people looking at paintings

Σκέψεις για τον πεζό λόγο και τη συγγραφή.*

Του Κ.Β. Κατσουλάρη

Ν’ ακούς. Να υποχωρείς. Και να φροντίζεις τη γλώσσα σου. Αυτές είναι οι σπουδαιότερες αρετές του πεζογράφου, όπως τις αντιλαμβάνομαι πλέον μέσα από τη διπλή, συμπληρωματική, ιδιότητα του αναγνώστη-συγγραφέα.

Ν’ ακούς: Να διακρίνεις, μέσα από το βόμβο του κόσμου την ανθρώπινη φωνή, την ατομική μοίρα του συγκεκριμένου προσώπου. Την μοναχική ύπαρξη. Να ακούς τον άλλον, κάθε άλλον, γιατί αυτό που έχει να σου πει (πρέπει να) είναι για σένα ιερό, άσχετα από τις ιδέες σου, τις προκαταλήψεις σου, τις απόψεις σου. Γιατί η πεζογραφία δεν είναι ένα ακόμη μέσο για να προπαγανδίσουμε τις «έτοιμες ιδέες» μας, να προωθήσουμε τις αντιλήψεις μας για την πολιτική, την κοινωνία ή την Ιστορία. Είναι ένας χώρος μέσα στον οποίο μπορούμε να προβάλουμε ιδέες, απόψεις, δρώντας πρόσωπα (πάνω απ’ όλα), και να τα δούμε να αλληλεπιδρούν, να παράγουν νοήματα, να λειτουργούν μέσα από τις αντιφάσεις τους. Οι έννοιες της «πολυφωνίας» και της «διαλογικότητας» που εισήγαγε ο Ρώσος θεωρητικός Μιχαήλ Μπαχτίν δεν είναι θεωρητική μόδα ή αφηρημένες προσεγγίσεις παλαιότερων εποχών: αφορούν τον πυρήνα της σύγχρονης πολυεπίπεδης δημιουργίας. Η πεζογραφία είναι ένας χώρος μέσα στον οποίο οι ιδέες ενσαρκώνονται, εξανθρωπίζονται, συναντούν τα φυσικά όριά τους, υπονομεύεται η παντοδυναμία τους. Από αυτή την άποψη, η πεζογραφία είναι φύσει δημοκρατική τέχνη. Και είναι τέτοια –δημοκρατική– ανεξάρτητα από τις ιδέες ή τις προθέσεις του δημιουργού της.

H παραίτηση του πεζογράφου από τον καθημερινό, εγωπαθή, παντογνώστη εαυτό του, είναι η πλέον σημαίνουσα κίνησή του, κι εν τέλει η πιο γενναιόδωρη. 

Να υποχωρείς: Έγινε ήδη φανερό. Ο πεζογράφος είναι άνθρωπος ταπεινός. Ενώ δεν του λείπουν οι απόψεις (μπορεί να προσκομίσει τόσες πολλές και τόσο πειστικά) ούτε η πολιτική και κοινωνική ευαισθησία (το αντίθετο: και οι δυο αυτές συνιστώσες είναι καίριες στην δική του στράτευση), οφείλει να κάνει το δικό του τρομερό βήμα, που είναι ένα βήμα πίσω. Οπισθοχωρεί, αφήνει τις ιδέες και τις απόψεις του να συνθλιβούν μέσα στις μυλόπετρες της μυθοπλασίας, ώστε να τις μεταπλάσει στη συνέχεια σε κάτι άλλο, που θρέφει την κριτική σκέψη χωρίς να την ποδηγετεί. Αυτή η παραίτηση του πεζογράφου από τον καθημερινό, εγωπαθή, παντογνώστη εαυτό του, είναι η πλέον σημαίνουσα κίνησή του, κι εν τέλει η πιο γενναιόδωρη. Ποιος ζητά από ένα διήγημα, μια νουβέλα ή ένα μυθιστόρημα να του κάνει «κατήχηση»; Σε ποιον αρέσει να του «κουνάνε το δάχτυλο;» Ένας από τους λόγους που καταφεύγουμε στην ανάγνωση λογοτεχνίας δεν είναι άλλωστε για να ξεφύγουμε από τον στενό κορσέ των μονοσήμαντων αντιλήψεων για τη ζωή μας, από τα στερεότυπα που μας καταδυναστεύουν βαθύτερα; Η ανάγνωση είναι μια άσκηση ελευθερίας, ένα άνοιγμα σε άπειρες δυνατότητες και ταυτότητες, μπροστά στην οποία ο πεζογράφος πρέπει να στέκει ταπεινός και να προσπαθεί να την υπηρετεί. Ο εξυπνακισμός και οι σχηματοποιήσεις είναι ο μεγαλύτερος εχθρός της καλής πεζογραφίας.

Η κατάκτηση των ανωτέρω ποιοτήτων είναι απαράβατος όρος για να αρχίσει κανείς να γράφει σοβαρά. Δεν αρκεί βέβαια να έχεις τη σωστή φιλοσοφία ούτε την κατάλληλη ψυχική διαθεσιμότητα, που μόλις περιέγραψα, για να προκύψει πλούσιο και συγκινητικό πεζογραφικό έργο. Δεκάδες άλλα ζητήματα, λιγότερο ή περισσότερο «τεχνικά», πρέπει να ξεπεραστούν, να αντιμετωπιστούν· πρέπει να βρει κανείς λύσεις και διεξόδους που έχουν να κάνουν με το ξεδίπλωμα μιας ιστορίας, της μιας ή των περισσότερων πλοκών που τη συναπαρτίζουν, με την ανάδειξη των χαρακτήρων μέσα από τις πράξεις τους και την εξισορρόπηση όλων αυτών σε μια, κατά το δυνατόν οργανικά συνεπή σύνθεση. Τα ζητήματα είναι πολλά και οι απαντήσεις σε αυτά ποικίλουν, είναι σχεδόν άπειρες, όσες και οι δυνατότητες της λογοτεχνίας να παράγει διαρκώς νέες μορφές. Ο δρόμος για τον συγγραφέα είναι ένας και αναντικατάστατος: η ανάγνωση· η μελέτη των σπουδαίων συγγραφέων ή και των λιγότερο σπουδαίων. Ο συγγραφέας, το ξέρουμε, είναι πρώτα απ’ όλα ένας παθιασμένος και διεισδυτικός αναγνώστης.

Άφησα τελευταίο το ζήτημα της γλώσσας, κάτι που για εμάς τους έλληνες έχει ιδιαίτερη σημασία, αφού μετέχουμε μιας γλώσσας με τεράστιο πλούτο και ιστορία, που έχει ενσωματώσει, ακόμη και στη δημοτική που ομιλούμε, πάμπολλες επιστρώσεις από τη διαχρονική της εξέλιξη. Έτσι, παρότι η πεζογραφία ευνοεί τη χρήση των λέξεων με τρόπο απλό και λειτουργικό, που σέβεται το κοινό νόημα –εδώ, η γλώσσα οφείλει να δίνει χώρο στην εξέλιξη της πλοκής, στο ξεδίπλωμα της ιστορίας, χωρίς να κάνει διαρκώς αισθητή την παρουσία της με τον τρόπο που συνήθως συμβαίνει στην ποίηση, όπου συχνά η γλώσσα βγαίνει μπροστά, ζητά να «κλέψει την παράσταση»–, η γλώσσα παραμένει το σπουδαιότερο και πολυτιμότερο εργαλείο και για τον πεζογράφο. Ο αγώνας του για την τιθάσευση της γλώσσας είναι διαρκής και επίπονος, απαιτεί πολλά περισσότερα από την απόκτηση μιας δεξιότητας: την εμβάπτιση στη ζώσα ιστορία των ανθρώπων που τη μίλησαν και τη μιλούν. Είναι η γλώσσα των μανάδων και των πατεράδων μας, η κοινή μας θάλασσα. Γλώσσα ζωντανή, πάλλουσα και δυναμική. Ο πεζογράφος, υπηρετώντας την τέχνη του, αυτήν υπηρετεί. Από αυτήν πηγάζει και σε αυτήν εκβάλει.

* Ο Κ.Β. ΚΑΤΣΟΥΛΑΡΗΣ είναι συγγραφέας.

Το κείμενο αυτό δημοσιεύτηκε για πρώτη φορά τον Δεκέμβριο του 2016, στην έντυπη έκδοση του ηλεκτρονικού περιοδικού «Ο αναγνώστης».

Ακολουθήστε την bookpress.gr στο Google News και διαβάστε πρώτοι τα θέματα που σας ενδιαφέρουν.


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

Το μήνυμα στη λογοτεχνία

Το μήνυμα στη λογοτεχνία

Σκέψεις για τη λογοτεχνική ανάγνωση, την ερμηνεία των έργων, τα ζητήματα της αισθητικής, της αναπαράστασης και του ρεαλισμού στα σύγχρονα λογοτεχνικά έργα.

Γράφει ο Φώτης Καραμπεσίνης

Αφορμή γι’ αυτό το κείμενο υπήρξε η μόνιμη επωδός που μας συνοδ...

Σκόρπιες σημειώσεις για τον έρωτα και την ευτυχία στο «Λεμονοδάσος» του Κοσμά Πολίτη

Σκόρπιες σημειώσεις για τον έρωτα και την ευτυχία στο «Λεμονοδάσος» του Κοσμά Πολίτη

Σκέψεις και υποθέσεις με αφορμή την επανέκδοση του «Λεμονοδάσους» του Κοσμά Πολίτη από τις Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης, στη σειρά Παλαιά κείμενα, νέες αναγνώσεις, που συνοδεύεται από το κείμενο της Αγγέλας Καστρινάκη «Αναζητώντας το χρυσόμαλλο δέρας: ένα ταξίδι στους μύθους και στα σύμβολα του Λεμονοδάσους».

...
Εκατό χρόνια φιλολογική σκόνη – σκέψεις για την «Έρημη χώρα» του Τ.Σ. Έλιοτ με αφορμή τα 100 χρόνια από την πρώτη έκδοσή της

Εκατό χρόνια φιλολογική σκόνη – σκέψεις για την «Έρημη χώρα» του Τ.Σ. Έλιοτ με αφορμή τα 100 χρόνια από την πρώτη έκδοσή της

Για την «Έρημη χώρα» του Τ.Σ. Έλιοτ: Ο Σεφέρης, οι αναθεωρητικές μεταφράσεις, ο Ρίλκε, ο Χάρολντ Μπλούμ κι ένα ερώτημα: «Στους κόλπους της ποιητικής συντεχνίας, ο φιλολογισμός αυτός δίχως άλλο εξακολουθεί να γοητεύει. Ωστόσο –εκατό χρόνια από την ιστορική πρώτη έκδοση, το ερώτημα είναι θεμιτό– γοητεύει άλλον κανένα;...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

Σοκ στον χώρο του βιβλίου: Πέθανε ο Γενικός Διευθυντής και «ψυχή» της Εθνικής Βιβλιοθήκης, Φίλιππος Τσιμπόγλου

Σοκ στον χώρο του βιβλίου: Πέθανε ο Γενικός Διευθυντής και «ψυχή» της Εθνικής Βιβλιοθήκης, Φίλιππος Τσιμπόγλου

Ο Φίλιππος Τσιμπόγλου, Γενικός Διευθυντής της Εθνικής Βιβλιοθήκης, έφυγε ξαφνικά από τη ζωή σήμερα το πρωί σε ηλικία 66 χρονών.

Επιμέλεια: Book Press

Η ανακοίνωση της Εθνικής Βιβλιοθήκης της Ελλάδος

...
Ο Μάριο Ντεζιάτι, συγγραφέας του μυθιστορήματος «Ασυμβίβαστοι» που τιμήθηκε με το βραβείο Strega 2022, έρχεται στην Αθήνα

Ο Μάριο Ντεζιάτι, συγγραφέας του μυθιστορήματος «Ασυμβίβαστοι» που τιμήθηκε με το βραβείο Strega 2022, έρχεται στην Αθήνα

Ο βραβευμένος συγγραφέας Μάριο Ντεζιάτι θα παρουσιάσει το βιβλίο του στις 9 Φεβρουαρίου 2023, στο Ιταλικό Μορφωτικό Ινστιτούτο Αθηνών.

Επιμέλεια: Book Press

O Mario Desiati, συγγραφέας του μυθιστορήματος Ασυμβίβαστοι (πρωτ. τίτλος Spatriat...

Πέθανε ο πολυβραβευμένος συγγραφέας Αλέξις Ραβέλο – Μεγάλη απώλεια για την ισπανική λογοτεχνία

Πέθανε ο πολυβραβευμένος συγγραφέας Αλέξις Ραβέλο – Μεγάλη απώλεια για την ισπανική λογοτεχνία

Πέθανε το πρωί της Δευτέρας 30 Ιανουαρίου 2023 από καρδιακή προσβολή σε ηλικία 51 ετών ο Ισπανός πολυβραβευμένος συγγραφέας Αλέξις Ραβέλο [Alexis Ravelo] ο οποίος κατείχε εξέχουσα θέση στη σύγχρονη ισπανική λογοτεχνία, έχοντας γράψει πολλά και επιτυχημένα αστυνομικά και όχι μόνο μυθιστορήματα. Μέσα στο 2023, οι εκδό...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

«Ο Βασίλης –ψευδώνυμο Γιάννης– στην αριστερά (1971 - 2008)» του Θόδωρου Σούμα (προδημοσίευση)

«Ο Βασίλης –ψευδώνυμο Γιάννης– στην αριστερά (1971 - 2008)» του Θόδωρου Σούμα (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το πεζογράφημα - πολιτική μαρτυρία του Θόδωρου Σούμα, «Ο Βασίλης –ψευδώνυμο Γιάννης– στην αριστερά (1971 - 2008)» το οποίο θα κυκλοφορήσει την ερχόμενη εβδομάδα από τις εκδόσεις Επίκεντρο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

...
«Τις μέρες που λιγόστευε το φως» του Όιγκεν Ρούγκε (προδημοσίευση)

«Τις μέρες που λιγόστευε το φως» του Όιγκεν Ρούγκε (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα του Όιγκεν Ρούγκε [Eugen Ruge] «Τις μέρες που λιγόστευε το φως» (μτφρ. Τεό Βότσος), το οποίο θα κυκλοφορήσει την ερχόμενη εβδομάδα από τις εκδόσεις Κλειδάριθμος.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

1 ΟΚΤΩΒΡΙ...

«Ιστορίες από ένα περασμένο μέλλον» του Μιχάλη Μακρόπουλου (προδημοσίευση)

«Ιστορίες από ένα περασμένο μέλλον» του Μιχάλη Μακρόπουλου (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από τη συλλογή διηγημάτων του Μιχάλη Μακρόπουλου «Ιστορίες από ένα περασμένο μέλλον», που θα κυκλοφορήσει στις 19 Δεκεμβρίου από τις εκδόσεις Κίχλη.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Γιανγκσὶ-ντιέναο (τρεῖς σκηνὲς)  ...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

7 μυθιστορήματα από όλον τον κόσμο για τους φίλους του φανταστικού

7 μυθιστορήματα από όλον τον κόσμο για τους φίλους του φανταστικού

Πρώτος μήνας του νέου έτους και πριν δούμε τι θα φέρει η φετινή πραγματικότητα ας επιτρέψουμε στον εαυτό μας ένα φανταστικό λογοτεχνικό ταξίδι. Οι εκδόσεις Βακχικόν προτείνουν επτά μυθιστορήματα για τους φίλους του φανταστικού. Γιατί η φαντασία σε πάει παντού...

Επιμέλεια: Book Press

...
Γουίλιαμ Χ. Γκας: «Τα δώδεκα σημαντικότερα βιβλία που διάβασα στη ζωή μου»

Γουίλιαμ Χ. Γκας: «Τα δώδεκα σημαντικότερα βιβλία που διάβασα στη ζωή μου»

Στο βιβλίο του με τίτλο «The William H. Gass Reader», ο Αμερικανός πεζογράφος William H. Gass επέλεξε τα δώδεκα βιβλία που διαμόρφωσαν τη λογοτεχνική ματιά του. Μια λίστα που, όπως σημειώνει και ο ίδιος στην εισαγωγή του, δεν περιλαμβάνει απαραιτήτως τα «δώδεκα καλύτερα βιβλία» που έχει διαβάσει, καθώς «κάθε σπουδαί...

Τα 100 καλύτερα μυθιστορήματα στην αγγλόφωνη πεζογραφία σύμφωνα με τον Γκάρντιαν

Τα 100 καλύτερα μυθιστορήματα στην αγγλόφωνη πεζογραφία σύμφωνα με τον Γκάρντιαν

Ο κριτικός λογοτεχνίας της βρετανικής εφημερίδας, Guardian, Robert McCrum επέλεξε τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία γραμμένα στα αγγλικά. Στη λίστα του εντοπίζουμε έργα που θεωρούνται πλέον κλασικά, από συγγραφείς όπως οι Ντίκενς, Μέλβιλ, κ.ά., καθώς και μυθιστορήματα από τους ΝτεΛίλο, Ισιγκούρο, Ροθ, Κουτσί, κ.ά. ...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΟΥ ΜΗΝΑ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

13 Δεκεμβρίου 2022 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2022

Έφτασε η στιγμή και φέτος για την καθιερωμένη εδώ και χρόνια επιλογή των εκατό από τα καλύτερα βιβλία λογοτεχνίας της χρονιάς που φτάνει σε λίγες μέρες στο τέλος της. Ε

ΦΑΚΕΛΟΙ