alt

Του Γιάννη Λειβαδά

Συνοψίζω εδώ, ανεπαρκώς, από τα διατρέξαντα και τα διατρέχοντα μιας ποίησης, επιχειρώντας συνάμα μέσα από το σύνολο των δοκιμίων και των σημειωμάτων που κατέθεσα την τελευταία δεκαετία∙ για την όποια σημασία μπορεί να έχουν ή να μην έχουν αυτά τα χαμένα λόγια, τα οποία εντούτοις συχνά εντάχθηκαν και ενσωματώθηκαν κατακρεουργημένα σε κείμενα τρίτων, ώστε να φέρουν κάποιο αποτέλεσμα – εφόσον στο αυθεντικό τους σώμα, στον δικό τους χρόνο, γράφτηκαν για το τίποτα. Οι «χρήστες» αυτών των κειμένων χρειάζεται να επανεγκύψουν σε αυτά, να κατανοήσουν τι ακριβώς διαλαμβάνονται, ειδάλλως εκείνο που απολαμβάνουν εκ των προτέρων, με την εσκεμμένη αποφυγή παραπομπών, είναι απλώς η ζέση μίας αψήφισης η οποία θα προκαλέσει έντονη αμηχανία εκ των υστέρων. 

Οι εκροές των αρχών δεν αποσαφηνίζουν πάντοτε τις υποστάσειςτων αρχών από τις οποίες εκπηγάζουν∙ συνήθως δυσχεραίνουν την αίσθηση της εμπειρίας τους.

Από το ένα ποίημα ως το άλλο, από τον έναν ποιητή ως τον άλλον, οι επιθυμίες είναι τελειοποιημένες ως άγνοιες∙ και ως άγνοιες προορίζονται να καταλήξουν επιθυμίες.

Από το ένα ποίημα ως το άλλο, από τον έναν ποιητή ως τον άλλον, οι επιθυμίες είναι τελειοποιημένες ως άγνοιες∙ και ως άγνοιες προορίζονται να καταλήξουν επιθυμίες: άπαξ και τα ενδιάμεσα εκτιθέμενα σημεία επιφόρτησης, αυτά που συντονίζουν την πορεία προς ένα ολοκληρωμένο πλησίασμα, δεν ρέπουν από ανάγκη προς την αποκάλυψη που τα υποδέχεται. 

Συνεπώς όταν εκείνο που επιλέγεται να ιδωθεί, να παρατηρηθεί, αναδεικνύεται από κειμενικά δεδομένα ή από συμπεράσματα επιβεβαιωμένα μακριά από το προσωρινό βίωμα της ποίησης μέσω της ανάγνωσης, μόνο οι συγκλίσεις μιας σκοπιμότητας παραμένουν ζωντανές, ως παράγοντες κατανόησης ενός περιεχομένου το οποίο μοιάζει ανύπαρκτο. Όταν όμως, ανατρέποντας τις προϊδεάσεις και τις επιλεκτικές συγκλίσεις, το περιεχόμενο εντοπιστεί ως υπαρκτό, τότε η ιδέα της προσέγγισής του μοιάζει συνθλιπτική: αρχίζει να ξεχωρίζει η λειτουργία του.

Το περιεχόμενο της ποίησης είναι ανέγκριτο, δημιουργείται τέτοιο, ο ποιητής διέπεται από μία θεμελιακή ανεπάρκεια προς την επίτευξη του γινωμένου. Αυτό τον καθιστά επαρκή, ικανό, να δημιουργήσει ένα ποίημα. Δημιουργώντας το ποίημα, ενισχύει αυτομάτως τη συνέχιση μίας σύγκρισης που συγκρίνει εκείνο που δεν έχει προηγουμένως συγκριθεί, που δεν έχει καταστεί η προσέγγισή του δυνατή. 

Οι εκροές του ποιήματος είναι το νόημά του, το οποίο δεν διαιωνίζει, δεν αφηγείται, δεν μνημονεύει τη σχέση που το δημιούργησε μέσα του. Με λίγα λόγια, δεν υφίσταται κάποια διαμόρφωση μα η διαιώνιση μίας αδιαμορφωσιμότητας η οποία κατορθώνει είτε δεν κατορθώνει να επισύρει κρίσεις.

Η αδιαμορφωσιμότητα αυτή, σε εκείνους που δεν έχουν ρίξει έστω μία φορά το βλέμμα τους στο κενό, προσφέρεται ως αποδεικτικό υλικό μιας αντιποιητικής δυσκολίας η οποία συνεχίζει να γαλουχείται από τις ρώγες του λανθασμένου και του αλάνθαστου. Για τους υπόλοιπους η αδιαμορφωσιμότητα αυτή δεν είναι παρά η ίδια η ποίηση μέσα στον πλούτο των συγκροτήσεων και των επινοήσεών της που πρωτοδημιουργούνται, ούτως ώστε οι ποιητές για μία πρώτη και διαρκή φορά να δοκιμάζονται.

Κάθε μέθοδος σχετική με την ποίηση η οποία ευνοεί τη γέννηση αξιών, στόχων και αναλογιών που τίθενται ως θεμέλιοι λίθοι της προσάρτησή της σε κάποιο ορισμένο «ποιητικό πλαίσιο», ακυρώνει ακουσίως αυτήν την προσπάθεια.

Επομένως, κάθε μέθοδος σχετική με την ποίηση η οποία ευνοεί τη γέννηση αξιών, στόχων και αναλογιών που τίθενται ως θεμέλιοι λίθοι της προσάρτησή της σε κάποιο ορισμένο «ποιητικό πλαίσιο», ακυρώνει ακουσίως αυτήν την προσπάθεια. 

Αυτές οι μέθοδοι λοιπόν, δεν υφίστανται ως πραγματικές μέθοδοι, αλλά ως κραυγαλέες εκφάνσεις των υποστηρικτών τους, οι οποίοι κατατρύχονται από την αδυνατότητα διαφοράς, η οποία κατ’ αυτούς αποτελεί καύμα μίας κοινωνικοβαρούς λαχτάρας, δίδυμη της δικής τους. Ενώ η διαφορά, ήτοι η ποίηση, δεν είναι τίποτε άλλο από εκείνο το αναντικατάστατο που γίνεται.

Δεν είναι λίγα τα όσα συμβαίνουν στα μονοπάτια που κατευθύνονται ή, έστω, μοιάζει να προσεγγίζουν, κάποιον ορίζοντα∙ στις ατραπούς των επιβολών που γεννιούνται από τις συνέπειες όσο και τις ασυνέπειες προς το δόγμα του ποιητικού πλεονεκτήματος. Ειδικώς δε, προς την τραγικοποιημενη όψη αυτού του πλεονεκτήματος. Πρόκειται, για τις παραστάσεις ολοκλήρωσης ενός ήδη ολοκληρωμένου φαινομένου, το οποίο απαστράπτει μέσα στη θετικότητα και τη θετική υπερευαισθησία που το συνθέτουν.

Αυτές οι ολοκληρώσεις, –οι οποίες άπαξ και δεν εξακολουθούμε στην εποχή, λόγου χάρη, ενός εξαίρετου Κόλριτζ– δεν είναι ποίηση, διότι έχουν, το επαναλαμβάνω για πολλοστή φορά, αντικαταστήσει το περιεχόμενο με κάποιον στόχο ή, στις περιπτώσεις των ισχυρών εμφάσεων επί «ερειπίων», το έχουν αντικαταστήσει με κάποιον στόχο πεπερασμένο.

Η ελευθερία μίας προσωπικής, πρωτότυπης γλώσσας, όμως, συγκρούεται αδιάκοπα με των οργάνων της τον περιορισμό, ώστε να γλιτώσει, τουλάχιστον, από τις ιδιοτροπίες της απόλυτης σωστότητας και της απόλυτης διαύγειας. Αυτές, εάν η γλώσσα είναι πράγματι πρωτότυπη, είναι ξεριζωμένες: από τις υποδηλώσεις και την αυτή παρουσία μιας τέτοιας ελευθερίας δημιουργείται το ποίημα. Η ποίηση, δηλαδή, εκτός των άλλων, είναι και μία επιδείνωση που δεν ολοκληρώνει το επιδεινούμενό της.

Δεν είναι λίγα τα ποιήματα που θεωρούνται ανθεκτικά, ανώτερα, με βάση την περιεκτικότητά τους σε συγκεκριμένες αναγωγές και διερμηνεύσεις, οι οποίες, μολονότι μπορεί να υφίστανται ως στοιχεία σε πλαίσια αισθητικών και μη-αισθητικών θεωριών, δεν έχουν επινοηθεί από την ποίηση, ούτε την ποίηση επινοούν. Φανερώνεται λοιπόν στις περιπτώσεις αυτές, οι οποίες δεν είναι τυχαίο πως αναγνωρίζονται ως αξιοπρόσεκτες στην εποχή που διανύουμε, κατά πόσο έχουν παρεισφρήσει στη λεγόμενη επικράτεια της ποίησης κίνητρα και αιτιολογήσεις που όχι μόνο θεσπίζουν τη μακροβιότητα της υπαρξιακής κοινοτοπίας, αλλά επιπλέον, επιβάλλονται ως διαπιστευμένα ποιητικά ιδεώδη.

Όσα περιστρέφονται δεν είναι υποχρεωτικά (παιδικές) σβούρες και δεν διαθέτουν την ίδια διάρκεια περιστροφής. Η ακίδα δεν είναι πάντοτε αναγκαία, ένα σημείο ισορροπίας δεν πάντοτε εμφανές ή ακόμη και υπαρκτό: το, σύμφωνα με ορισμένες ορέξεις, παλαίφατο παιχνίδισμα μεταξύ κατάφασης και άρνησης, το οποίο, μοιραία, καταλήγει πάντοτε στη μία ή στην άλλη, δεν αποτελεί επίδοση μα αποφυγή, και όποτε αξιολογείται ως επίδοση, ο αξιολογητής είτε δεν γνωρίζει το αντικείμενό του, είτε ψεύδεται. 

Συνήθως συμβαίνει το πρώτο, καθώς αυτό καταδεικνύεται από το ποιόν αυτών των υποστηρίξεων: η λατρεία προς το απότμημα ως ξεγλίστρημα από την περιπετειώδη δυσκολία του όλου.  

Η φύση του ανθρώπου, το ατόμου, δεν περιορίζεται στην ιδιότητά του ως μέρος ενός συνόλου, έχει συνάμα την ικανότητα να αποτελέσει την ολική εκδήλωση ενός συνόλου, ενός κόσμου – ήτοι, να υπερβεί τη μερική του ιδιότητα, η οποία υφίσταται μόνο γι’ αυτόν τον λόγο, ώστε να στραφεί προς το αληθινό (αυτό τον όρο που αναστατώνει τόσο τους ποιητίσκους μα θρέφει τους ποιητές). 

Οι επιχειρήσεις των προαναφερθέντων παραταξιακών συστήνουν ατερμάτιστα υποσυστήματα όπου εικονικά αποτμήματα παίζουν τον ρόλο των εκούσιων συντονιστών, πετυχαίνουν όλους τους στόχους που θέτουν – διότι δεν διαθέτουν, δεν δημιουργούν, ούτε ίχνος περιεχομένου

Οι παραταξιακές κριτικές και ποιήσεις που θέλουν και απαιτούν, κατά τρόπο λυσσαλέο, τον πλήρη σημασιολογικό και ενεργειακό εγκλωβισμό της ποίησης, του ποιητή∙ αρνούνται και θα αρνούνται αιωνίως να ομολογήσουν πως ο ποιητής έχει υπερβεί την κατάσταση του αποτμήματος, έχει επαναπροσδιορίσει τις ιδιότητες του αυτού, του όλου, από το οποίο είχε αποσπαστεί και πραγματοποιεί σε αυτό την επαναφορά του. Η πραγματοποίηση αυτής της επαναφοράς, η δημιουργία αυτής της επαναφοράς είναι η ποίηση. 

Οι επιχειρήσεις των προαναφερθέντων παραταξιακών συστήνουν ατερμάτιστα υποσυστήματα όπου εικονικά αποτμήματα παίζουν τον ρόλο των εκούσιων συντονιστών, πετυχαίνουν όλους τους στόχους που θέτουν – διότι δεν διαθέτουν, δεν δημιουργούν, ούτε ίχνος περιεχομένου

Αυτό ισχύει, λοιπόν, γιατί η αισθητική, όσο και η ίδια η τέχνη (του λόγου) δεν είναι παρά η εμπειρία αυτής της επαναφοράς σε μία γνωσιακή, δηλαδή χρονική, τροχιά της οποίας η πρόοδος είναι περιορισμένη, μα διόλου, για την ποίηση, περιοριστική. Η αντίδρομη αυτή τροχιά της ποίησης περιέχει την αιτιότητά της.

Το ποίημα, δηλώνει το πεδίο εκείνο στο οποίο έχουμε εισέλθει, δίχως να έχουμε οπωσδήποτε ολοκληρώσει την κατανόηση εκείνου στο οποίο έχουμε εισέλθει∙ παραμένουμε υποκείμενοι κάποιας συνέπειας η οποία δεν μας καθιστά ολοκληρωμένους αλλά αποξενωμένους.

* Ο ΓΙΑΝΝΗΣ ΛΕΙΒΑΔΑΣ είναι ποιητής.


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

Αδελφικό, της Βάσιας Τζανακάρη

Αδελφικό, της Βάσιας Τζανακάρη

Για το μυθιστόρημα της Βάσιας Τζανακάρη «Αδελφικό» (εκδ. Μεταίχμιο). Κεντρική εικόνα: Μια κομβική σκηνή της ιστορίας © από το αρχείο της συγγραφέως.

Της Δέσποινας Χαλβατζή

Από τους Έντεκα Μικρούς Φόνους – Ιστορίες εμπνευσμένες από τρ...

«Περιμένοντας τους βαρβάρους», του Κ.Π. Καβάφη – Καταδικάζοντας τη μοιρολατρία

«Περιμένοντας τους βαρβάρους», του Κ.Π. Καβάφη – Καταδικάζοντας τη μοιρολατρία

Το άρθρο αυτό είναι μέρος μιας ευρύτερης μελέτης με θέμα τους «Πληθυντικούς κόσμους του Κ. Καβάφη», όπου εξετάζονται σύνολα ανθρώπων και πολιτισμικές ομάδες, οι οποίες διασταυρώνονται μεταξύ τους μέσα στα ποιήματα του Αλεξανδρινού. Φωτογραφία: Πορτρέτο του Καβάφη σε ώριμη ηλικία στο διαμέρισμά του στην Αλεξάνδρεια (...

Η δημοτική γλώσσα και η χούντα των συνταγματαρχών

Η δημοτική γλώσσα και η χούντα των συνταγματαρχών

Τη στενή σχέση της ιδεολογίας της δικτατορίας της 21ης Απριλίου με μια αρχαΐζουσα εκδοχή της γλώσσας, που προσπάθησε το καθεστώς να επιβάλλει, εξετάζει η διδάκτωρ φιλολογίας Μαρία Μποντίλα. Για την επιχειρηματολογία της χρησιμοποιεί τις τρεις εκδόσεις του τόμου «Εθνική Γλώσσα», τα οκτώ τεύχη του περιοδικού ...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

Σχετικά με το τίποτα: Γούντι Άλεν εκ βαθέων

Σχετικά με το τίποτα: Γούντι Άλεν εκ βαθέων

Για την αυτοβιογραφία του Woody Allen «Σχετικά με το τίποτα» (μτφρ. Γιώργος-Ίκαρος Μπαμπασάκης, εκδ. Ψυχογιός).

Του Κυριάκου Αθανασιάδη

Για να το πούμε από την αρχή: μολονότι οι περισσότεροι θα πάρουν αυτό το βιβλίο για τον πόλεμο της Μία ...

5 λεπτά με τον Αντώνη Χαριστό

5 λεπτά με τον Αντώνη Χαριστό

Πέντε λεπτά με έναν συγγραφέα. Σήμερα, ο Αντώνης Χαριστός με αφορμή το μυθιστόρημα «Οι μαστοί των Αθηνών», που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Γράφημα.

Επιμέλεια: Book Press

Πώς ξεκινήσατε να γράφετε το βιβλίο σας; Θυμάστε το αρχικό ερέθισμα; ...

Μαξ Φρις: «Η ζήλια είναι ο φόβος της σύγκρισης»

Μαξ Φρις: «Η ζήλια είναι ο φόβος της σύγκρισης»

Μια μέρα σαν σήμερα, 15 Μαΐου 1911, γεννήθηκε στη Ζυρίχη ο Μαξ Φρις, ένας από τους σημαντικότερους εκπροσώπους της μεταπολεμικής γερμανόφωνης λογοτεχνίας. 

Του Λεωνίδα Καλούση

Ο Μαξ Φρις μεγάλωσε στη Ζυρίχη με τον πατέρα του, Φραντς Μπρούνο Φρις κ...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

Ημέρα της μητέρας, της Νέλε Νόιχαους (προδημοσίευση)

Ημέρα της μητέρας, της Νέλε Νόιχαους (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα της Nele Neuhaus «Ημέρα της μητέρας» (μτφρ. Βασίλης Τσαλής), το οποίο κυκλοφορεί στις 17 Μαΐου από τις εκδόσεις Κλειδάριθμος.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Κάθε φτυαριά κοσκινιζόταν σχολαστικά, τα αντικε...

Στη σκοτεινή πλευρά του φεγγαριού, της Έλενας Χουζούρη (προδημοσίευση)

Στη σκοτεινή πλευρά του φεγγαριού, της Έλενας Χουζούρη (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα της Έλενας Χουζούρη «Στη σκοτεινή πλευρά του φεγγαριού – Μια παλιά ιστορία», το οποίο κυκλοφορεί στις 20 Μαΐου από τις εκδόσεις Πατάκη.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Ι ...

Σύγχρονα κάτοπτρα της ελληνικότητας, της Αλεξάνδρας Δεληγιώργη (προδημοσίευση)

Σύγχρονα κάτοπτρα της ελληνικότητας, της Αλεξάνδρας Δεληγιώργη (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το βιβλίο της Αλεξάνδρας Δεληγιώργη «Σύγχρονα κάτοπτρα της ελληνικότητας – Ιδέες και Ιδεολογήματα στον 20ο αιώνα», το οποίο κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Αρμός.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

«…επιχειρώντας, έτσι, μια συνοπτικ...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Οκτώ καλά αστυνομικά μυθιστορήματα

Οκτώ καλά αστυνομικά μυθιστορήματα

Επιλογή οκτώ μεταφρασμένων αστυνομικών μυθιστορημάτων από τις πρόσφατες κυκλοφορίες.

Της Χίλντας Παπαδημητρίου

...

Τσερνομπίλ: 35 χρόνια μετά, οκτώ βιβλία

Τσερνομπίλ: 35 χρόνια μετά, οκτώ βιβλία

Ήταν Σάββατο του Λαζάρου 26 Απριλίου 1986 όταν σημειώθηκε το μεγαλύτερο, μέχρι τότε, πυρηνικό δυστύχημα στην ιστορία. Μια σειρά εκρήξεων προκάλεσε την καταστροφή του αντιδραστήρα 4 του Πυρηνικού Σταθμού Παραγωγής Ενέργειας στο Τσερνομπίλ της τότε Σοβιετικής Ένωσης και σημερινής Ουκρανίας. Τριάντε πέντε χρόνια μετά, ...

Κακοποίηση: Βιβλία για παιδιά κι εφήβους που μιλούν ανοιχτά

Κακοποίηση: Βιβλία για παιδιά κι εφήβους που μιλούν ανοιχτά

Πώς μιλάμε στα παιδιά για τη σεξουαλική κακοποίηση; Για τη βία που βιώνουν συνομίλικοί τους, για τα τραύματα, την οδυνηρή και μοναχική πορεία των θυμάτων μέχρι που ορισμένα, λίγα, παιδιά καταφέρνουν να βρουν το κουράγιο και τα λόγια για να μιλήσουν; Πώς αποτυπώνουν οι συγγραφείς βιβλίων για παιδιά και για εφήβους τη...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΟΥ ΜΗΝΑ

22 Απριλίου 2021 ΤΕΛΕΥΤΑΙΑ ΝΕΑ

Αυτά είναι τα έξι βιβλία που διεκδικούν το International Booker Prize 2021

Ανακοινώθηκαν τα έξι βιβλία μεταφρασμένης πεζογραφίας στα αγγλικά, τα οποία διεκδικούν το International Booker Prize 2021. Δείτε ποια βιβλία έχουν μεταφραστεί στα

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

11 Δεκεμβρίου 2020 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2020

Να επιλέξεις τα «καλύτερα» λογοτεχνικά βιβλία από μια χρονιά τόσο πλούσια σε καλούς τίτλους όπως η χρονιά που κλείνει δεν είναι εύκολη υπόθεση. Το αποτολμήσαμε, όπως άλ

ΦΑΚΕΛΟΙ