα Καρκαβίτσα «Ο ζητιάνος», έργο-σταθμός για τα ελληνικά γράμματα, με τη συνδρομή της μαρτυρίας του Πάτρικ Λη Φέρμορ στο βιβλίο του «Ρούμελη» (εκδ. Μεταίχμιο). Στην κεντρική εικόνα, καρέ από το γκράφικ νόβελ του Kanello Cob, που βασίστηκε στο μυθιστόρημα του Καρκαβίτσα (εκδ. Po...

Το μήνυμα στη λογοτεχνία

Το μήνυμα στη λογοτεχνία

Σκέψεις για τη λογοτεχνική ανάγνωση, την ερμηνεία των έργων, τα ζητήματα της αισθητικής, της αναπαράστασης και του ρεαλισμού στα σύγχρονα λογοτεχνικά έργα.

Γράφει ο Φώτης Καραμπεσίνης

Αφορμή γι’ αυτό το κείμενο υπήρξε η μόνιμη επωδός που μας συνοδ...

Σκόρπιες σημειώσεις για τον έρωτα και την ευτυχία στο «Λεμονοδάσος» του Κοσμά Πολίτη

Σκόρπιες σημειώσεις για τον έρωτα και την ευτυχία στο «Λεμονοδάσος» του Κοσμά Πολίτη

Σκέψεις και υποθέσεις με αφορμή την επανέκδοση του «Λεμονοδάσους» του Κοσμά Πολίτη από τις Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης, στη σειρά Παλαιά κείμενα, νέες αναγνώσεις, που συνοδεύεται από το κείμενο της Αγγέλας Καστρινάκη «Αναζητώντας το χρυσόμαλλο δέρας: ένα ταξίδι στους μύθους και στα σύμβολα του Λεμονοδάσους».

...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

«Γιατί Ψυχανάλυση;» Συνομιλίες για τον ψυχικό μας βίο με τη Βίκυ Φλέσσα – Σήμερα: «Γονείς και παιδιά»

«Γιατί Ψυχανάλυση;» Συνομιλίες για τον ψυχικό μας βίο με τη Βίκυ Φλέσσα – Σήμερα: «Γονείς και παιδιά»

Στο πλαίσιο του κύκλου «Γιατί Ψυχανάλυση;» 12 συνομιλίες για τον ψυχικό μας βίο με την Βίκυ Φλέσσα που διοργανώνονται από τις εκδόσεις Αρμός, το Σάββατο 4 Φεβρουαρίου το θέμα είναι «Γονείς και παιδιά».

Επιμέλεια: Book Press

Ο κύκλος συνομιλιών «Γι...

Μενδώνη και Γιατρομανωλάκης στήνουν νέο ΕΚΕΒΙ χωρίς διαβούλευση – Τι καταγγέλλουν οι εκδότες

Μενδώνη και Γιατρομανωλάκης στήνουν νέο ΕΚΕΒΙ χωρίς διαβούλευση – Τι καταγγέλλουν οι εκδότες

Η ηγεσία του υπουργείου Πολιτισμού, Μενδώνη και Γιατρομανωλάκης, στήνει νέο ΕΚΕΒΙ ερήμην εκδοτών και συγγραφέων. Τα σωματεία των εκδοτών καταγγέλλουν ότι δεν υπήρξε καμία ανταπόκριση στα αιτήματά τους για συνάντηση και ζητούν από το υπουργείο, την ύστατη ώρα, να κληθούν για να συνεργαστούν. Φωτογραφία: Το κτίριο που...

«Αστικά βήματα» του Γιώργου Ν. Θεοχάρη (κριτική)

«Αστικά βήματα» του Γιώργου Ν. Θεοχάρη (κριτική)

Για την ποιητική και φωτογραφική συλλογή του Γιώργου Ν. Θεοχάρη «Αστικά βήματα» (εκδ. ΑΩ). Στην κεντρική εικόνα, φωτογραφία του Thorsten Koch.

Γράφει η Διώνη Δημητριάδου

Αναπαράσταση συναισθημάτων με λόγο και ε...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

«Ο Βασίλης –ψευδώνυμο Γιάννης– στην αριστερά (1971 - 2008)» του Θόδωρου Σούμα (προδημοσίευση)

«Ο Βασίλης –ψευδώνυμο Γιάννης– στην αριστερά (1971 - 2008)» του Θόδωρου Σούμα (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το πεζογράφημα - πολιτική μαρτυρία του Θόδωρου Σούμα, «Ο Βασίλης –ψευδώνυμο Γιάννης– στην αριστερά (1971 - 2008)» το οποίο θα κυκλοφορήσει την ερχόμενη εβδομάδα από τις εκδόσεις Επίκεντρο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

...
«Τις μέρες που λιγόστευε το φως» του Όιγκεν Ρούγκε (προδημοσίευση)

«Τις μέρες που λιγόστευε το φως» του Όιγκεν Ρούγκε (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα του Όιγκεν Ρούγκε [Eugen Ruge] «Τις μέρες που λιγόστευε το φως» (μτφρ. Τεό Βότσος), το οποίο θα κυκλοφορήσει την ερχόμενη εβδομάδα από τις εκδόσεις Κλειδάριθμος.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

1 ΟΚΤΩΒΡΙ...

«Ιστορίες από ένα περασμένο μέλλον» του Μιχάλη Μακρόπουλου (προδημοσίευση)

«Ιστορίες από ένα περασμένο μέλλον» του Μιχάλη Μακρόπουλου (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από τη συλλογή διηγημάτων του Μιχάλη Μακρόπουλου «Ιστορίες από ένα περασμένο μέλλον», που θα κυκλοφορήσει στις 19 Δεκεμβρίου από τις εκδόσεις Κίχλη.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Γιανγκσὶ-ντιέναο (τρεῖς σκηνὲς)  ...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

7 μυθιστορήματα από όλον τον κόσμο για τους φίλους του φανταστικού

7 μυθιστορήματα από όλον τον κόσμο για τους φίλους του φανταστικού

Πρώτος μήνας του νέου έτους και πριν δούμε τι θα φέρει η φετινή πραγματικότητα ας επιτρέψουμε στον εαυτό μας ένα φανταστικό λογοτεχνικό ταξίδι. Οι εκδόσεις Βακχικόν προτείνουν επτά μυθιστορήματα για τους φίλους του φανταστικού. Γιατί η φαντασία σε πάει παντού...

Επιμέλεια: Book Press

...
Γουίλιαμ Χ. Γκας: «Τα δώδεκα σημαντικότερα βιβλία που διάβασα στη ζωή μου»

Γουίλιαμ Χ. Γκας: «Τα δώδεκα σημαντικότερα βιβλία που διάβασα στη ζωή μου»

Στο βιβλίο του με τίτλο «The William H. Gass Reader», ο Αμερικανός πεζογράφος William H. Gass επέλεξε τα δώδεκα βιβλία που διαμόρφωσαν τη λογοτεχνική ματιά του. Μια λίστα που, όπως σημειώνει και ο ίδιος στην εισαγωγή του, δεν περιλαμβάνει απαραιτήτως τα «δώδεκα καλύτερα βιβλία» που έχει διαβάσει, καθώς «κάθε σπουδαί...

Τα 100 καλύτερα μυθιστορήματα στην αγγλόφωνη πεζογραφία σύμφωνα με τον Γκάρντιαν

Τα 100 καλύτερα μυθιστορήματα στην αγγλόφωνη πεζογραφία σύμφωνα με τον Γκάρντιαν

Ο κριτικός λογοτεχνίας της βρετανικής εφημερίδας, Guardian, Robert McCrum επέλεξε τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία γραμμένα στα αγγλικά. Στη λίστα του εντοπίζουμε έργα που θεωρούνται πλέον κλασικά, από συγγραφείς όπως οι Ντίκενς, Μέλβιλ, κ.ά., καθώς και μυθιστορήματα από τους ΝτεΛίλο, Ισιγκούρο, Ροθ, Κουτσί, κ.ά. ...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

13 Δεκεμβρίου 2022 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2022

Έφτασε η στιγμή και φέτος για την καθιερωμένη εδώ και χρόνια επιλογή των εκατό από τα καλύτερα βιβλία λογοτεχνίας της χρονιάς που φτάνει σε λίγες μέρες στο τέλος της. Ε

ΦΑΚΕΛΟΙ