saligari

«Ποιητική συλλογή του Κυριάκου Χαραλαμπίδη που απευθύνεται σε παιδιά, γεγονός εξαιρετικά σημαντικό, γιατί μας προσφέρει μιαν άλλη όψη ενός από τους κορυφαίους Έλληνες ποιητές». 

Της Άντας Κατσίκη-Γκίβαλου

Η ποίηση με τα ταχταρίσματα και τα νανουρίσματα είναι το πρώτο λογοτεχνικό είδος με το οποίο έρχεται σε επαφή το παιδί από τη βρεφική του ηλικία, και αυτό δεν είναι τυχαίο. Το ενεργοποιεί ρυθμικά αλλά και το χαλαρώνει, ενώ το εισάγει στην κατανόηση αφηρημένων εννοιών μέσα από την οπτικοποίησή τους με την προσωποποίηση, την εικονοποιία και κυρίως τη μεταφορά. Η παιδική ποίηση είναι ίσως το δυσκολότερο λογοτεχνικό είδος, καθώς εύκολα ο δημιουργός καταφεύγει στο διδακτισμό, τη ρυθμική ευκολία ή την απλοϊκότητα νοημάτων που καθιστούν τον ποιητικό λόγο κοινότοπο και συχνά άτεχνο, γιατί νομίζει ότι μ' αυτόν τον τρόπο επικοινωνεί καλύτερα με τον μικρό αναγνώστη. Δεν είναι τυχαίο ότι τόσο στα Ανθολόγια όσο και στα βιβλία της Γλώσσας του Δημοτικού η ποίηση εκπροσωπείται κυρίως από ποιήματα καταξιωμένων δημιουργών, όπως είναι οι Σολωμός, Παλαμάς, Καβάφης, Ελύτης, Σεφέρης, Βρεττάκος, Εμπειρίκος, Εγγονόπουλος, Χαραλαμπίδης, που φέρνουν σε επαφή τους μικρούς αναγνώστες με έργα αισθητικώς αρτιωμένα, διευρύνουν τους ορίζοντές τους και συνάμα τους τέρπουν. Ακόμη, με τον ρυθμό και την αρμονία της ποιητικής έκφρασης και την εικονοπλασία της στροφής η ποίηση επικοινωνεί πιο άμεσα από τον πεζό λόγο με το παιδί-αναγνώστη, ενισχύει τη σχέση του με τη μουσικότητα των λέξεων, ενώ συμβάλλει στην καλλιέργεια της δημιουργικής φαντασίας και στην κοινωνική ευαισθητοποίησή του.

Το Σαλιγκάρι και φεγγάρι είναι η μόνη ποιητική συλλογή του Κυριάκου Χαραλαμπίδη που απευθύνεται σε παιδιά, γεγονός εξαιρετικά σημαντικό, γιατί μας προσφέρει μιαν άλλη όψη ενός από τους κορυφαίους Έλληνες ποιητές. Το έργο του έχει τιμηθεί τόσο στην Ελλάδα όσο και στην Κύπρο, έχει μεταφραστεί στο εξωτερικό σε πολλές γλώσσες και έχει γίνει αντικείμενο μελέτης από πανεπιστημιακούς και κριτικούς.

Ο τίτλος της συλλογής, με το συνταίριασμα δύο λέξεων, σαλιγκάρι και φεγγάρι, που εκφράζουν δυο πραγματικότητες φαινομενικά απομακρυσμένες μεταξύ τους, παραπέμπει στον υπερρεαλισμό και στις νέες σημασιολογικές χρήσεις που αποκτούν οι λέξεις σε ένα γλωσσικό περιβάλλον όπου φαντασία και πραγματικότητα γίνονται ένα. 

Ο τίτλος της συλλογής, με το συνταίριασμα δύο λέξεων, σαλιγκάρι και φεγγάρι, που εκφράζουν δυο πραγματικότητες φαινομενικά απομακρυσμένες μεταξύ τους, παραπέμπει στον υπερρεαλισμό και στις νέες σημασιολογικές χρήσεις που αποκτούν οι λέξεις σε ένα γλωσσικό περιβάλλον όπου φαντασία και πραγματικότητα γίνονται ένα. Ο Χαραλαμπίδης, χρησιμοποιώντας πολλά χαρακτηριστικά του αισθητικού αυτού ρεύματος, δίνει άλλη διάσταση στην καθημερινότητα του παιδιού και ανοίγει τους ορίζοντες του νου του και της φαντασίας. Τα δύο ουσιαστικά του τίτλου, απομακρυσμένα από την καθημερινή χρηστική τους σημασία, τοποθετημένα το ένα δίπλα στο άλλο αποκτούν νέες δυνατότητες συσχετισμών. Η συνάντησή τους συντελείται μέσα σε ένα «μαγνητικό πεδίο» όπου η αμοιβαία έλξη τους καθορίζεται αντικειμενικά από συνειρμούς που δημιουργούν μιαν αλληλουχία. Κάποιους συνειρμούς υποβάλλει ο ποιητής, όπως με το στίχο «στρώνουν ασημί μετάξι» –το σαλιγκάρι με το σάλιο του στη γη, το φεγγάρι με το φως του στον ουρανό–, ενώ άλλους συμπληρώνει ο αναγνώστης ή ο εικονογράφος με τη φαντασία του. Ο ίδιος ο ποιητής, σχολιάζοντας την εικόνα του εξωφύλλου, μας εξομολογήθηκε τη δική του προσέγγιση: «Στην εικόνα του εξωφύλλου το φεγγάρι φαίνεται να αποτελεί το κέλυφος του σαλιγκαριού και να εξαρτά την ύπαρξή του από το μαλακό γαστερόποδο, που το σέρνει μαζί του και το πάει όπου θέλει αυτό. Φανταστείτε ένα ολόγιομο φεγγάρι να το σηκώνει απάνω του ένα σαλιγκάρι! Αυτό το ταπεινό ζωντανό που σέρνεται στο χώμα και που δεν παύει στη συγκεκριμένη περίπτωση να αποτελεί με την ευπάθειά του εκείνο που δίνει και στο φεγγάρι ψυχή. Σαλιγκάρι και φεγγάρι μάς χαρίζουν τη διάσταση ενός κόσμου που ξεκινά από τη γη για να καταλήξει στον ουρανό. Και τα δυο αυτά μαζί, το ταπεινό και το υψηλό, χαράζουν μια κοινή πορεία».

Η ποιητική αυτή συλλογή αποτελείται από είκοσι τέσσερα ποιήματα που αναφέρονται στον κόσμο του παιδιού, στα ενδιαφέροντά του, στην καθημερινότητά του, στη σχολική και κοινωνική ζωή, στη μυθολογία και τη σύγχρονη ιστορία. Παράλληλα προβάλλει, με αφοπλιστική αθωότητα, πανανθρώπινες αξίες και ιδανικά.

Ο Χαραλαμπίδης, διατηρώντας πολλά υφολογικά χαρακτηριστικά της δόκιμης ποιητικής του τέχνης, όπως το χιούμορ, τη λεπτή ειρωνεία, το υπερρεαλιστικό στοιχείο, την αντιστροφή της πραγματικότητας, τα διακείμενα, την επιγραμματικότητα, τον αιφνιδιασμό του απρόοπτου, με λυρικό και κατά κανόνα παιγνιδιάρικο ύφος συνομιλεί με τον μικρό αναγνώστη. Κύριος στόχος του η ευχαρίστηση και η διασκέδαση του δέκτη μέσα από έναν ποιητικό λόγο υψηλής αισθητικής, ο οποίος διεισδύει στην ψυχή του καθιστώντας τον πρόθυμο και ισότιμο συνομιλητή του.

Η παιδικότροπη ποίησή του, μαστορεμένη, ρέουσα και μορφικά απλή, προσφέρεται για πολλαπλές αναγνώσεις που διαφοροποιούνται ανάλογα με τις εμπειρίες του παιδιού, βιωματικές και αναγνωστικές, και την πνευματική και ψυχοσυναισθηματική του ωρίμαση, γι' αυτό και μπορεί να διαβαστεί από ευρεία ηλικιακή γκάμα παιδιών. Εκπλήσσοντας το παιδί με απροσδόκητες εικόνες ή μεταφορές, ο ποιητής αποκαλύπτει υφολογικά του χαρακτηριστικά, όπως αυτό του αιφνιδιασμού που προκαλείται από την αντιστροφή της λογικής χρήσης των λέξεων:

Αν σου δώσω ένα τραγούδι
θα μου πεις ένα λουλούδι;
Αν ψαρέψω δυο λιθάρια
θα ζηλέψουνε τα ψάρια;
(«Πέφτει τόπι»)

Η αντιστροφή της πραγματικότητας κυριαρχεί στα περισσότερα ποιήματα της συλλογής, που με τον ανιμισμό, καθώς και με τη λεξιπλαστική δύναμη του Χαραλαμπίδη, χαρίζουν μιαν απροσδιόριστη φρεσκάδα, υποβάλλουν στο παιδί εκλεπτυσμένη αισθητική ποιότητα, προκαλούν το γέλιο του, διευρύνουν τα όρια της φαντασίας του και ενεργοποιούν την κριτική του σκέψη. Έτσι, η καθημερινότητα αποκτά στοιχεία ιδωμένα με παρθένα ματιά, και το περιβάλλον, φυσικό και κοινωνικό, μετατρέπεται σε μαγεία παράξενων εικόνων και συναισθημάτων:

Ένα πουλάκι μ' ένα μπαστούνι
και μια κιθάρα μ' ένα λαγό,
ένα ζουζούνι μ' ένα κουδούνι
και μια γοργόνα μ' ένα φανό
ζητούν να μ' εύρουν, ψάχνουν για μένα
σε γη, σε πέλαγα κι ουρανό».
(«Διάλειμμα»)

Μια κατηγορία ποιημάτων, ιδιαίτερα ελκυστική, είναι αυτή που αναφέρεται με χαριτωμένο τρόπο σε στοιχεία της γραμματικής ή σε σημεία στίξεως και μετατρέπει την πληροφορία σε παιχνίδι. Στα ποιήματα «Θαυμαστικό», «Άνω τελεία», «Το Άλφα και το Ωμέγα», «Ο πόλεμος της Ωμεγαβήτας», με το παιχνίδι των εικόνων, που εντυπώνουν ανάλαφρα και παιδαγωγικά στο παιδί ιδιότητες των σημείων αυτών, συνυφαίνονται και συναισθήματα, αξίες ή ιδέες ιδιαίτερα σημαντικές. Στην κατηγορία ποιημάτων που στοχεύουν στην πληροφόρηση ανήκουν και δύο «Για το σέλινο» και «Για τη μέλισσα». Αυτά, μαζί με το «Τρελό Καρναβάλι», τα έγραψε ο Χαραλαμπίδης για τη μικρούλα τότε κόρη του Δάφνη και τώρα για την εγγονούλα του Ειρήνη, για να τα απαγγείλουν στο σχολείο. Και εδώ ο ποιητής μετατρέπει την απόκτηση γνώσεων σε ευχάριστη και παιγνιώδη διαδικασία. Το ίδιο το Καρναβάλι, κάτω από τη μάσκα του δίνει την αφορμή να παίξει ο αφηγητής με σύγχρονες καταστάσεις ή και μυθικά πρόσωπα, όπως τον Οδυσσέα και τον Πολύφημο, που τα συμπλέκει με τη ζωή.

Ωστόσο ο ποιητής χειρίζεται με λυρισμό και θέματα της καθημερινής ζωής, όπως τη σχέση των παιδιών με τα ζώα, όπου και σ' αυτά διεισδύουν συναισθήματα αγάπης και αποδοχής του διαφορετικού.

Έχω ένα μικρό σκυλάκι
όμορφο και χαρωπό,
έχει μπλε το 'να ματάκι
και το άλλο καστανό.
[...]
Με το φίλο του το γάτο
στο γρασίδι τ' ουρανού
ζωγραφίζουνε τον ήλιο
με μια μύτη μολυβιoύ.
(«Το σκυλάκι μου»)

Ο μύθος και η ιστορία, οικείες θεματικές στο ποιητικό και δοκιμιακό έργο του Χαραλαμπίδη, τον απασχολούν και στα «παιδικά» του ποιήματα «Αφροδίτη», «Αμμόχωστος» και «Πάνω απ' την πόλη», με αναφορές τόσο στην ελληνική μυθολογία όσο και στη σύγχρονη ιστορία της Κύπρου, και ιδιαίτερα στην εισβολή του 1974 και την καταστροφή της ιδιαίτερης πατρίδας του, της Αμμοχώστου. Με συγκρατημένη συγκίνηση και εύκολα αναγνωρίσιμα από το παιδί-αναγνώστη σύμβολα, τον μυεί σε μια από τις συγκλονιστικότερες στιγμές της ιστορίας μας.

Ο Κυριάκος Χαραλαμπίδης αγκαλιάζει με αστείρευτη αγάπη τα παιδιά και με τη συλλογή αυτή απευθύνεται σ' αυτά, προσκαλώντας τα σε μια συνομιλία με τη δικιά του παιδική ψυχή. Συγκεφαλαιώνουμε λέγοντας ότι τα ποιήματά του δημιουργούν ένα ιδιαίτερα ευχάριστο και παιγνιώδες ποιητικό περιβάλλον και τα εξοικειώνουν με τον ποιητικό λόγο και ρυθμό, με χαμογελαστή πάντα διάθεση, απροσδόκητες εικόνες και μεταφορές. Ακόμη, διεγείρουν τη φαντασία τους, διευρύνουν τη λογική τους, τα «ψυχαγωγούν» με την αρχαία του όρου σημασία και τα καλλιεργούν –το υπογραμμίζουμε– αισθητικά.

Το Σαλιγκάρι και φεγγάρι αποτελεί σταθμό στην ποίηση για παιδιά, συμβάλλοντας καθοριστικά στην ανανέωσή της.

* Η ΆΝΤΑ ΚΑΤΣΙΚΗ-ΓΚΙΒΑΛΟΥ είναι Ομότιμη καθηγήτρια Ελληνικής Φιλολογίας, Παιδαγωγικό Τμήμα Δημοτικής Εκπαίδευσης, Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών.
Τελευταίο βιβλίο της, η μελέτη «Το θαυμαστό ταξίδι - Μελέτες για την παιδική λογοτεχνία» (εκδ. Πατάκη).

 Το κείμενο που δημοσιεύεται εδώ είναι το Επίμετρο της έκδοσης. 


saligari exofΣαλιγκάρι και φεγγάρι
Κυριάκος Χαραλαμπίδης
Εικονογράφηση: Μαριλένα Μελισσηνού
Επίμετρο: Άντα Κατσίκη-Γκίβαλου
Καλειδοσκόπιο 2018
Σελ. 56, τιμή εκδότη: €14,90 
 

politeia link more

 

 


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

Από τη Μαντάμ Σουσού στον Βαρδιάνο στα σπόρκα – Όλα τα βιβλία που έγιναν σειρές

Από τη Μαντάμ Σουσού στον Βαρδιάνο στα σπόρκα – Όλα τα βιβλία που έγιναν σειρές

Λογοτεχνία και τηλεόραση: Τι δίνει «τηλεοπτικότητα» σε ένα λογοτεχνικό έργο; Με ποια κριτήρια επιλέγεται για να μεταφερθεί στη μικρή οθόνη; Κατά πόσο οι τηλεοπτικές μεταφορές ανατροφοδοτούν την ανάγνωση λογοτεχνικών έργων; Ο εξαντλητικός κατάλογος που περιλαμβάνει τα βιβλία που έγιναν σειρές τα τελευταία 50 χρόνια, ...

Λογοτεχνία; Να λείπει, μου αρκεί η επιστήμη!

Λογοτεχνία; Να λείπει, μου αρκεί η επιστήμη!

Λογοτεχνία vs Επιστήμη. Κεντρική εικόνα: Ο Nietzsche σε υπαίθρια αφίσα στην Ubatuba, στη Βραζιλία © mauRÍCIO SANTOS/Unsplash

Του Γιώργου Ν. Περαντωνάκη

Φέτος, διακόσια χρόνια από την Επανάσταση του 1821, ένα από τα ερωτήματα που με απασχολεί ...

Ιστορίες από τη ζωή

Ιστορίες από τη ζωή

Ιστορίες από τη ζωή των αρχαίων ημών – και όχι μόνο.

Του Κώστα Κουτσουρέλη

Συγγενής και σύντροφος του Αλκιβιάδη, ο Αξίοχος (γράφει ο Λυσίας) τον ακολούθησε στην Άβυδο. Εκεί και οι δυο τους νυμφεύθηκαν τη Μεδοντιάδα. Όταν από τον γάμο των τριών γεννήθηκ...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

«Λογοτεχνία εξπρές», του Λάσα Μπουγάτζε (κριτική) – Μαύρο χιούμορ κι αυτοσαρκασμός από τον Καύκασο

«Λογοτεχνία εξπρές», του Λάσα Μπουγάτζε (κριτική) – Μαύρο χιούμορ κι αυτοσαρκασμός από τον Καύκασο

Για το μυθιστόρημα «Λογοτεχνία εξπρές» (μτφρ. Βέρικο Μγκελάτζετου), Λάσα Μπουγάτζε που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Βακχικόν.

Του Γεωργίου Νικ. Σχορετσανίτη

Μερικές φορές αναρωτιέμαι για ποιον γράφω, εκστομίζει ο αφηγητής ετούτου μυθιστορήματος του ...

«Κινηματογραφικοί δημιουργοί», του Θόδωρου Σούμα - Μια μελέτη για τις τάσεις στον κινηματογράφο και τις πλατφόρμες

«Κινηματογραφικοί δημιουργοί», του Θόδωρου Σούμα - Μια μελέτη για τις τάσεις στον κινηματογράφο και τις πλατφόρμες

Κυκλοφόρησε πριν από λίγες μέρες η μελέτη «Κινηματογραφικοί δημιουργοί» του Θόδωρου Σούμα. Στο βιβλίο, που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Αιγόκερως, έχει περιληφθεί και ένα ενδιαφέρον κεφάλαιο σχετικά με τις συνδρομητικές, ιντερνετικές πλατφόρμες και τις τηλεοπτικές σειρές που γνωρίζουν εκρηκτική επιτυχία οδηγώντα...

Hallyu: το κορεατικό κύμα παρασύρει και το αστυνομικό μυθιστόρημα

Hallyu: το κορεατικό κύμα παρασύρει και το αστυνομικό μυθιστόρημα

Η κουλτούρα της Νότιας Κορέας μέσα από δύο αστυνομικά μυθιστορήματα της You-Jeong Jeong και ένα του Kim Un-su. Στην κεντρική εικόνα οι δύο συγγραφείς.

Της Χίλντας Παπαδημητρίου

Πριν από μια πενταετία περίπου, στον εκδοτικό χώρο κυκλοφορούσαν ψιθυρ...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

«Φιλοσοφία της ανθρώπινης αναβάθμισης», του Θεοφάνη Τάση (προδημοσίευση)

«Φιλοσοφία της ανθρώπινης αναβάθμισης», του Θεοφάνη Τάση (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το βιβλίο του Θεοφάνη Τάση «Φιλοσοφία της ανθρώπινης αναβάθμισης», που  θα κυκλοφορήσει τις επόμενες μέρες από τις εκδόσεις Αρμός.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Όμως το πρωταρχικό ερώτημα δεν είναι αν πρέπει, αλλά πρώτ...

«Φοβάμαι, ταυρομάχε», του Πέδρο Λεμεμπέλ (προδημοσίευση)

«Φοβάμαι, ταυρομάχε», του Πέδρο Λεμεμπέλ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα του Pedro Lemebel (1952-2015) «Φοβάμαι, ταυρομάχε» (μτφρ. Κώστας Αθανασίου), το οποίο κυκλοφορεί στις 22 Νοεμβρίου από τις εκδόσεις Καστανιώτη.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Αυτό το βιβλίο προέρχεται από είκο...

«Αφαίας και Τελαμώνος», του Κώστα Β. Κατσουλάρη (προδημοσίευση)

«Αφαίας και Τελαμώνος», του Κώστα Β. Κατσουλάρη (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση ενός διηγήματος από τη συλλογή «Αφαίας και Τελαμώνος» του Κώστα Β. Κατσουλάρη που θα κυκλοφορήσει στις 25 Νοεμβρίου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Δάκρυα που σκουριάζουν στον καιρό *

...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Εδώ Πολυτεχνείο: Όλα όσα πρέπει να γνωρίζουν τα παιδιά σε δυο βιβλία

Εδώ Πολυτεχνείο: Όλα όσα πρέπει να γνωρίζουν τα παιδιά σε δυο βιβλία

Καθώς η χρονική απόσταση που μας χωρίζει από την εξέγερση του Πολυτεχνείου πλησιάζει τον μισό αιώνα, τίθεται το ερώτημα πώς να μιλήσουμε στα σημερινά παιδιά για ένα από τα κομβικότερα γεγονότα της σύγχρονης Ιστορίας της Ελλάδας που για τα ίδια δεν είναι παρά μια αργία μεταξύ 28ης Οκτωβρίου και Χριστουγέννων.

...
11η Σεπτεμβρίου, 20 χρόνια μετά: 20 βιβλία που μας βοήθησαν να κατανοήσουμε

11η Σεπτεμβρίου, 20 χρόνια μετά: 20 βιβλία που μας βοήθησαν να κατανοήσουμε

Είκοσι χρόνια συμπληρώνονται σήμερα από τα γεγονότα που μας εισήγαγαν στον 21ο αιώνα. Ήταν η μεγαλύτερη και πιο σοκαριστική αλληλουχία τρομοκρατικών ενεργειών που έγινε ποτέ, με μερικά λεπτά διαφορά: οι επιθέσεις στους Δίδυμους Πύργους στη Νέα Υόρκη, και στο Πεντάγωνο στην Ουάσιγκτον, την 11η Σεπτεμβρίου του 2001. Α...

Τα ώριμα βιβλία του Αυγούστου: 26 πρόσφατες εκδόσεις

Τα ώριμα βιβλία του Αυγούστου: 26 πρόσφατες εκδόσεις

Οι περισσότεροι από τα τίτλους που παρουσιάζονται εδώ έφτασαν στα χέρια μας πολύ πρόσφατα. Πρόκειται για ενδιαφέροντα βιβλία που στην πλειονότητά τους πέρασαν «κάτω από τα ραντάρ» των βιβλιοπροτάσεων για το καλοκαίρι. Ιδού μερικά από τα καλύτερα. 

Ε...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΟΥ ΜΗΝΑ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

11 Δεκεμβρίου 2020 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2020

Να επιλέξεις τα «καλύτερα» λογοτεχνικά βιβλία από μια χρονιά τόσο πλούσια σε καλούς τίτλους όπως η χρονιά που κλείνει δεν είναι εύκολη υπόθεση. Το αποτολμήσαμε, όπως άλ

ΦΑΚΕΛΟΙ

ΞΕΧΩΡΙΣΑΜΕ

ΝΑ ΑΛΛΟ ΕΝΑ