Dichter700

Ποίηση, πεζό, πρόζα, λυρισμός, αφήγηση: έννοιες που χρειάζονται διευκρίνιση, αποκατάσταση, στοχασμό, ώστε να μπορέσουμε να κατανοήσουμε καλύτερα το λογοτεχνικό φαινόμενο. 

Του Κώστα Κουτσουρέλη

Στην τρέχουσα γλώσσα, την ποίηση την αντιπαραθέτουμε συνήθως στην πεζογραφία. Ποιητές και πεζογράφοι, ακούμε να λέγεται, ποιήματα και πεζά. Το ζεύγος όμως ορολογικά είναι προβληματικό, καθότι ασύμμετρο. Υπάρχει ένα είδος ποίησης που γράφεται κι αυτό σε πρόζα, το poème en prose, το «πεζό ποίημα» ή «πεζοτράγουδο», όπως αποδόθηκε σε μας παλιότερα. Ύστερα, αν πεζογραφία σημαίνει παντού και πάντα πρόζα, λόγος πεζός, ο όρος ποίηση είναι ιστορικά πολύ ευρύτερος του λογοτεχνικού γένους που σήμερα αποκαλούμε έτσι. Για «ποίηση διηγηματική» και «ποίηση δραματική» μιλούσε λ.χ. τον καιρό του ο Παλαμάς. Και το προσωνύμιο Dichter, ποιητής, οι Γερμανοί το αποδίδουν έως σήμερα όχι μόνο στους εν στενή εννοία ποιητές, αλλά και στους σπουδαίους πεζογράφους και δραματουργούς. Σ’ αυτή της τη χρήση η λέξη ανακτά το αρχικό της πλάτος, που περιελάμβανε όχι μόνο τους γράφοντες λυρικούς στίχους, αλλά κάθε (σημαντικό) δημιουργό, κάποτε και εκτός λογοτεχνίας. Τον Αγγελόπουλο ή τον Ταρκόφσκι, λ.χ., συχνά τους αποκαλούμε «ποιητές» (του κινηματογράφου).

Αν θέλουμε να αποκαταστήσουμε τη συμμετρία των όρων, στην πεζογραφία πρέπει να αντιπαραβάλλουμε επομένως όχι την «ποίηση» γενικώς και αορίστως, αλλά τον στίχο. Με κριτήριο διακριτικό τον ρυθμό, το δίπολο στίχος/πρόζα περιγράφει τα δύο κύρια όργανα που έχει στη διάθεσή της η λογοτεχνία, τα δύο οργανικά της γένη. Στίχος είναι η έρρυθμη (έμμετρη ή άλλη) κατάρτιση του λόγου. Πρόζα είναι ό,τι δεν είναι στίχος.

Αν θέλουμε να αποκαταστήσουμε τη συμμετρία των όρων, στην πεζογραφία πρέπει να αντιπαραβάλλουμε επομένως όχι την «ποίηση» γενικώς και αορίστως, αλλά τον στίχο.

Μίλησα για διάκριση βασιζόμενη στα «οργανικά γένη» γιατί υπάρχουν βεβαίως και άλλες. Η κλασική διάκριση της λογοτεχνίας σε επική (ή αφηγηματική), λυρική (ή μελική) και δραματική (ή σκηνική) που καθιερώθηκε από τον Γκαίτε αλλά έχει τις καταβολές της στην ελληνική αρχαιότητα, βασίζεται σε άλλου είδους κριτήριο, αυτό του «τροπικού γένους». Καθεμιά απ’ αυτές έχει τον τρόπο της: το έπος αφηγείται, ο λυρισμός τραγουδά και το δράμα υποδύεται. Στα τρία αυτά τροπικά γένη, οι γραμματολόγοι προσθέτουν εσχάτως και ένα τέταρτο, τη δοκιμιακή (ή διδακτική) λογοτεχνία, η οποία διαλογίζεται και νουθετεί. Υπ’ αυτήν, προσωπικά θα ταξινομούσα και έργα άκρως ετερόμορφα αλλά εξέχουσας λογοτεχνικής σημασίας όπως την οβιδιακή Ars amatoria, τους πλατωνικούς διαλόγους, την επιστολογραφία του Παύλου, το ησιόδειο διδακτικό έπος κ.ά. Στην ουσία πρόκειται για δοκίμια avant la lettre. Οι Γερμανοί έχουν τον όρο Essayistisches, δοκιμιογενή/δοκιμιότροπα κείμενα: έργα που οι συγγραφείς τους δεν τα σχεδίασαν εξ αρχής ως λογοτεχνία, αλλά αναγνωρίσθηκαν ως τέτοια εκ του αποτελέσματος. Με αυτό το κριτήριο, ο Παύλος στην αλληλογραφία του είναι λογοτέχνης. Ο Πατροκοσμάς δεν είναι. Ο Πλάτων και ο Νίτσε είναι λογοτέχνες. Ο Αριστοτέλης και ο Καντ όχι.

Στην τρέχουσα γλώσσα, ο στίχος ταυτίζεται συνήθως με το λυρικό γένος, όμως και εδώ πρόκειται για ταύτιση εσφαλμένη. Τόσο ο στίχος όσο και η πρόζα χρησιμοποιούνται ή έχουν χρησιμοποιηθεί ιστορικά και στα τέσσερα τροπικά γένη. Ο Βαλαωρίτης λ.χ. αφηγείται σε στίχο, ο Βιζυηνός σε πρόζα. Ο Σαίξπηρ δραματουργεί (κυρίως) σε στίχο, ο Μπρεχτ (κυρίως) σε πρόζα. Ο Λουκρήτιος διαλογίζεται σε στίχο, ο Μονταίνιος σε πρόζα. Και από λυρισμό βρίθουν όχι μόνο οι στίχοι του Σολωμού, αλλά και ο πεζός λόγος του Παπαδιαμάντη. Ο Νίκος Φωκάς στο σχετικό του δοκίμιο έδειξε πειστικά γιατί ο χαρακτηρισμός «(λυρικός) ποιητής» ανταποκρίνεται πλήρως στα πράγματα όταν κάνουμε λόγο για τον περιώνυμο Σκιαθίτη.

Αν ο στίχος και η πρόζα είναι όργανα, μέσα επιτελεστικά, μορφώματα που έχουν την απαρχή τους στη φυσιολογία (τις ρυθμικές ιδιότητες της γλώσσας), τα τέσσερα τροπικά γένη έχουν ρίζα ανθρωπολογική, αναπαράγουν συνθήκες και συνήθειες προγενέστερες της κουλτούρας, καταστατικές πολιτισμικές συμπεριφορές.

Αν ο στίχος και η πρόζα είναι όργανα, μέσα επιτελεστικά, μορφώματα που έχουν την απαρχή τους στη φυσιολογία (τις ρυθμικές ιδιότητες της γλώσσας), τα τέσσερα τροπικά γένη έχουν ρίζα ανθρωπολογική, αναπαράγουν συνθήκες και συνήθειες προγενέστερες της κουλτούρας, καταστατικές πολιτισμικές συμπεριφορές. Παρότι βρίσκουν την καθαρότερη έκφρασή τους στη λογοτεχνία, απαντούν και στις μη γλωσσικές τέχνες, υπάρχει λ.χ. αφηγηματική ζωγραφική, δραματική μουσική, λυρικός χορός κ.ο.κ. Βέβαια, στο εκφραστικό της εύρος η γλώσσα υπερέχει. Καμιά οργανική μουσική σύνθεση λ.χ. δεν είναι γνησίως αφηγηματική αφού της λείπει η αναφορική ακρίβεια: το αφηγηματικό στοιχείο στη μουσική μόνον εμμέσως μπορεί να δοθεί. Ωστόσο, κάθε έργο τέχνης μπορεί να περιγραφεί, να σκιαγραφηθεί έστω, με τη βοήθεια των τεσσάρων αυτών εννοιών, πράγμα που δείχνει την καθολικότητά τους. Γι’ αυτόν τον λόγο, γινόμαστε ακριβέστεροι μιλώντας για το λυρικό στοιχείο σε μια τέχνη. Για μια ειδική δηλαδή ανθρώπινη κατάσταση, μια υπαρξιακή διάθεση προϋπάρχουσα, που εξωτερικεύεται κατόπιν στον λογοτεχνικό, τον μουσικό, τον εικαστικό κ.ο.κ. λυρισμό. Das Lyrische, das lyrisches Dasein, είναι οι όροι που χρησιμοποιεί ο Έμιλ Στάιγκερ στις Θεμελιώδεις αρχές της ποιητικής, σύγγραμμά του σημαντικό του 1946.

Ο Στάιγκερ μάλιστα αποπειράται εκεί να αποσυνδέσει τον λυρισμό από την ταύτισή του με τον υποκειμενισμό. Η λυρική ποίηση δεν είναι «έκφραση του εγώ» για τον λόγο ότι εντός της η διάσταση του «μέσα» από το «έξω», του υποκειμένου από το αντικείμενο έχει αρθεί. Οι διακρίσεις αυτές, εξηγεί ο Ελβετός γραμματολόγος, έλκουν την καταγωγή τους από τον αρχέγονο διχασμό ψυχής και σώματος. Όμως ο λυρισμός καταργεί αυτόν τον διχασμό και ενώνει και πάλι τα διεστώτα. Παραδόξως, με τον τρόπο αυτό ο Στάιγκερ συγκλίνει προς τις απόψεις των poètes engagés, των στρατευμένων ποιητών του καιρού του, που επίσης αμφισβήτησαν την (εγελιανής προελεύσεως) ταύτιση του λυρισμού με τον υποκειμενισμό. Με τη διευκρίνιση ότι αν ο, χαϊντεγγεριανός τη εμπνεύσει, Στάιγκερ θεωρεί ότι στο λυρικό ποίημα ο διχασμός του εγώ από τον κόσμο αίρεται εκ προοιμίου, ποιητές όπως ο Μπρεχτ θεωρούν το ποίημα εγχείρημα ανασύνδεσης του εγώ με τον κόσμο, πράξη εκ των υστέρων παρεμβατική, κυριότατα πολιτική.

Προκύπτει πλέον ένα σύμμετρο σχήμα, όπου τα δύο οργανικά γένη (ο στίχος και η πρόζα) μπορούν να ζευγαρώσουν και με τα τέσσερα τροπικά γένη της λογοτεχνίας (επικό, λυρικό, δραματικό, δοκιμιακό).

Ανακεφαλαιώνοντας, προκύπτει πλέον ένα σύμμετρο σχήμα, όπου τα δύο οργανικά γένη (ο στίχος και η πρόζα) μπορούν να ζευγαρώσουν και με τα τέσσερα τροπικά γένη της λογοτεχνίας (επικό, λυρικό, δραματικό, δοκιμιακό). Κάτω από αυτά, μπορούν να υπαχθούν τα επιμέρους είδη, οργανικά και τροπικά, που προκύπτουν εκάστοτε, και τα ενδεχόμενα υποείδη τους. Ο Ερωτόκριτος λ.χ. οργανικά υπάγεται στο γένος του στίχου, στο είδος του ίαμβου και το υποείδος του ομοιοκατάληκτου 15σύλλαβου. Τροπικά πάλι, ανήκει στο επικό/αφηγηματικό γένος, το μυθιστορηματικό είδος και το υποείδος της ερωτικής μυθιστορίας. Και επειδή υπάρχουν και υποείδη μεικτά, το αριστούργημα του Κορνάρου ανήκει επίσης στο μεικτό, τροπικό και οργανικό παράλληλα, υποείδος της έμμετρης μυθιστορίας. 

Παραμένουν βέβαια κάποια πράγματα ορολογικώς ξεκρέμαστα. Το «πεζογράφος» σπανίως το αποδίδουμε στους δοκιμιογράφους ή τους δραματουργούς, που κι αυτοί βέβαια στις μέρες μας πρόζα γράφουν συνήθως (μιλάμε όμως για θέατρο πρόζας σε αντιδιαστολή προς το μουσικό θέατρο). Το «στιχογράφος» πάλι (όπως και το στιχοπλόκος, στιχοκόπος, στιχορράφος κ.τ.τ.) είναι μειωτικό αποδιδομένο στους κακούς ποιητές, το δε «στιχουργός» (κακώς!) το επιφυλάσσουμε μόνο σ’ όσους γράφουν ειδικά για τραγούδι. Αλλά έτσι είναι με την ουσία. Δεν υπακούει πάντοτε στα ονόματά της. Ότι η λέξη ποιητής πάντως στις μέρες μας έχει τόσο στενέψει ώστε δηλώνει σχεδόν αποκλειστικά τον λυρικό στιχοποιό, όσο νά ’ναι, κάτι δείχνει.

* Ο ΚΩΣΤΑΣ ΚΟΥΤΣΟΥΡΕΛΗΣ είναι ποιητής και μεταφραστής.
Τελευταίο του βιβλίο, η ποιητική συλλογή «Νύχτα» (εκδ. Κίχλη).

Ακολουθήστε την bookpress.gr στο Google News και διαβάστε πρώτοι τα θέματα που σας ενδιαφέρουν.


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

Τα εξαιρετικά βιβλία τα γράφουν εξαιρετικοί άνθρωποι. Ή μήπως όχι;

Τα εξαιρετικά βιβλία τα γράφουν εξαιρετικοί άνθρωποι. Ή μήπως όχι;

«Τα εξαιρετικά βιβλία, αυτά που διαβάζουμε και θαυμάζουμε, γράφονται από εξαιρετικούς ανθρώπους, που ως πνευματικοί άνθρωποι, πεφωτισμένοι και ηθικοί, δια-φωτίζουν και τους αναγνώστες». Ή μήπως όχι;

Γράφει ο Γιώργος Ν. Περαντωνάκης

Η περίπτωση του συγγ...

Οι μεγάλες κυρίες του Τρωικού Πολέμου επιστρέφουν

Οι μεγάλες κυρίες του Τρωικού Πολέμου επιστρέφουν

Μια περιήγηση σε πρόσφατα πεζογραφικά έργα με ηρωίδες βγαλμένες από την Ιλιάδα. «Τρεις σύγχρονοι έλληνες συγγραφείς «επανάφεραν» στο λογοτεχνικό προσκήνιο κάποιες από τις μεγάλες κυρίες του Τρωικού Πολέμου». Στην κεντρική εικόνα, μέρος από τον πίνακα Captive Andromache (1888) του Frederic Leighton.&nb...

Λογοτεχνία και νέοι – η ελληνική εκδοχή μιας σχέσης που την εμποδίζουν να αναπνεύσει

Λογοτεχνία και νέοι – η ελληνική εκδοχή μιας σχέσης που την εμποδίζουν να αναπνεύσει

Άρθρο του γνωστού συγγραφέα, για τη λογοτεχνία για εφήβους και νέους στην Ελλάδα. «Φαίνεται πως για την ελληνική κοινωνία η λογοτεχνία σε σχέση με τις άλλες μορφές αφήγησης οφείλει να είναι μια τέχνη συντηρητική όσον αφορά τα νεότερα μέλη-αναγνώστες της».

Γράφει ο Μάνος Κ...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

Παρουσίαση του βιβλίου του Βασίλη Κολώνα «Η Θεσσαλονίκη εκτός των τειχών»

Παρουσίαση του βιβλίου του Βασίλη Κολώνα «Η Θεσσαλονίκη εκτός των τειχών»

Ο εκδοτικός οίκος University Studio Press΄σας προσκαλεί στην παρουσίαση του βιβλίου του Βασίλη Κολώνα «Η ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ ΕΚΤΟΣ ΤΩΝ ΤΕΙΧΩΝ - Εικονογραφία της συνοικίας των Εξοχών (1885-1912)», την Τετάρτη 14 Δεκεμβρίου, στις 19:00, στο Τεχνικό Επιμελητήριο Κεντρικής Μακεδονίας (ΤΕΕ), Λεωφόρος Μεγάλου Αλεξάνδρου...

Μαρία Καντ, Ευά Παπαδάκης, Στρατούλα Θεοδωράτου: τιμήθηκαν με τα βραβεία Βαρβέρη και Κουμανταρέα της Εταιρείας Συγγραφέων

Μαρία Καντ, Ευά Παπαδάκης, Στρατούλα Θεοδωράτου: τιμήθηκαν με τα βραβεία Βαρβέρη και Κουμανταρέα της Εταιρείας Συγγραφέων

Στην κατάμεστη αίθουσα του Συλλόγου οι Φίλοι της Μουσικής «Λίλιαν Βουδούρη» απονεμήθηκαν χθες τα Βραβεία 2022 της Εταιρείας Συγγραφέων. Την εκδήλωση χαιρέτισαν η Πρόεδρος της Δημοκρατίας κα Κατερίνα Σακελλαροπούλου, ο υφυπουργός Πολιτισμού κ. Νικόλας Γιατρομανωλάκης και ο Διευθυντής του Οργανισμού Συλλογικής Διαχείρ...

«Κάθε λογοτεχνικός χαρακτήρας κρύβει μια σκοτεινή πλευρά»: 5 συγγραφικές συμβουλές από την Άγκαθα Κρίστι

«Κάθε λογοτεχνικός χαρακτήρας κρύβει μια σκοτεινή πλευρά»: 5 συγγραφικές συμβουλές από την Άγκαθα Κρίστι

Η Άγκαθα Κρίστι ήταν Βρετανίδα συγγραφέας, ευρέως γνωστή για τα αστυνομικά μυθιστορήματά της, καθώς και για τους λογοτεχνικούς ήρωες που δημιούργησε, τον δαιμόνιο ντεντέκτιβ Ηρακλή Πουαρό και τη Μις Μαρπλ. Τα βιβλία της κυκλοφορούν στη χώρα μας από τις εκδόσεις Ψυχογιός.

Επιμέλει...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

«Ελίζαμπεθ Φιντς» του Τζούλιαν Μπαρνς (προδημοσίευση)

«Ελίζαμπεθ Φιντς» του Τζούλιαν Μπαρνς (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα του Τζούλιαν Μπαρνς [Julian Barnes] «Ελίζαμπεθ Φιντς» (μτφρ. Κατερίνα Σχινά), το οποίο θα κυκλοφορήσει στις 8 Δεκεμβρίου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Στεκόταν μπροστά μας χωρίς ση...

«Η πλάνη του Γκαίτε» του Κώστα Κουτσουρέλη (προδημοσίευση)

«Η πλάνη του Γκαίτε» του Κώστα Κουτσουρέλη (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από την ανθολογία κειμένων του Κώστα Κουτσουρέλη «Η Πλάνη του Γκαίτε – Για μια κριτική του μεταφραστικού λόγου», που θα κυκλοφορήσει τις επόμενες μέρες από τις εκδόσεις Μικρή Άρκτος.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Δεν αληθε...

«Ο πραγματικός Χόκινγκ» του Τσαρλς Σέιφ (προδημοσίευση)

«Ο πραγματικός Χόκινγκ» του Τσαρλς Σέιφ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το βιβλίο του Τσαρλς Σέιφ [Charles Seife] «Ο πραγματικός Χόκινγκ – Κατασκευάζοντας έναν διάσημο επιστήμονα» (μτφρ. Ανδρέας Μιχαηλίδης), το οποίο θα κυκλοφορήσει στις 28 Νοεμβρίου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Από τον Ζελένσκι στην Ακρίτα: 28 βιογραφίες, αυτοβιογραφίες και μαρτυρίες που ξεχωρίζουν

Από τον Ζελένσκι στην Ακρίτα: 28 βιογραφίες, αυτοβιογραφίες και μαρτυρίες που ξεχωρίζουν

Στην βιβλιοπαραγωγή του 2022 έφτασαν στα χέρια μας βιογραφίες, αυτοβιογραφίες και μαρτυρίες που ξεχωρίζουν καθώς συνθέτουν με πληρότητα πορτρέτα ανθρώπων που έχουν διακριθεί. Από τον χώρο της πολιτικής, της επιστήμης, της λογοτεχνίας, της ποπ κουλτούρας, μέσα από τα βιβλία αυτά επιχειρούμε να μπούμε στο μυαλό τους.&...

«Ποιο ήταν το αρχικό ερέθισμα για το νέο σας βιβλίο;» – 16 Έλληνες συγγραφείς απαντούν

«Ποιο ήταν το αρχικό ερέθισμα για το νέο σας βιβλίο;» – 16 Έλληνες συγγραφείς απαντούν

Δεκαέξι συγγραφείς γράφουν για την πρώτη ιδέα, το θεμελιακό αίτημα, το αρχικό ερέθισμα του νέου τους βιβλίου.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Κώστας Ακρίβος: «Ανδρωμάχη» (Μεταίχμιο)

...

 Τα βιβλία του φθινοπώρου: Τι θα διαβάσουμε τους μήνες που έρχονται

Τα βιβλία του φθινοπώρου: Τι θα διαβάσουμε τους μήνες που έρχονται

Επιλογές βιβλίων από τις προσεχείς εκδόσεις ελληνικής και μεταφρασμένης πεζογραφίας, ποίησης, βιογραφιών, δοκιμίων και μελετών. 

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Τρεις «γεμάτοι» μήνες μένουν μέχρι και το τέλος αυτής της χρονιάς και οι εκδοτικοί οίκοι β...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

07 Ιανουαρίου 2022 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2021

Φέτος περιμέναμε την εκπνοή της χρονιάς πριν συντάξουμε την καθιερωμένη μας πια λίστα με τα καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία της χρονιάς. Ο λόγος είναι ότι τούτες τις Γιορτέ

ΦΑΚΕΛΟΙ