ginsberg reading700

Του Κώστα Κουτσουρέλη

Αγάπησα τις λέξεις πολύ προτού καταφέρω να τις διαβάσω. Τι αντιπροσώπευαν, τι συμβόλιζαν και τι σήμαιναν, με απασχόλησε πολύ αργότερα. Μόνο ο ήχος τους μ’ ένοιαζε, την ώρα εκείνη που ξεπήδαγαν απ’ τα χείλη κάποιων ενήλικων όντων, ολότελα αδιάφορων και ακατανόητων σε μένα. - ΝΤΥΛΑΝ ΤΟΜΑΣ

Κι εγώ δεν ξέρω πόσες φορές στ’ αλήθεια το έχω ακούσει. Οι ποιητές, λέει, διαβάζουν την ποίηση καλύτερα από τους ηθοποιούς. Το έχω ακούσει, φυσικά, από ποιητές. Γιατί όλοι οι υπόλοιποι ξέρουν καλά ότι, πλην εξαιρέσεων σπανίων, αυτό το πράγμα που μας σερβίρεται στις λογοτεχνικές εκδηλώσεις ως ανάγνωση ποιητών (τη λέξη απαγγελία δεν τολμά σχεδόν κανείς πια να την πιάσει στο στόμα του) είναι η πιο ανούσια φθογγική ακολουθία που μπορεί τα δονήσει τα τύμπανα των ανθρώπινων ώτων. Ένα ξέπνοο και ακαταλαβίστικο μουρμούρισμα που είτε ποίημα ακούς είτε τον τηλεφωνικό κατάλογο είναι ένα και το αυτό.

Ο Αλέκος Σακελλάριος σε μια ταινία του βάζει τον Ντίνο Ηλιόπουλο να εκθέτει ως εξής τις αισθητικές προδιαγραφές τοιούτων απαγγελιών. Δεν χρειάζεται καν να το πεις ολόκληρο το ποίημα, δασκαλεύει την Αλίκη Βουγιουκλάκη. «Το μόνο που ενδιαφέρει είναι να το απαγγείλεις με μια φωνή άχρωμη, συρτή και μελαγχολικιά». Η σπόντα εδώ πάει φυσικά στον Σεφέρη. Και πράγματι, ο ντροπαλός σεφερικός τόνος απαγγελίας φαίνεται να έχει στοιχειώσει τους σύγχρονους λυρικούς λάρυγγες. Δεν εξηγείται αλλιώς ότι είναι εκείνος που έκανε σχολή κι όχι ο θεσπέσιος Ανδρέας Εμπειρίκος. Ας συγκρίνει απλώς κανείς εκείνο το ηχητικά ασπαίρον, το λαμπερό "Εις την Οδόν των Φιλελλήνων" με τη χλωμή και σερνάμενη "Κίχλη", το «μες στην καρδιά του θέρους» του ενός με το «θά ’ταν εφτά περίπου» του άλλου...

Όσο για τους ηθοποιούς και μόνο η σύγκρισή τους με τους ποιητές στην απαγγελία είναι υπόθεση αστεία, τόσο ουρανομήκης είναι η υπεροχή τους. 

Όσο για τους ηθοποιούς και μόνο η σύγκρισή τους με τους ποιητές στην απαγγελία είναι υπόθεση αστεία, τόσο ουρανομήκης είναι η υπεροχή τους. Όσοι έχουν ακούσει τον Γιάννη Βαρβέρη να διαβάζει ποιήματά του, ξέρουν ότι το έκανε καλά. Όμως εμπρός στον Μηνά Χατζησάββα εκείνου του Μάρτη του 2015 στο Μέγαρο όταν μας διάβασε Βαρβέρη, και ο ίδιος ο Βαρβέρης θα υποκλινόταν και θα του παραχωρούσε αυθωρεί την σκηνή. Όποιος είχε την τύχη να ακούσει τον Ηλία Λογοθέτη να απαγγέλλει από στήθους Μαλακάση ή Αλέξανδρο Σχινά, τον Βασίλη Παπαβασιλείου να ερμηνεύει Εγγονόπουλο ή Ρίτσο, τον Μιχάλη Βιρβιδάκη να δίνει φωνή στην ποίηση του Χιόνη, τον Μπρούνο Γκαντς να προφέρει με δόνηση συγκλονιστική τους στίχους του Χαίλντερλιν, ξέρει ότι έναν σπουδαίο ηθοποιό σε εκφραστική δύναμη κανείς δεν τον φτάνει. Ακόμη και η πιο μέτρια απαγγελία ηθοποιού, εκεί όπου λ.χ. ο απαγγέλλων δεν κατανοεί επαρκώς το ποίημα κι αυτό γίνεται φανερό, ακόμη κι αυτή αφήνει πίσω της κάτι, έναν τόνο διαυγή, μια φράση μαρμαίρουσα, δυο τρεις ολοζώντανες λέξεις. Απεναντίας, για να αποκομίσεις κάτι από την ανάγνωση ενός ποιητή, πρέπει συνήθως να έχεις προμελετήσει το κείμενο ή να το έχεις εμπρός σου –  και ποιος το κάνει;

Είναι αλήθεια ότι η πλειονότητα των νυν γραφομένων ποιημάτων, ήδη από κατασκευής του, δεν προσφέρεται για δημόσια εκφορά. Είναι ποιήματα του ματιού, ερμητικά, σκοτεινά, νοηματικά θολά ή δυσπρόσιτα, αφού κατά το μάλλον ή ήττον προσγράφονται σε μια τέτοια παράδοση, που δίδει την προτεραιότητα στον αναγνώστη. Τους λείπει με δυο λόγια η αναφορική σαφήνεια, ένα κάποιο αφηγηματικό νήμα, η αμεσότητα του θέματος, που είτε είναι βιωματικό ή στοχαστικό, ιδιωτικό ή δημόσιο, θα ’πρεπε να ’ναι συνάμα και ακουστικά "ευανάγνωστο», κατάλληλο να ερεθίσει το αυτί.

Είναι αλήθεια ότι η πλειονότητα των νυν γραφομένων ποιημάτων, ήδη από κατασκευής του, δεν προσφέρεται για δημόσια εκφορά. Είναι ποιήματα του ματιού, ερμητικά, σκοτεινά, νοηματικά θολά ή δυσπρόσιτα, αφού κατά το μάλλον ή ήττον προσγράφονται σε μια τέτοια παράδοση, που δίδει την προτεραιότητα στον αναγνώστη.  

Προσέτι έχουν στερηθεί σχεδόν ολότελα τα θέλγητρα τα ακροαματικά της παλιάς ποίησης, εκείνα τα χαρακτηριστικά που καθιστούσαν ανέκαθεν τους στίχους χάρμα ακοής: ρίμες και μέτρο, ρυθμικά ή μελικά μοτίβα, το παιχνίδισμα με τους φθόγγους, τις συνηχήσεις, τις παρηχήσεις... Με δυο λόγια δεν έχουν ακουστή αρχιτεκτονική, αρμονία εντυπωτική, ή για να το πω αλλιώς: γλωσσική υλικότητα, στόφα λαλική, απελευθερωμένη από την αφωνία του χαρτιού και τους άηχους μορμυρισμούς της οφθαλμανάγνωσης.

Παρ’ όλα αυτά, ακόμη και ο σκοτεινότερος και ο πιο πεζολόγος ποιητής έχει κάποια κείμενα στα χαρτιά του που, αν μην τι άλλο, εμπρός στα υπόλοιπα, είναι καταλληλότερα ώστε να διαβαστούν. Και προκαλεί εντύπωση ότι σπανίως τα επιλέγει. Ότι, γενικά, οι ποιητές μοιάζει να μην λαμβάνουν διόλου υπ’ όψιν τους τις συνθήκες και το ακροατήριο στο οποίο καλούνται να παρουσιαστούν.

Κι όμως, δεν κάνουν όλα τα ποιήματα για όλους τους χώρους, για κάθε είδος κοινού. Άλλη πρέπει να είναι η επιλογή όταν διαβάζει κανείς ενώπιον ομοτέχνων κατά κύριο λόγο, και άλλη όταν το κοινό, όπως συχνά στις συνοικίες της πρωτεύουσας ή την επαρχία, είναι απλώς φιλόμουσο ή εν πάση περιπτώσει δεν ανήκει άμεσα στο στενό σινάφι. Άλλη όταν η αίθουσα είναι μικρή και οι παριστάμενοι λίγοι, και άλλη στη σάλα ενός θεάτρου, λ.χ. στο Μέγαρο Μουσικής. Και εκτός από τα ποιήματα, άλλη πρέπει να είναι και η ανάγνωσή τους, αναλόγως των συνθηκών. Εσωτερικότερη, μυχιότερη στους μικρούς χώρους και στα μικρά ακροατήρια, χωρίς πολλά πολλά εισαγωγικά και διευκρινίσεις· δυναμικότερη, ποικιλότερη στους μεγάλους, των πολλών παρισταμένων.

Σ’ αυτή τη δεύτερη περίπτωση, απαιτείται κανονική σκηνοθεσία, η λεπτομερής οικοδόμηση ενός προγράμματος δηλαδή, και η εξοικείωση μ’ αυτό. Αυτό πάλι σημαίνει πρακτικά: προετοιμασία και πρόβες. Το ότι διαβάζει κανείς κείμενα δικά του, δεν σημαίνει ότι είναι και σε θέση να τα υποστηρίξει αναγνωστικά ανά πάσα στιγμή. Η πρόδηλη αμηχανία των ποιητών στο βήμα, που τόσο συχνά συναντάμε στις εκδηλώσεις, δεν μαρτυρεί γνησιότητα ή ειλικρίνεια, όπως ίσως νομίζουν μερικοί. Αλλά προχειρότητα και ασέβεια προς τον ακροατή.

Ο τρόπος με τον οποίο ένας ποιητής βλέπει ένα ποίημά του κι αυτός αλλάζει. Και μόνο με την τριβή, την επανειλημμένη δοκιμή, μπορεί κανείς να συνειδητοποιήσει εγκαίρως και να χειριστεί αυτή την μεταβολή.

Ύστερα, συν τω χρόνω, όπως και με τους ηθοποιούς, η ερμηνεία ωριμάζει, εξελίσσεται. Ο τρόπος με τον οποίο ένας ποιητής βλέπει ένα ποίημά του κι αυτός αλλάζει. Και μόνο με την τριβή, την επανειλημμένη δοκιμή, μπορεί κανείς να συνειδητοποιήσει εγκαίρως και να χειριστεί αυτή την μεταβολή. Υπάρχει λόγος που οι ηθοποιοί εξακολουθούν τις πρόβες και μετά το ανέβασμα της παράστασης. Ιδίως στις μεγάλες αίθουσες, μερικές βασικές γνώσεις ρητορικής, υποκριτικής, ιδίως ορθοφωνίας, εμπειρικά ή αλλιώς αποκτημένες, είναι εκ των ων ουκ άνευ. Και θα έπρατταν άριστα οι διδάσκοντες στα διάφορα προγράμματα δημιουργικής γραφής, αφήνοντας για λίγο στην άκρη τις ποιητολογικές θεωρίες του Γέηλ ή της Σορβώνης, αν βοηθούσαν τους μαθητές τους να τις αποκτήσουν.

Ακόμη καλύτερα θα ήταν αν είχαμε επαγγελματίες απαγγελείς, όπως υπάρχουν στο εξωτερικό, περφόρμερ ή θιάσους ποιητικούς, μόνιμα γκρουπ ή ανσάμπλ, ειδικευμένους στην παράσταση ποιημάτων. Τα πειράματα που έχουν γίνει προς σ’ αυτή την κατεύθυνση, και εδώ και αλλού, προέρχονται συνήθως από τον χώρο του θεάτρου, όχι εκείνον της λογοτεχνίας. Η επιτυχία τους όμως δείχνει ότι υπάρχει κοινό ενδιαφερόμενο να παρακολουθήσει μια σοβαρή, πάει να πει επαγγελματική, ποιητική παράσταση – και να πληρώσει εισιτήριο γι’ αυτό. Και ασφαλώς, αν το πράγμα πιάσει ρίζες και γίνει θεσμός, θα βρεθούν κάποια στιγμή και ποιητές πρόθυμοι να ξεκόψουν από την αγαπημένη τους εσωστρέφεια προκειμένου να ψυχαγωγήσουν ένα τέτοιο κοινό.

Οι παλιότεροι ποιητές, ένας Παλαμάς, ένας Σικελιανός λ.χ., τις βασικές αυτές γνώσεις τις είχαν. Γι’ αυτό και διάβαζαν, το ακούμε στις λιγοστές ηχογραφήσεις που μας άφησαν, όπως πρέπει: σαν ηθοποιοί. Κι ας μη μας ξενίζει ο στόμφος που διακρίνουμε στις απαγγελίες τους. Ο στόμφος, η ρητορική έμφαση, ας μην το ξεχνάμε, ήταν τότε αναγκαία – η πολυτέλεια των μικρομεγαφώνων δεν υπήρχε, για ν’ ακουστείς σε μια κατάμεστη αίθουσα ή μια ανοιχτή πλατεία έπρεπε να βάλεις τα δυνατά σου. Ακόμη και ο Καβάφης, μας λένε, διάβαζε με κάποιο στόμφο τα ποιήματά του. Οι τωρινοί, μ’ όλες αυτές τις τεχνικές ανέσεις που έχουν στη διάθεσή τους, πώς τα καταφέρνουν κι οι στίχοι τους θαλασσοπνίγονται μεταξύ χορδών φωνής και έρκους οδόντων;

* Ο ΚΩΣΤΑΣ ΚΟΥΤΣΟΥΡΕΛΗΣ είναι ποιητής και μεταφραστής.

** Στην κεντρική εικόνα, ο Allen Ginsberg διαβάζει ποίησή του στο Royal Albert Hall, στο Λονδίνο, κατά την πρώτη International Poetry Incarnation, στις 11 Ιουνίου του 1965. 

 

Ακολουθήστε την bookpress.gr στο Google News και διαβάστε πρώτοι τα θέματα που σας ενδιαφέρουν.


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

«Ποίος ο πρώτος των ζώντων ποιητών;»

«Ποίος ο πρώτος των ζώντων ποιητών;»

Στο ερώτημα ποιος είναι ο μεγαλύτερος ποιητής που ανέδειξε η νεώτερη Ελλάδα, απαντήσεις κατά καιρούς έχουν δοθεί ποικίλες, με το όνομα του Σολωμού, τα τελευταία εκατό χρόνια αν μη τι άλλο, να επικρατεί. Σε κάθε περίπτωση, είναι και ζήτημα υποκειμενικό, οι εποχές μεταξύ τους δύσκολα ζυγιάζονται και μετριούνται με κρι...

«Να σαλεύει κάτι είδε στον σκοροφαγωμένο Παλαμά»

«Να σαλεύει κάτι είδε στον σκοροφαγωμένο Παλαμά»

Για την ποιητική συλλογή της Ειρήνης Γιαννάκη «Η αλφαβήτα των πραγμάτων» (εκδ. Μελάνι).

Του Κώστα Κουτσουρέλη

Ο Άρης Μπερλής, που πρόσφατα αποχαιρετήσαμ...

Ηλίας Λάγιος, 25 χρόνια μετά

Ηλίας Λάγιος, 25 χρόνια μετά

Του Κώστα Κουτσουρέλη

Το «Προτελευταίο ποίημα» του Ηλία Λάγιου γράφτηκε 25 χρόνια πριν, στις 21.7.1992, όπως υποσημειώνει ο ποιητής. Παρότι «προτελευταίο», είναι το επιλογικό της συλλογής του Το βιβλίο τη...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

Μενδώνη και Γιατρομανωλάκης στήνουν νέο ΕΚΕΒΙ χωρίς διαβούλευση – Τι καταγγέλλουν οι εκδότες

Μενδώνη και Γιατρομανωλάκης στήνουν νέο ΕΚΕΒΙ χωρίς διαβούλευση – Τι καταγγέλλουν οι εκδότες

Η ηγεσία του υπουργείου Πολιτισμού, Μενδώνη και Γιατρομανωλάκης, στήνει νέο ΕΚΕΒΙ ερήμην εκδοτών και συγγραφέων. Τα σωματεία των εκδοτών καταγγέλλουν ότι δεν υπήρξε καμία ανταπόκριση στα αιτήματά τους για συνάντηση και ζητούν από το υπουργείο, την ύστατη ώρα, να κληθούν για να συνεργαστούν. Φωτογραφία: Το κτίριο που...

«Αστικά βήματα» του Γιώργου Ν. Θεοχάρη (κριτική)

«Αστικά βήματα» του Γιώργου Ν. Θεοχάρη (κριτική)

Για την ποιητική και φωτογραφική συλλογή του Γιώργου Ν. Θεοχάρη «Αστικά βήματα» (εκδ. ΑΩ). Στην κεντρική εικόνα, φωτογραφία του Thorsten Koch.

Γράφει η Διώνη Δημητριάδου

Αναπαράσταση συναισθημάτων με λόγο και ε...

«Διάλογοι με την αρχαιότητα»: Μία εκδήλωση για τη βία, τον έρωτα και τα παράδοξα στον ελληνορωμαϊκό κόσμο

«Διάλογοι με την αρχαιότητα»: Μία εκδήλωση για τη βία, τον έρωτα και τα παράδοξα στον ελληνορωμαϊκό κόσμο

Οι Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης σας προσκαλούν στην εκδήλωση «Βία, έρωτας και παράδοξα στον ελληνικό και ρωμαϊκό κόσμο. Αναγνώσεις από τους πρόσφατους τόμους της σειράς Διάλογοι με την αρχαιότητα».

Επιμέλεια: Book Press

...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

«Ο Βασίλης –ψευδώνυμο Γιάννης– στην αριστερά (1971 - 2008)» του Θόδωρου Σούμα (προδημοσίευση)

«Ο Βασίλης –ψευδώνυμο Γιάννης– στην αριστερά (1971 - 2008)» του Θόδωρου Σούμα (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το πεζογράφημα - πολιτική μαρτυρία του Θόδωρου Σούμα, «Ο Βασίλης –ψευδώνυμο Γιάννης– στην αριστερά (1971 - 2008)» το οποίο θα κυκλοφορήσει την ερχόμενη εβδομάδα από τις εκδόσεις Επίκεντρο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

...
«Τις μέρες που λιγόστευε το φως» του Όιγκεν Ρούγκε (προδημοσίευση)

«Τις μέρες που λιγόστευε το φως» του Όιγκεν Ρούγκε (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα του Όιγκεν Ρούγκε [Eugen Ruge] «Τις μέρες που λιγόστευε το φως» (μτφρ. Τεό Βότσος), το οποίο θα κυκλοφορήσει την ερχόμενη εβδομάδα από τις εκδόσεις Κλειδάριθμος.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

1 ΟΚΤΩΒΡΙ...

«Ιστορίες από ένα περασμένο μέλλον» του Μιχάλη Μακρόπουλου (προδημοσίευση)

«Ιστορίες από ένα περασμένο μέλλον» του Μιχάλη Μακρόπουλου (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από τη συλλογή διηγημάτων του Μιχάλη Μακρόπουλου «Ιστορίες από ένα περασμένο μέλλον», που θα κυκλοφορήσει στις 19 Δεκεμβρίου από τις εκδόσεις Κίχλη.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Γιανγκσὶ-ντιέναο (τρεῖς σκηνὲς)  ...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

7 μυθιστορήματα από όλον τον κόσμο για τους φίλους του φανταστικού

7 μυθιστορήματα από όλον τον κόσμο για τους φίλους του φανταστικού

Πρώτος μήνας του νέου έτους και πριν δούμε τι θα φέρει η φετινή πραγματικότητα ας επιτρέψουμε στον εαυτό μας ένα φανταστικό λογοτεχνικό ταξίδι. Οι εκδόσεις Βακχικόν προτείνουν επτά μυθιστορήματα για τους φίλους του φανταστικού. Γιατί η φαντασία σε πάει παντού...

Επιμέλεια: Book Press

...
Γουίλιαμ Χ. Γκας: «Τα δώδεκα σημαντικότερα βιβλία που διάβασα στη ζωή μου»

Γουίλιαμ Χ. Γκας: «Τα δώδεκα σημαντικότερα βιβλία που διάβασα στη ζωή μου»

Στο βιβλίο του με τίτλο «The William H. Gass Reader», ο Αμερικανός πεζογράφος William H. Gass επέλεξε τα δώδεκα βιβλία που διαμόρφωσαν τη λογοτεχνική ματιά του. Μια λίστα που, όπως σημειώνει και ο ίδιος στην εισαγωγή του, δεν περιλαμβάνει απαραιτήτως τα «δώδεκα καλύτερα βιβλία» που έχει διαβάσει, καθώς «κάθε σπουδαί...

Τα 100 καλύτερα μυθιστορήματα στην αγγλόφωνη πεζογραφία σύμφωνα με τον Γκάρντιαν

Τα 100 καλύτερα μυθιστορήματα στην αγγλόφωνη πεζογραφία σύμφωνα με τον Γκάρντιαν

Ο κριτικός λογοτεχνίας της βρετανικής εφημερίδας, Guardian, Robert McCrum επέλεξε τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία γραμμένα στα αγγλικά. Στη λίστα του εντοπίζουμε έργα που θεωρούνται πλέον κλασικά, από συγγραφείς όπως οι Ντίκενς, Μέλβιλ, κ.ά., καθώς και μυθιστορήματα από τους ΝτεΛίλο, Ισιγκούρο, Ροθ, Κουτσί, κ.ά. ...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΟΥ ΜΗΝΑ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

13 Δεκεμβρίου 2022 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2022

Έφτασε η στιγμή και φέτος για την καθιερωμένη εδώ και χρόνια επιλογή των εκατό από τα καλύτερα βιβλία λογοτεχνίας της χρονιάς που φτάνει σε λίγες μέρες στο τέλος της. Ε

ΦΑΚΕΛΟΙ