Του Διονύση Στεργιούλα
Ο τρόπος διαχείρισης του Αρχείου Καβάφη από το Ίδρυμα Ωνάση, τον τωρινό ιδιοκτήτη του, αποτέλεσε, πριν από έναν περίπου χρόνο, κεντρικό θέμα της πολιτιστικής επικαιρότητας. Πρώτη φορά δημοσιεύτηκαν σε τόσο μικρό χρονικό διάστημα σε Μέσα Μαζικής Ενημέρωσης τόσο πολλά κείμενα με αναφορές στον Καβάφη. Κατά τη γνώμη μου, το σημαντικό στην υπόθεση, πιο πολύ και από το περιεχόμενο των διαφωνιών, είναι η ενασχόληση με τον ποιητή καθεαυτή. Μέσα σε μια εξαιρετικά δύσκολη περίοδο για την Ελλάδα, μόνο θετικό αντίκτυπο μπορεί να έχει στην περιρρέουσα απογοητευτική ατμόσφαιρα η εστίαση σε ζητήματα πνευματικού περιεχομένου.
Πάντα γύρω από το όνομα και το έργο του Καβάφη θα υπάρχουν διαμάχες. Αυτό συνέβαινε, και μάλιστα σε μεγαλύτερο βαθμό, και όταν ζούσε ο ποιητής.
Πάντα γύρω από το όνομα και το έργο του Καβάφη θα υπάρχουν διαμάχες. Αυτό συνέβαινε, και μάλιστα σε μεγαλύτερο βαθμό, και όταν ζούσε ο ποιητής. Συνεχίστηκε με την άλλοτε εντός φιλολογικών πλαισίων και άλλοτε σε επίπεδο προσβλητικών χαρακτηρισμών διαφωνία του Τίμου Μαλάνου με τον Στρατή Τσίρκα, και ποτέ δεν θα σταματήσει. Αρκετά ποιήματα του Καβάφη επιδέχονται πολλαπλές ερμηνείες και αυτό είναι κάτι που οφείλεται κατά κύριο λόγο στον ίδιο. Ο Καβάφης είναι πολλά πράγματα ταυτόχρονα, με αποτέλεσμα να δικαιώνει μελετητές που τον προσεγγίζουν από διαφορετική οπτική γωνία ο καθένας. Αλλά και να δημιουργεί συχνά την πλαστή αίσθηση ότι τους δικαιώνει. Ο Τίμος Μαλάνος, που τον γνώριζε όσο λίγοι άλλοι, ερμήνευσε τον Καβάφη «διά του Καβάφη». Πολλοί μέχρι σήμερα βαδίζουν στον δρόμο του Μαλάνου, αλλά είναι σίγουροι ότι έχουν χαράξει δικό τους δρόμο. Ο Στρατής Τσίρκας προχώρησε πιο πέρα και έδειξε ότι γύρω από τον Καβάφη υπήρχε το κοινωνικό και ιστορικό πλαίσιο της πόλης του και της εποχής του, ένα παρόν που ο ποιητής παρουσίαζε στην ποίησή του ως παρελθόν. Ο Τσίρκας εξάντλησε το κεφάλαιο «Καβάφης και Αλεξάνδρεια». Ωστόσο οι απόψεις του, αν και κατά βάση σωστές, πειστικές και τεκμηριωμένες, δίνουν την εντύπωση ότι προκύπτουν όχι τόσο από τα ίδια τα ποιήματα όσο από τις αρχικές του τοποθετήσεις και από την αναγωγή της ανάλυσής του σε άκαμπτο ερμηνευτικό μοντέλο.
Δεν είναι σπάνιο το φαινόμενο να προβάλλονται με πρωθύστερο τρόπο στο παρελθόν ερμηνευτικά σχήματα μεταγενέστερης κοπής και να ακυρώνονται ως παρωχημένα τα συμπεράσματα προηγούμενων μελετητών, που υπήρξαν αποτέλεσμα κριτικού και φιλολογικού μόχθου. Οι διαφωνίες αυτού του είδους δεν θα έπρεπε να αποτελούν αιτία συγκρούσεων, αλλά μόνο αφορμή για δημιουργικό διάλογο, ο οποίος πολύ συχνά οδηγεί στη δημιουργία νέων θέσεων. Ακόμη και αν οι διαφωνίες είναι ουσιώδεις, ο Καβάφης μπορεί μόνο να ενώνει όσους αγαπούν το έργο του. Φοβάμαι όμως ότι πίσω από την ένταση και ιδιαιτέρως πίσω από το ύφος της διατύπωσης των διαφωνιών κρύβονται, σε ορισμένες περιπτώσεις, όχι μόνο δικαιολογημένες πικρίες, αλλά και εμπάθεια και προσωπικές φιλοδοξίες, που ουδόλως σχετίζονται με το έργο του Καβάφη. Επιπλέον, με το επιθετικό ή οργισμένο ύφος αυξάνονται οι πρόσκαιροι υποστηρικτές μίας άποψης, οι οποίοι συνήθως βλέπουν μια πνευματικού χαρακτήρα διαφοροποίηση ως αγώνα μεταξύ αντιπάλων, που διενεργείται με ποδοσφαιρικούς όρους.
Οι γενικοί αφορισμοί σχετικά με την προτεινόμενη από κάποιους ιδεατή, απευθείας πρόσβαση στο σύνολο του υλικού του Αρχείου Καβάφη άμεσα και από όλους, δεν με βρίσκουν σύμφωνο. Αυτό δεν γίνεται για παρόμοια αρχεία σε κανένα ίδρυμα του δυτικού κόσμου, σε κανένα μουσείο ή βιβλιοθήκη. Συνήθως επιλέγονται μερικά χειρόγραφα, τα οποία τοποθετούνται σε προστατευμένες προθήκες προς έκθεση, ενώ τα υπόλοιπα φυλάσσονται σε ασφαλείς χώρους ή και σε κρύπτες, και ταυτόχρονα συντηρούνται, με την προοπτική να επιβιώσουν όχι για λίγες δεκαετίες ή για μερικούς αιώνες, αλλά στο διηνεκές. Η φθορά που ο χρόνος επιφέρει στα υλικά πράγματα, επιβάλλεται, στην περίπτωση αυτή, να ελαχιστοποιηθεί.
Η ψηφιοποίηση και η πρώτη επεξεργασία και ταξινόμηση των ψηφιοποιηθέντων δεδομένων πρέπει πάντα να γίνονται χωρίς βιασύνη, με τρόπο που να διασφαλίζει την τήρηση όλων των επιστημονικών προϋποθέσεων, αλλά και με έμπνευση, ώστε να προβλεφθούν μεθοδολογικά λάθη ή η ανάγκη για εκ νέου ψηφιοποίηση μετά από κάποιο χρονικό διάστημα.
Η ψηφιοποίηση και η πρώτη επεξεργασία και ταξινόμηση των ψηφιοποιηθέντων δεδομένων πρέπει πάντα να γίνονται χωρίς βιασύνη, με τρόπο που να διασφαλίζει την τήρηση όλων των επιστημονικών προϋποθέσεων, αλλά και με έμπνευση, ώστε να προβλεφθούν μεθοδολογικά λάθη ή η ανάγκη για εκ νέου ψηφιοποίηση μετά από κάποιο χρονικό διάστημα. Κάτι τέτοιο θα προκαλούσε ενδεχομένως φθορά στα τεκμήρια, καθώς και αμφισβήτηση εκδόσεων και συμπερασμάτων που αποτέλεσαν καρπό εξαντλητικής έρευνας. Μια επέκταση της έννοιας της ψηφιοποίησης θα μπορούσε να αφορά και στη δημιουργία, για περιορισμένη χρήση, πανομοιότυπων αντιγράφων (ίδιες διαστάσεις, ίδιος τύπος και χρώμα χαρτιού, όμοια μελάνη ή ίδιο μολύβι κλπ.), ώστε να δίνονται εναλλακτικά στους μελετητές που θα επισκέπτονται τον χώρο του Αρχείου. Πρόκειται για μία αίσθηση που ποτέ δεν θα προσφέρει η οθόνη.
Δεν υπάρχει τέλεια μέθοδος αξιοποίησης ενός αρχείου. Πρέπει όμως η κάθε στρατηγική επιλογή να είναι αποτέλεσμα προσεκτικής μελέτης, διαλόγου μεταξύ των ειδημόνων, συνεργασίας επιστημόνων διαφορετικών ειδικοτήτων και λεπτομερούς σχεδιασμού. Είναι φυσικά επιθυμητή, αν όχι απαραίτητη, και η οικονομική ευρωστία του φορέα που θα πραγματοποιήσει όλα τα παραπάνω.
Ο καθηγητής φιλολογίας Γ.Π. Σαββίδης υπήρξε ιδιοκτήτης του Αρχείου Καβάφη και το κατέστησε σαφές με τον αυστηρό έλεγχο των πνευματικών δικαιωμάτων. Αποφάσιζε ο ίδιος, με βάση το φιλολογικό του ένστικτο και τον επιστημονικό του προσανατολισμό, σε ποιους θα επιτρέψει την πρόσβαση. Και οι επιλογές του αποδείχτηκαν εξαιρετικές. Σήμερα το Αρχείο έχει άλλον ιδιοκτήτη. Είναι άλλο πράγμα η λογοτεχνική κληρονομιά του Καβάφη και η αξία του έργου του και άλλο η ιδιοκτησία του Αρχείου του, αν και υπάρχουν μερικές κοινές παράμετροι. Παρ’ όλο που ο Σαββίδης θεωρούσε ότι το Αρχείο έδωσε ό,τι είχε να δώσει, είναι πιθανό να προκύψουν, από μία διαφορετική αντιμετώπιση κάποιων τεκμηρίων, νέα ευρήματα και νέες ερμηνείες. Πάρα πολλές ανάλογες επανερμηνείες και ανακαλύψεις έχουν γίνει εκ των υστέρων σε πλήθος αρχείων ανά τον κόσμο. Το καλό με τον Γ.Π. Σαββίδη είναι ότι λειτούργησε κυρίως ως φιλόλογος και εκδότης και έδωσε άμεση προτεραιότητα στη δημοσίευση εκτενών ενοτήτων του Αρχείου (με τον τρόπο βεβαίως που ο ίδιος αντιλαμβανόταν και ερμήνευε τη λέξη «ενότητα»), αποφεύγοντας τις γενικές και τις «ενοποιημένες» θεωρίες.
Το Αρχείο Καβάφη έχει μια προοπτική στον μελλοντικό χρόνο, την οποία δεν είναι εύκολο να αντιληφθούμε σήμερα. Δεν είναι αρχείο του παρόντος καιρού, για να θυμηθώ μία παραπλήσια έκφραση του ποιητή. Οι σημερινές αντεγκλήσεις μεταξύ όσων θαυμάζουν τον Αλεξανδρινό και μελετούν το έργο του, θα παρέλθουν. Οι εργασίες τους, αν δεν ξεχαστούν, θα περιοριστούν, εκτός λιγοστών εξαιρέσεων, σε υποσημειώσεις των μελετητών που δεν έχουν ακόμη γεννηθεί. Νέες ερμηνείες θα δοθούν και νέες εκδόσεις θα κυκλοφορήσουν. Και δεν ξέρω τι άλλο ακόμη, αφού κανείς δεν μπορεί να προβλέψει την εξέλιξη του βιβλίου, της τυπογραφίας και της πράξης της ανάγνωσης στο μακρινό μέλλον.
* Ο ΔΙΟΝΥΣΗΣ ΣΤΕΡΓΙΟΥΛΑΣ είναι συγγραφέας.
