prototypia epanalipsi katsoularis

Του Κώστα Κουτσουρέλη

Σ’ ένα αξιολάτρευτο ποιηματάκι του ο Χάινε σατιρίζει μια ευσυγκίνητη νεαρά που την παίρνουν τα δάκρυα στη θέα του ηλιοβασιλέματος.

Μια κόρη παρά θίν’ αλός,
όλο και στέναζε βαθιά.
Την συγκινούσε ασφαλώς
το γέρμα του ήλιου στα νερά.
 
«Ω δεσποινίς ! προς τί οι λυγμοί!
Το έργο αυτό είναι παλιό·
νά : πάντα ο ήλιος δύει εκεί —
και ξαναβγαίνει από δω.»

Όμως η δεσποινίς είναι που έχει εδώ το δίκιο κι όχι το φοβερό εκείνο πειραχτήρι που υπήρξε στα ευρωπαϊκά γράμματα ο Ερρίκος. Η μοναδικότητα ή η σπανιότητα ενός θεάματος δεν είναι προϋπόθεση ουσιαστική για να μας συγκινήσει. Ειδάλλως τα μνημεία και οι εξοχές μας θα ξεχείλιζαν στις σπάνιες εκλείψεις κι όχι στις ρομαντικές, και τακτά επαναλαμβανόμενες, πανσελήνους.

Όπως και στην τέχνη, η "πρωτοτυπία" στα φυσικά φαινόμενα είναι αλήθεια ότι εντυπωσιάζει, ότι ηλεκτρίζει. Όμως η μεγάλη συγκίνηση (που είναι έννοια ευρύτερη της απλής διανοητικής έξαψης που γεννάει το πρωτόφαντο) προϋποθέτει κάτι άλλο, εντελώς διαφορετικό: την οικειότητα, πάει να πει την επανάληψη. Το ηλιοβασίλεμα μας συγκινεί βαθύτατα, ακριβώς επειδή το έχουμε ζήσει αναρίθμητες φορές, επειδή είναι κομμάτι της ζωής και της μνήμης μας. Δεν περιμένουμε να δούμε κάτι καινούργιο, ούτε το επιθυμούμε. Θέλουμε να δούμε μια παραλλαγή του ήδη γνωστού και αγαπημένου. Για τον ίδιο λόγο σπεύδουμε όλοι μας για νιοστή φορά σε μια παράσταση της Μήδειας ή του Αρχοντοχωριάτη. Την υπόθεση την ξέρουμε απέξω κι ανακατωτά, δεν είναι αυτή που μας θέλγει. Πάμε να την ξαναζήσουμε και να τη ξαναθυμηθούμε.

Μια ξαφνική καλοκαιρινή μπόρα, το κελάρυσμα ενός ρυακιού, η ορμή ενός καταρράκτη, το θρόισμα του δάσους το καταμεσήμερο, η άψογη συμμετρία ενός ρόδου, το λαμπύρισμα της άμμου στην ακρογιαλιά, η φαντασμαγορία μιας πεταλούδας, μια ωραία γυναίκα, ένα χαριτωμένο παιδί, όλα αυτά παρότι χιλιοϊδωμένα μάς τέρπουν και μας συνεπαίρνουν κάθε φορά από την αρχή. Πολύ περισσότερο: μας εθίζουν, με τον τρόπο που ένα αγαπημένο μας τραγούδι μάς εθίζει τόσο ώστε να θέλουμε να το ακούμε διαρκώς.

Το μεγάλο αυτό αισθητικό δίδαγμα, της επανάληψης, οι μεγάλοι καλλιτέχνες το ήξεραν ανέκαθεν. Γι' αυτό και το έργο τους περισσότερο απ' ό,τι στην καινή επίνοια το βασίζουν στην κοινή σ' όλους μας περιουσία: στους μύθους, στις σταθερές επαναλαμβανόμενες μορφές, στα συχνόχρηστα μοτίβα και θέματα που μας συνοδεύουν αιώνες.

Το μεγάλο αυτό αισθητικό δίδαγμα, της επανάληψης, οι μεγάλοι καλλιτέχνες το ήξεραν ανέκαθεν. Γι' αυτό και το έργο τους περισσότερο απ' ό,τι στην καινή επίνοια το βασίζουν στην κοινή σ' όλους μας περιουσία: στους μύθους, στις σταθερές επαναλαμβανόμενες μορφές, στα συχνόχρηστα μοτίβα και θέματα που μας συνοδεύουν αιώνες. Η μορφή του τραγουδιού λ.χ., αυτό το ολιγόλεπτο, απλούστατο στη δομή του και ακαριαία εύληπτο μουσικολεκτικό ακρόαμα, είναι η κοινότερη και γι' αυτό οικουμενικότερη και δημοφιλέστερη αισθητική φόρμα που διαθέτουμε. Δεν υπάρχει πολιτισμός και εποχή που το αγνοεί.

Αυτά τα πάγια και τα σταθερά αγαπάμε βεβαίως να τα ανανεώνουμε, να τα παραλλάσσουμε, να τα φέρνουμε κοντύτερα στις δικές μας συνθήκες και δοξασίες. Έτσι ο θρύλος του Ορέστη γίνεται το δράμα του Άμλετ, ο Προμηθέας βαφτίζεται Φάουστ, το αρχαίο επίγραμμα σε άλλους πολιτισμούς απαντά ως γνωμικός στίχος, μαντινάδα ή χαϊκού, το ομοιοτέλευτον και οι παρηχήσεις αναπτύσσονται και γίνονται aliteration ή terza rima. Όμως κι εδώ, πρόκειται για Variationen στην ουσία, για μετατονισμούς, για φαντασίες πάνω σε δοσμένο θέμα.

Ακόμη και τα μεγάλα έργα του μοντερνισμού, η Γκερνίκα του Πικάσσο λ.χ., πραγματικά δημοφιλή μάς έγιναν όταν πια τα συνηθίσαμε, όταν οι φαινομενικά ανίδωτες ώς τότε μορφές τους, μπήκαν στην κοίτη της μακράς παράδοσης, όταν συγκρίθηκαν ας πούμε με τις "εξπρεσσιονιστικές" απεικονίσεις του Θείου Πάθους ή του μαρτυρίου του Βαπτιστή που μας κληροδότησε ο Μεσαίωνας ή όταν στάθηκαν πλάι πλάι στις αποτρόπαιες μάσκες των μαύρων της Αφρικής και των Αμερινδών της προκολομβιανής εποχής. Τότε μόνο, χωρίς να χάσουν τίποτε από την επιθετική τους φρεσκάδα, αναδύθηκαν ως καταποντισμένα νησιά από την αρχέγονη μνήμη και μας έγιναν, οι αρχαϊκές εκείνες, εκ νέου οικείες.

Στον αέναο κύκλο που θέλει την τέχνη να ακολουθεί μέσες άκρες την ίδια πορεία και από την αρχαϊκή φάση της λιτότητας να περνά πρώτα στην κλασσική περίοδο της ισορροπίας και κατόπιν στην ρομαντική εποχή της υπερβολής, για να ξαναγυρίσει και πάλι στην αρχαϊκή της αφετηρία, κ.ο.κ. ad infinitum, πρωτόφαντο φαίνεται το εκάστοτε επίκαιρο. Πρόκειται όμως για οφθαλμαπάτη, για εντύπωση προκαλούμενη από την αβάθεια της μνήμης. Οι γλύπτες της ελληνιστικής εποχής δεν θα ξαφνιάζονταν από τον μανιερισμό ενός Μικελάντζελο, ούτε οι δημιουργοί των κυκλαδίτικων ειδωλίων από τις καθιστές φιγούρες ενός Χένρυ Μουρ. Το πολύ να έβλεπαν έναν ομότεχνο που, πατώντας πάνω στα δικά τους βήματα, ανοίχτηκε πιο πέρα.

Όπου αυτό δεν συνέβη, όπου δηλαδή η καλλιτεχνική καινοτομία είναι ausderLuft, όπως έλεγε ο Γκαίτε, φρέσκος αέρας, όταν δεν έχει καταβολές βιωματικές, αλλά είναι άσκηση απλώς του εγκεφάλου, τότε μένει συναισθηματικά αναπόδοτη, μουσειακή παραδοξότητα ανήμπορη να πιάσει ρίζες στο συλλογικό μας θυμικό. Η περίπτωση του καθαρού υπερρεαλισμού ή του ντανταϊσμού στην ποίηση, οι εξτραβαγκάντσες τύπου Ξενάκη ή Στοκχάουζεν στη μουσική, οι σοφιστείες του κονσεπτουαλισμού στα εικαστικά κ.ο.κ., είναι τέτοιες, εξωκαλλιτεχνικές εντέλει, παραδοξότητες.

Προεκτείνοντας αυτές τις σκέψεις, θα έλεγα ότι η ίδια η αισθητική δεκτικότητα του ανθρώπου, όπως και κάθε τι άλλο πάνω του άλλωστε, είναι εξ αρχής πεπερασμένη. Η πρωτοτυπία ως αίτημα καλαισθητικό συνιστά αδιέξοδο, όχι επειδή είναι δύσκολο να επιτευχθεί (δεν είναι – ο τελευταίος αιώνας το απέδειξε). Αλλά επειδή δεν τη χρειαζόμαστε. Οι λιγοστές μορφές που έφτιαξε για μας το παρελθόν, με την απειρία των δυνατών εκδοχών τους, μας φτάνουν και μας περισσεύουν.

* Ο ΚΩΣΤΑΣ ΚΟΥΤΣΟΥΡΕΛΗΣ είναι ποιητής και μεταφραστής.


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

Η επίδραση του Τζον Ρολς στην ευρωπαϊκή σοσιαλδημοκρατία: σκέψεις, εντάσεις, ενστάσεις

Η επίδραση του Τζον Ρολς στην ευρωπαϊκή σοσιαλδημοκρατία: σκέψεις, εντάσεις, ενστάσεις

Μπορεί ένας φιλόσοφος όπως ο John Rowls, που με την «επάλληλη συναίνεση» και τα «εύλογα δόγματά» του, μπορεί να κατηγορηθεί για ελαχιστοποίηση του πολιτικού, να έχει επηρεάσει ένα πολιτικό οργανισμό όπως η σοσιαλδημοκρατία; Μήπως ο τίτλος αυτής της εισήγησης* είναι τραβηγμένος; Θεωρώ πως όχι.

...
«Το δέρμα», του Σέρχιο δελ Μολίνο − Μηχανισμοί κατανόησης της νόσου της ψωρίασης

«Το δέρμα», του Σέρχιο δελ Μολίνο − Μηχανισμοί κατανόησης της νόσου της ψωρίασης

Για το βιβλίο του Sergio del Molino «Το δέρμα» (μτφρ. Μαρία Παλαιολόγου, εκδ. Ίκαρος). Φωτογραφία © Larm Rmah / Unsplash

Του Γιώργου Αθανασιάδη

 

...

Λουίς Γκαρθία Μοντέρο: ένα ποίημα για την Αλμουδένα, τρεις μεταφράσεις

Λουίς Γκαρθία Μοντέρο: ένα ποίημα για την Αλμουδένα, τρεις μεταφράσεις

Τρεις μεταφραστικές απόπειρες ενός ποιήματος του Luis García Montero αφιερωμένο στην Almudena Grandes, που απεβίωσε πρόσφατα.

Tου Κωνσταντίνου Παλαιολόγου

Στις 27 Νοεμβρίου 2021 απεβίωσε στα 61 της χρόνια εξαιτίας ενός καρκίνου, η πολύ σημαντ...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

Διαβάζοντας με τον Νίκο Ορφανό

Διαβάζοντας με τον Νίκο Ορφανό

Πρόσωπα από το χώρο των τεχνών, των ιδεών και του πολιτισμού, αποκαλύπτουν το δικό τους αναγνωστικό χαρακτήρα, τη μύχια σχέση τους με το βιβλίο και την ανάγνωση. Σήμερα, ο ηθοποιός Νίκος Ορφανός απαντά σε 18 κλασικές ή απρόσμενες βιβλιοφιλικές ερωτήσεις.

Επιμέλεια: Book Press

...
«Ο νυχτερινός στο βάθος», του Γιώργου Γκόζη (κριτική)

«Ο νυχτερινός στο βάθος», του Γιώργου Γκόζη (κριτική)

Για τη συλλογή διηγημάτων του Γιώργου Γκόζη «Ο νυχτερινός στο βάθος» που κυκλοφόρησε από τις εκδόσεις Νεφέλη το 2002. Στην κεντρική εικόνα, στιγμιότυπο από τον μεγάλο σεισμό στη Θεσσαλονίκη το 1978. 

Του Παναγιώτη Γούτα

Σε αρκετές περιπτώσεις το π...

Η Στέγη τιμά τον Γιαννούλη Χαλεπά με παράσταση, ταινία μικρού μήκους, έκθεση και βιβλίο

Η Στέγη τιμά τον Γιαννούλη Χαλεπά με παράσταση, ταινία μικρού μήκους, έκθεση και βιβλίο

Ο Γιανούλης Χαλεπάς, η ασκητική μορφή της ελληνικής γλυπτικής που κάποιοι τον αποκάλεσαν «Ροντέν της Ελλάδας» και κάποιοι άλλοι «άγιο, τρελό και καταραμένο καλλιτέχνη», συναντά το σκηνοθετικό βλέμμα της Αργυρώς Χιώτη και τη γραφή του The Boy από τις 10 μέχρι και τις 27 Φεβρουαρίου στην Κεντρική Σκηνή της Στέγης...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

«Το αντίδωρο», της Μαίρης Σπυριδογιαννάκη (προδημοσίευση)

«Το αντίδωρο», της Μαίρης Σπυριδογιαννάκη (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το βιβλίο του Μαίρης Σπυριδογιαννάκη «Το αντίδωρο – Αφού σκέφτομαι θετικά, γιατί μου πάνε όλα στραβά;» το οποίο κυκλοφορεί αυτές τις μέρες από τις εκδόσεις «Η Τέχνη της Ζωής».

Επιμέλεια: Book Press

01 ...

«Η εξαφάνιση του δόκτορος Μίε», του Όλιβερ Χίλµες (προδημοσίευση)

«Η εξαφάνιση του δόκτορος Μίε», του Όλιβερ Χίλµες (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα του Oliver Hilmes «Η εξαφάνιση του δόκτορος Μίε» (μτφρ. Βασίλης Τσαλής), που κυκλοφορεί στις 19 Ιανουαρίου από τις εκδόσεις Κλειδάριθμος.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ ΔΡ ΒΙΚΤΟΡ ΜΙΛΕΡ-ΧΕΣ,
ΔΙΕΥΘΥΝΤΗΣ ΤΟΥ ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΟΥ ...

«Τις Κυριακές που πετούν τα αεροπλάνα», του Γιώργου Πετράκη (προδημοσίευση)

«Τις Κυριακές που πετούν τα αεροπλάνα», του Γιώργου Πετράκη (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση ενός αποσπάσματος από τη συλλογή τριών ιστοριών του Γιώργου Πετράκη «Τις Κυριακές που πετούν τα αεροπλάνα», η οποία θα κυκλοφορήσει τις επόμενες μέρες από τις εκδόσεις Πληθώρα.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Ο Μάρκου στέκεται πίσω απ’ τ...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2021 σύμφωνα με τον Guardian

Τα καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2021 σύμφωνα με τον Guardian

H λίστα του Guardian με τα καλύτερα βιβλία του 2021 περιλαμβάνει πολλά γνώριμα και αγαπητά ονόματα, όπως η Όλγκα Τοκάρτσουκ, ο Καζούο Ισιγκούρο, ο Τζόναθαν Φράνζεν και η Σάλι Ρούνεϊ, μεταξύ άλλων. Με ικανοποίηση διαπιστώσαμε ότι πολλοί από τους συγγραφείς που ξεχώρισαν έχουν ήδη ένα ή περισσότερα βιβλία τους μεταφρα...

Τζορτζ Όργουελ, ένας συγγραφέας του 21ου αιώνα – 35 βιβλία του στα ελληνικά

Τζορτζ Όργουελ, ένας συγγραφέας του 21ου αιώνα – 35 βιβλία του στα ελληνικά

Το 2021 ήταν αναμφίβολα η χρονιά του George Orwell. Ο λόγος; Η απελευθέρωση των δικαιωμάτων του, αφού στα τέλη του 2020 συμπληρώθηκαν 70 χρόνια από τον θάνατό του, που επήλθε, σαν σήμερα, στις 20 Ιανουαρίου του 1950. 

Επιμέλεια: Book Press

Από τις πρώτες μέ...

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2021

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2021

Φέτος περιμέναμε την εκπνοή της χρονιάς πριν συντάξουμε την καθιερωμένη μας πια λίστα με τα καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία της χρονιάς. Ο λόγος είναι ότι τούτες τις Γιορτές, εντονότερα από άλλες χρονιές, έφταναν βιβλία στο γραφείο μας ακόμη και παραμονές Πρωτοχρονιάς. Ακόμη και σημαντικά μυθιστορήματα διεθνώς αναγνωρισ...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΟΥ ΜΗΝΑ

07 Ιανουαρίου 2022 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2021

Φέτος περιμέναμε την εκπνοή της χρονιάς πριν συντάξουμε την καθιερωμένη μας πια λίστα με τα καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία της χρονιάς. Ο λόγος είναι ότι τούτες τις Γιορτέ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

14 Σεπτεμβρίου 2021 ΤΕΛΕΥΤΑΙΑ ΝΕΑ

Τα βιβλία του χειμώνα: Τι θα διαβάσουμε τους μήνες που έρχονται (ανανεωμένο)

Επιλογές βιβλίων από τις προσεχείς εκδόσεις ελληνικής και μεταφρασμένης πεζογραφίας, ποίησης, βιογραφιών και δοκιμίων από 34 εκδοτικούς οίκους. Επιμέλεια: Κώστας Αγορα

ΦΑΚΕΛΟΙ