Dichter700

Ποίηση, πεζό, πρόζα, λυρισμός, αφήγηση: έννοιες που χρειάζονται διευκρίνιση, αποκατάσταση, στοχασμό, ώστε να μπορέσουμε να κατανοήσουμε καλύτερα το λογοτεχνικό φαινόμενο. 

Του Κώστα Κουτσουρέλη

Στην τρέχουσα γλώσσα, την ποίηση την αντιπαραθέτουμε συνήθως στην πεζογραφία. Ποιητές και πεζογράφοι, ακούμε να λέγεται, ποιήματα και πεζά. Το ζεύγος όμως ορολογικά είναι προβληματικό, καθότι ασύμμετρο. Υπάρχει ένα είδος ποίησης που γράφεται κι αυτό σε πρόζα, το poème en prose, το «πεζό ποίημα» ή «πεζοτράγουδο», όπως αποδόθηκε σε μας παλιότερα. Ύστερα, αν πεζογραφία σημαίνει παντού και πάντα πρόζα, λόγος πεζός, ο όρος ποίηση είναι ιστορικά πολύ ευρύτερος του λογοτεχνικού γένους που σήμερα αποκαλούμε έτσι. Για «ποίηση διηγηματική» και «ποίηση δραματική» μιλούσε λ.χ. τον καιρό του ο Παλαμάς. Και το προσωνύμιο Dichter, ποιητής, οι Γερμανοί το αποδίδουν έως σήμερα όχι μόνο στους εν στενή εννοία ποιητές, αλλά και στους σπουδαίους πεζογράφους και δραματουργούς. Σ’ αυτή της τη χρήση η λέξη ανακτά το αρχικό της πλάτος, που περιελάμβανε όχι μόνο τους γράφοντες λυρικούς στίχους, αλλά κάθε (σημαντικό) δημιουργό, κάποτε και εκτός λογοτεχνίας. Τον Αγγελόπουλο ή τον Ταρκόφσκι, λ.χ., συχνά τους αποκαλούμε «ποιητές» (του κινηματογράφου).

Αν θέλουμε να αποκαταστήσουμε τη συμμετρία των όρων, στην πεζογραφία πρέπει να αντιπαραβάλλουμε επομένως όχι την «ποίηση» γενικώς και αορίστως, αλλά τον στίχο. Με κριτήριο διακριτικό τον ρυθμό, το δίπολο στίχος/πρόζα περιγράφει τα δύο κύρια όργανα που έχει στη διάθεσή της η λογοτεχνία, τα δύο οργανικά της γένη. Στίχος είναι η έρρυθμη (έμμετρη ή άλλη) κατάρτιση του λόγου. Πρόζα είναι ό,τι δεν είναι στίχος.

Αν θέλουμε να αποκαταστήσουμε τη συμμετρία των όρων, στην πεζογραφία πρέπει να αντιπαραβάλλουμε επομένως όχι την «ποίηση» γενικώς και αορίστως, αλλά τον στίχο.

Μίλησα για διάκριση βασιζόμενη στα «οργανικά γένη» γιατί υπάρχουν βεβαίως και άλλες. Η κλασική διάκριση της λογοτεχνίας σε επική (ή αφηγηματική), λυρική (ή μελική) και δραματική (ή σκηνική) που καθιερώθηκε από τον Γκαίτε αλλά έχει τις καταβολές της στην ελληνική αρχαιότητα, βασίζεται σε άλλου είδους κριτήριο, αυτό του «τροπικού γένους». Καθεμιά απ’ αυτές έχει τον τρόπο της: το έπος αφηγείται, ο λυρισμός τραγουδά και το δράμα υποδύεται. Στα τρία αυτά τροπικά γένη, οι γραμματολόγοι προσθέτουν εσχάτως και ένα τέταρτο, τη δοκιμιακή (ή διδακτική) λογοτεχνία, η οποία διαλογίζεται και νουθετεί. Υπ’ αυτήν, προσωπικά θα ταξινομούσα και έργα άκρως ετερόμορφα αλλά εξέχουσας λογοτεχνικής σημασίας όπως την οβιδιακή Ars amatoria, τους πλατωνικούς διαλόγους, την επιστολογραφία του Παύλου, το ησιόδειο διδακτικό έπος κ.ά. Στην ουσία πρόκειται για δοκίμια avant la lettre. Οι Γερμανοί έχουν τον όρο Essayistisches, δοκιμιογενή/δοκιμιότροπα κείμενα: έργα που οι συγγραφείς τους δεν τα σχεδίασαν εξ αρχής ως λογοτεχνία, αλλά αναγνωρίσθηκαν ως τέτοια εκ του αποτελέσματος. Με αυτό το κριτήριο, ο Παύλος στην αλληλογραφία του είναι λογοτέχνης. Ο Πατροκοσμάς δεν είναι. Ο Πλάτων και ο Νίτσε είναι λογοτέχνες. Ο Αριστοτέλης και ο Καντ όχι.

Στην τρέχουσα γλώσσα, ο στίχος ταυτίζεται συνήθως με το λυρικό γένος, όμως και εδώ πρόκειται για ταύτιση εσφαλμένη. Τόσο ο στίχος όσο και η πρόζα χρησιμοποιούνται ή έχουν χρησιμοποιηθεί ιστορικά και στα τέσσερα τροπικά γένη. Ο Βαλαωρίτης λ.χ. αφηγείται σε στίχο, ο Βιζυηνός σε πρόζα. Ο Σαίξπηρ δραματουργεί (κυρίως) σε στίχο, ο Μπρεχτ (κυρίως) σε πρόζα. Ο Λουκρήτιος διαλογίζεται σε στίχο, ο Μονταίνιος σε πρόζα. Και από λυρισμό βρίθουν όχι μόνο οι στίχοι του Σολωμού, αλλά και ο πεζός λόγος του Παπαδιαμάντη. Ο Νίκος Φωκάς στο σχετικό του δοκίμιο έδειξε πειστικά γιατί ο χαρακτηρισμός «(λυρικός) ποιητής» ανταποκρίνεται πλήρως στα πράγματα όταν κάνουμε λόγο για τον περιώνυμο Σκιαθίτη.

Αν ο στίχος και η πρόζα είναι όργανα, μέσα επιτελεστικά, μορφώματα που έχουν την απαρχή τους στη φυσιολογία (τις ρυθμικές ιδιότητες της γλώσσας), τα τέσσερα τροπικά γένη έχουν ρίζα ανθρωπολογική, αναπαράγουν συνθήκες και συνήθειες προγενέστερες της κουλτούρας, καταστατικές πολιτισμικές συμπεριφορές.

Αν ο στίχος και η πρόζα είναι όργανα, μέσα επιτελεστικά, μορφώματα που έχουν την απαρχή τους στη φυσιολογία (τις ρυθμικές ιδιότητες της γλώσσας), τα τέσσερα τροπικά γένη έχουν ρίζα ανθρωπολογική, αναπαράγουν συνθήκες και συνήθειες προγενέστερες της κουλτούρας, καταστατικές πολιτισμικές συμπεριφορές. Παρότι βρίσκουν την καθαρότερη έκφρασή τους στη λογοτεχνία, απαντούν και στις μη γλωσσικές τέχνες, υπάρχει λ.χ. αφηγηματική ζωγραφική, δραματική μουσική, λυρικός χορός κ.ο.κ. Βέβαια, στο εκφραστικό της εύρος η γλώσσα υπερέχει. Καμιά οργανική μουσική σύνθεση λ.χ. δεν είναι γνησίως αφηγηματική αφού της λείπει η αναφορική ακρίβεια: το αφηγηματικό στοιχείο στη μουσική μόνον εμμέσως μπορεί να δοθεί. Ωστόσο, κάθε έργο τέχνης μπορεί να περιγραφεί, να σκιαγραφηθεί έστω, με τη βοήθεια των τεσσάρων αυτών εννοιών, πράγμα που δείχνει την καθολικότητά τους. Γι’ αυτόν τον λόγο, γινόμαστε ακριβέστεροι μιλώντας για το λυρικό στοιχείο σε μια τέχνη. Για μια ειδική δηλαδή ανθρώπινη κατάσταση, μια υπαρξιακή διάθεση προϋπάρχουσα, που εξωτερικεύεται κατόπιν στον λογοτεχνικό, τον μουσικό, τον εικαστικό κ.ο.κ. λυρισμό. Das Lyrische, das lyrisches Dasein, είναι οι όροι που χρησιμοποιεί ο Έμιλ Στάιγκερ στις Θεμελιώδεις αρχές της ποιητικής, σύγγραμμά του σημαντικό του 1946.

Ο Στάιγκερ μάλιστα αποπειράται εκεί να αποσυνδέσει τον λυρισμό από την ταύτισή του με τον υποκειμενισμό. Η λυρική ποίηση δεν είναι «έκφραση του εγώ» για τον λόγο ότι εντός της η διάσταση του «μέσα» από το «έξω», του υποκειμένου από το αντικείμενο έχει αρθεί. Οι διακρίσεις αυτές, εξηγεί ο Ελβετός γραμματολόγος, έλκουν την καταγωγή τους από τον αρχέγονο διχασμό ψυχής και σώματος. Όμως ο λυρισμός καταργεί αυτόν τον διχασμό και ενώνει και πάλι τα διεστώτα. Παραδόξως, με τον τρόπο αυτό ο Στάιγκερ συγκλίνει προς τις απόψεις των poètes engagés, των στρατευμένων ποιητών του καιρού του, που επίσης αμφισβήτησαν την (εγελιανής προελεύσεως) ταύτιση του λυρισμού με τον υποκειμενισμό. Με τη διευκρίνιση ότι αν ο, χαϊντεγγεριανός τη εμπνεύσει, Στάιγκερ θεωρεί ότι στο λυρικό ποίημα ο διχασμός του εγώ από τον κόσμο αίρεται εκ προοιμίου, ποιητές όπως ο Μπρεχτ θεωρούν το ποίημα εγχείρημα ανασύνδεσης του εγώ με τον κόσμο, πράξη εκ των υστέρων παρεμβατική, κυριότατα πολιτική.

Προκύπτει πλέον ένα σύμμετρο σχήμα, όπου τα δύο οργανικά γένη (ο στίχος και η πρόζα) μπορούν να ζευγαρώσουν και με τα τέσσερα τροπικά γένη της λογοτεχνίας (επικό, λυρικό, δραματικό, δοκιμιακό).

Ανακεφαλαιώνοντας, προκύπτει πλέον ένα σύμμετρο σχήμα, όπου τα δύο οργανικά γένη (ο στίχος και η πρόζα) μπορούν να ζευγαρώσουν και με τα τέσσερα τροπικά γένη της λογοτεχνίας (επικό, λυρικό, δραματικό, δοκιμιακό). Κάτω από αυτά, μπορούν να υπαχθούν τα επιμέρους είδη, οργανικά και τροπικά, που προκύπτουν εκάστοτε, και τα ενδεχόμενα υποείδη τους. Ο Ερωτόκριτος λ.χ. οργανικά υπάγεται στο γένος του στίχου, στο είδος του ίαμβου και το υποείδος του ομοιοκατάληκτου 15σύλλαβου. Τροπικά πάλι, ανήκει στο επικό/αφηγηματικό γένος, το μυθιστορηματικό είδος και το υποείδος της ερωτικής μυθιστορίας. Και επειδή υπάρχουν και υποείδη μεικτά, το αριστούργημα του Κορνάρου ανήκει επίσης στο μεικτό, τροπικό και οργανικό παράλληλα, υποείδος της έμμετρης μυθιστορίας. 

Παραμένουν βέβαια κάποια πράγματα ορολογικώς ξεκρέμαστα. Το «πεζογράφος» σπανίως το αποδίδουμε στους δοκιμιογράφους ή τους δραματουργούς, που κι αυτοί βέβαια στις μέρες μας πρόζα γράφουν συνήθως (μιλάμε όμως για θέατρο πρόζας σε αντιδιαστολή προς το μουσικό θέατρο). Το «στιχογράφος» πάλι (όπως και το στιχοπλόκος, στιχοκόπος, στιχορράφος κ.τ.τ.) είναι μειωτικό αποδιδομένο στους κακούς ποιητές, το δε «στιχουργός» (κακώς!) το επιφυλάσσουμε μόνο σ’ όσους γράφουν ειδικά για τραγούδι. Αλλά έτσι είναι με την ουσία. Δεν υπακούει πάντοτε στα ονόματά της. Ότι η λέξη ποιητής πάντως στις μέρες μας έχει τόσο στενέψει ώστε δηλώνει σχεδόν αποκλειστικά τον λυρικό στιχοποιό, όσο νά ’ναι, κάτι δείχνει.

* Ο ΚΩΣΤΑΣ ΚΟΥΤΣΟΥΡΕΛΗΣ είναι ποιητής και μεταφραστής.
Τελευταίο του βιβλίο, η ποιητική συλλογή «Νύχτα» (εκδ. Κίχλη).


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

Η επίδραση του Τζον Ρολς στην ευρωπαϊκή σοσιαλδημοκρατία: σκέψεις, εντάσεις, ενστάσεις

Η επίδραση του Τζον Ρολς στην ευρωπαϊκή σοσιαλδημοκρατία: σκέψεις, εντάσεις, ενστάσεις

Μπορεί ένας φιλόσοφος όπως ο John Rowls, που με την «επάλληλη συναίνεση» και τα «εύλογα δόγματά» του, μπορεί να κατηγορηθεί για ελαχιστοποίηση του πολιτικού, να έχει επηρεάσει ένα πολιτικό οργανισμό όπως η σοσιαλδημοκρατία; Μήπως ο τίτλος αυτής της εισήγησης* είναι τραβηγμένος; Θεωρώ πως όχι.

...
«Το δέρμα», του Σέρχιο δελ Μολίνο − Μηχανισμοί κατανόησης της νόσου της ψωρίασης

«Το δέρμα», του Σέρχιο δελ Μολίνο − Μηχανισμοί κατανόησης της νόσου της ψωρίασης

Για το βιβλίο του Sergio del Molino «Το δέρμα» (μτφρ. Μαρία Παλαιολόγου, εκδ. Ίκαρος). Φωτογραφία © Larm Rmah / Unsplash

Του Γιώργου Αθανασιάδη

 

...

Λουίς Γκαρθία Μοντέρο: ένα ποίημα για την Αλμουδένα, τρεις μεταφράσεις

Λουίς Γκαρθία Μοντέρο: ένα ποίημα για την Αλμουδένα, τρεις μεταφράσεις

Τρεις μεταφραστικές απόπειρες ενός ποιήματος του Luis García Montero αφιερωμένο στην Almudena Grandes, που απεβίωσε πρόσφατα.

Tου Κωνσταντίνου Παλαιολόγου

Στις 27 Νοεμβρίου 2021 απεβίωσε στα 61 της χρόνια εξαιτίας ενός καρκίνου, η πολύ σημαντ...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

Διαβάζοντας με τον Νίκο Ορφανό

Διαβάζοντας με τον Νίκο Ορφανό

Πρόσωπα από το χώρο των τεχνών, των ιδεών και του πολιτισμού, αποκαλύπτουν το δικό τους αναγνωστικό χαρακτήρα, τη μύχια σχέση τους με το βιβλίο και την ανάγνωση. Σήμερα, ο ηθοποιός Νίκος Ορφανός απαντά σε 18 κλασικές ή απρόσμενες βιβλιοφιλικές ερωτήσεις.

Επιμέλεια: Book Press

...
«Ο νυχτερινός στο βάθος», του Γιώργου Γκόζη (κριτική)

«Ο νυχτερινός στο βάθος», του Γιώργου Γκόζη (κριτική)

Για τη συλλογή διηγημάτων του Γιώργου Γκόζη «Ο νυχτερινός στο βάθος» που κυκλοφόρησε από τις εκδόσεις Νεφέλη το 2002. Στην κεντρική εικόνα, στιγμιότυπο από τον μεγάλο σεισμό στη Θεσσαλονίκη το 1978. 

Του Παναγιώτη Γούτα

Σε αρκετές περιπτώσεις το π...

Η Στέγη τιμά τον Γιαννούλη Χαλεπά με παράσταση, ταινία μικρού μήκους, έκθεση και βιβλίο

Η Στέγη τιμά τον Γιαννούλη Χαλεπά με παράσταση, ταινία μικρού μήκους, έκθεση και βιβλίο

Ο Γιανούλης Χαλεπάς, η ασκητική μορφή της ελληνικής γλυπτικής που κάποιοι τον αποκάλεσαν «Ροντέν της Ελλάδας» και κάποιοι άλλοι «άγιο, τρελό και καταραμένο καλλιτέχνη», συναντά το σκηνοθετικό βλέμμα της Αργυρώς Χιώτη και τη γραφή του The Boy από τις 10 μέχρι και τις 27 Φεβρουαρίου στην Κεντρική Σκηνή της Στέγης...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

«Το αντίδωρο», της Μαίρης Σπυριδογιαννάκη (προδημοσίευση)

«Το αντίδωρο», της Μαίρης Σπυριδογιαννάκη (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το βιβλίο του Μαίρης Σπυριδογιαννάκη «Το αντίδωρο – Αφού σκέφτομαι θετικά, γιατί μου πάνε όλα στραβά;» το οποίο κυκλοφορεί αυτές τις μέρες από τις εκδόσεις «Η Τέχνη της Ζωής».

Επιμέλεια: Book Press

01 ...

«Η εξαφάνιση του δόκτορος Μίε», του Όλιβερ Χίλµες (προδημοσίευση)

«Η εξαφάνιση του δόκτορος Μίε», του Όλιβερ Χίλµες (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα του Oliver Hilmes «Η εξαφάνιση του δόκτορος Μίε» (μτφρ. Βασίλης Τσαλής), που κυκλοφορεί στις 19 Ιανουαρίου από τις εκδόσεις Κλειδάριθμος.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ ΔΡ ΒΙΚΤΟΡ ΜΙΛΕΡ-ΧΕΣ,
ΔΙΕΥΘΥΝΤΗΣ ΤΟΥ ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΟΥ ...

«Τις Κυριακές που πετούν τα αεροπλάνα», του Γιώργου Πετράκη (προδημοσίευση)

«Τις Κυριακές που πετούν τα αεροπλάνα», του Γιώργου Πετράκη (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση ενός αποσπάσματος από τη συλλογή τριών ιστοριών του Γιώργου Πετράκη «Τις Κυριακές που πετούν τα αεροπλάνα», η οποία θα κυκλοφορήσει τις επόμενες μέρες από τις εκδόσεις Πληθώρα.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Ο Μάρκου στέκεται πίσω απ’ τ...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2021 σύμφωνα με τον Guardian

Τα καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2021 σύμφωνα με τον Guardian

H λίστα του Guardian με τα καλύτερα βιβλία του 2021 περιλαμβάνει πολλά γνώριμα και αγαπητά ονόματα, όπως η Όλγκα Τοκάρτσουκ, ο Καζούο Ισιγκούρο, ο Τζόναθαν Φράνζεν και η Σάλι Ρούνεϊ, μεταξύ άλλων. Με ικανοποίηση διαπιστώσαμε ότι πολλοί από τους συγγραφείς που ξεχώρισαν έχουν ήδη ένα ή περισσότερα βιβλία τους μεταφρα...

Τζορτζ Όργουελ, ένας συγγραφέας του 21ου αιώνα – 35 βιβλία του στα ελληνικά

Τζορτζ Όργουελ, ένας συγγραφέας του 21ου αιώνα – 35 βιβλία του στα ελληνικά

Το 2021 ήταν αναμφίβολα η χρονιά του George Orwell. Ο λόγος; Η απελευθέρωση των δικαιωμάτων του, αφού στα τέλη του 2020 συμπληρώθηκαν 70 χρόνια από τον θάνατό του, που επήλθε, σαν σήμερα, στις 20 Ιανουαρίου του 1950. 

Επιμέλεια: Book Press

Από τις πρώτες μέ...

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2021

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2021

Φέτος περιμέναμε την εκπνοή της χρονιάς πριν συντάξουμε την καθιερωμένη μας πια λίστα με τα καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία της χρονιάς. Ο λόγος είναι ότι τούτες τις Γιορτές, εντονότερα από άλλες χρονιές, έφταναν βιβλία στο γραφείο μας ακόμη και παραμονές Πρωτοχρονιάς. Ακόμη και σημαντικά μυθιστορήματα διεθνώς αναγνωρισ...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΟΥ ΜΗΝΑ

07 Ιανουαρίου 2022 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2021

Φέτος περιμέναμε την εκπνοή της χρονιάς πριν συντάξουμε την καθιερωμένη μας πια λίστα με τα καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία της χρονιάς. Ο λόγος είναι ότι τούτες τις Γιορτέ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

14 Σεπτεμβρίου 2021 ΤΕΛΕΥΤΑΙΑ ΝΕΑ

Τα βιβλία του χειμώνα: Τι θα διαβάσουμε τους μήνες που έρχονται (ανανεωμένο)

Επιλογές βιβλίων από τις προσεχείς εκδόσεις ελληνικής και μεταφρασμένης πεζογραφίας, ποίησης, βιογραφιών και δοκιμίων από 34 εκδοτικούς οίκους. Επιμέλεια: Κώστας Αγορα

ΦΑΚΕΛΟΙ