arxeio kavafi

Του Διονύση Στεργιούλα

Ο τρόπος διαχείρισης του Αρχείου Καβάφη από το Ίδρυμα Ωνάση, τον τωρινό ιδιοκτήτη του, αποτέλεσε, πριν από έναν περίπου χρόνο, κεντρικό θέμα της πολιτιστικής επικαιρότητας. Πρώτη φορά δημοσιεύτηκαν σε τόσο μικρό χρονικό διάστημα σε Μέσα Μαζικής Ενημέρωσης τόσο πολλά κείμενα με αναφορές στον Καβάφη. Κατά τη γνώμη μου, το σημαντικό στην υπόθεση, πιο πολύ και από το περιεχόμενο των διαφωνιών, είναι η ενασχόληση με τον ποιητή καθεαυτή. Μέσα σε μια εξαιρετικά δύσκολη περίοδο για την Ελλάδα, μόνο θετικό αντίκτυπο μπορεί να έχει στην περιρρέουσα απογοητευτική ατμόσφαιρα η εστίαση σε ζητήματα πνευματικού περιεχομένου.

Πάντα γύρω από το όνομα και το έργο του Καβάφη θα υπάρχουν διαμάχες. Αυτό συνέβαινε, και μάλιστα σε μεγαλύτερο βαθμό, και όταν ζούσε ο ποιητής.

Πάντα γύρω από το όνομα και το έργο του Καβάφη θα υπάρχουν διαμάχες. Αυτό συνέβαινε, και μάλιστα σε μεγαλύτερο βαθμό, και όταν ζούσε ο ποιητής. Συνεχίστηκε με την άλλοτε εντός φιλολογικών πλαισίων και άλλοτε σε επίπεδο προσβλητικών χαρακτηρισμών διαφωνία του Τίμου Μαλάνου με τον Στρατή Τσίρκα, και ποτέ δεν θα σταματήσει. Αρκετά ποιήματα του Καβάφη επιδέχονται πολλαπλές ερμηνείες και αυτό είναι κάτι που οφείλεται κατά κύριο λόγο στον ίδιο. Ο Καβάφης είναι πολλά πράγματα ταυτόχρονα, με αποτέλεσμα να δικαιώνει μελετητές που τον προσεγγίζουν από διαφορετική οπτική γωνία ο καθένας. Αλλά και να δημιουργεί συχνά την πλαστή αίσθηση ότι τους δικαιώνει. Ο Τίμος Μαλάνος, που τον γνώριζε όσο λίγοι άλλοι, ερμήνευσε τον Καβάφη «διά του Καβάφη». Πολλοί μέχρι σήμερα βαδίζουν στον δρόμο του Μαλάνου, αλλά είναι σίγουροι ότι έχουν χαράξει δικό τους δρόμο. Ο Στρατής Τσίρκας προχώρησε πιο πέρα και έδειξε ότι γύρω από τον Καβάφη υπήρχε το κοινωνικό και ιστορικό πλαίσιο της πόλης του και της εποχής του, ένα παρόν που ο ποιητής παρουσίαζε στην ποίησή του ως παρελθόν. Ο Τσίρκας εξάντλησε το κεφάλαιο «Καβάφης και Αλεξάνδρεια». Ωστόσο οι απόψεις του, αν και κατά βάση σωστές, πειστικές και τεκμηριωμένες, δίνουν την εντύπωση ότι προκύπτουν όχι τόσο από τα ίδια τα ποιήματα όσο από τις αρχικές του τοποθετήσεις και από την αναγωγή της ανάλυσής του σε άκαμπτο ερμηνευτικό μοντέλο.

Δεν είναι σπάνιο το φαινόμενο να προβάλλονται με πρωθύστερο τρόπο στο παρελθόν ερμηνευτικά σχήματα μεταγενέστερης κοπής και να ακυρώνονται ως παρωχημένα τα συμπεράσματα προηγούμενων μελετητών, που υπήρξαν αποτέλεσμα κριτικού και φιλολογικού μόχθου. Οι διαφωνίες αυτού του είδους δεν θα έπρεπε να αποτελούν αιτία συγκρούσεων, αλλά μόνο αφορμή για δημιουργικό διάλογο, ο οποίος πολύ συχνά οδηγεί στη δημιουργία νέων θέσεων. Ακόμη και αν οι διαφωνίες είναι ουσιώδεις, ο Καβάφης μπορεί μόνο να ενώνει όσους αγαπούν το έργο του. Φοβάμαι όμως ότι πίσω από την ένταση και ιδιαιτέρως πίσω από το ύφος της διατύπωσης των διαφωνιών κρύβονται, σε ορισμένες περιπτώσεις, όχι μόνο δικαιολογημένες πικρίες, αλλά και εμπάθεια και προσωπικές φιλοδοξίες, που ουδόλως σχετίζονται με το έργο του Καβάφη. Επιπλέον, με το επιθετικό ή οργισμένο ύφος αυξάνονται οι πρόσκαιροι υποστηρικτές μίας άποψης, οι οποίοι συνήθως βλέπουν μια πνευματικού χαρακτήρα διαφοροποίηση ως αγώνα μεταξύ αντιπάλων, που διενεργείται με ποδοσφαιρικούς όρους.

arxeio kavafi2

Οι γενικοί αφορισμοί σχετικά με την προτεινόμενη από κάποιους ιδεατή, απευθείας πρόσβαση στο σύνολο του υλικού του Αρχείου Καβάφη άμεσα και από όλους, δεν με βρίσκουν σύμφωνο. Αυτό δεν γίνεται για παρόμοια αρχεία σε κανένα ίδρυμα του δυτικού κόσμου, σε κανένα μουσείο ή βιβλιοθήκη. Συνήθως επιλέγονται μερικά χειρόγραφα, τα οποία τοποθετούνται σε προστατευμένες προθήκες προς έκθεση, ενώ τα υπόλοιπα φυλάσσονται σε ασφαλείς χώρους ή και σε κρύπτες, και ταυτόχρονα συντηρούνται, με την προοπτική να επιβιώσουν όχι για λίγες δεκαετίες ή για μερικούς αιώνες, αλλά στο διηνεκές. Η φθορά που ο χρόνος επιφέρει στα υλικά πράγματα, επιβάλλεται, στην περίπτωση αυτή, να ελαχιστοποιηθεί.

Η ψηφιοποίηση και η πρώτη επεξεργασία και ταξινόμηση των ψηφιοποιηθέντων δεδομένων πρέπει πάντα να γίνονται χωρίς βιασύνη, με τρόπο που να διασφαλίζει την τήρηση όλων των επιστημονικών προϋποθέσεων, αλλά και με έμπνευση, ώστε να προβλεφθούν μεθοδολογικά λάθη ή η ανάγκη για εκ νέου ψηφιοποίηση μετά από κάποιο χρονικό διάστημα.

Η ψηφιοποίηση και η πρώτη επεξεργασία και ταξινόμηση των ψηφιοποιηθέντων δεδομένων πρέπει πάντα να γίνονται χωρίς βιασύνη, με τρόπο που να διασφαλίζει την τήρηση όλων των επιστημονικών προϋποθέσεων, αλλά και με έμπνευση, ώστε να προβλεφθούν μεθοδολογικά λάθη ή η ανάγκη για εκ νέου ψηφιοποίηση μετά από κάποιο χρονικό διάστημα. Κάτι τέτοιο θα προκαλούσε ενδεχομένως φθορά στα τεκμήρια, καθώς και αμφισβήτηση εκδόσεων και συμπερασμάτων που αποτέλεσαν καρπό εξαντλητικής έρευνας. Μια επέκταση της έννοιας της ψηφιοποίησης θα μπορούσε να αφορά και στη δημιουργία, για περιορισμένη χρήση, πανομοιότυπων αντιγράφων (ίδιες διαστάσεις, ίδιος τύπος και χρώμα χαρτιού, όμοια μελάνη ή ίδιο μολύβι κλπ.), ώστε να δίνονται εναλλακτικά στους μελετητές που θα επισκέπτονται τον χώρο του Αρχείου. Πρόκειται για μία αίσθηση που ποτέ δεν θα προσφέρει η οθόνη.

Δεν υπάρχει τέλεια μέθοδος αξιοποίησης ενός αρχείου. Πρέπει όμως η κάθε στρατηγική επιλογή να είναι αποτέλεσμα προσεκτικής μελέτης, διαλόγου μεταξύ των ειδημόνων, συνεργασίας επιστημόνων διαφορετικών ειδικοτήτων και λεπτομερούς σχεδιασμού. Είναι φυσικά επιθυμητή, αν όχι απαραίτητη, και η οικονομική ευρωστία του φορέα που θα πραγματοποιήσει όλα τα παραπάνω.

Ο καθηγητής φιλολογίας Γ.Π. Σαββίδης υπήρξε ιδιοκτήτης του Αρχείου Καβάφη και το κατέστησε σαφές με τον αυστηρό έλεγχο των πνευματικών δικαιωμάτων. Αποφάσιζε ο ίδιος, με βάση το φιλολογικό του ένστικτο και τον επιστημονικό του προσανατολισμό, σε ποιους θα επιτρέψει την πρόσβαση. Και οι επιλογές του αποδείχτηκαν εξαιρετικές. Σήμερα το Αρχείο έχει άλλον ιδιοκτήτη. Είναι άλλο πράγμα η λογοτεχνική κληρονομιά του Καβάφη και η αξία του έργου του και άλλο η ιδιοκτησία του Αρχείου του, αν και υπάρχουν μερικές κοινές παράμετροι. Παρ’ όλο που ο Σαββίδης θεωρούσε ότι το Αρχείο έδωσε ό,τι είχε να δώσει, είναι πιθανό να προκύψουν, από μία διαφορετική αντιμετώπιση κάποιων τεκμηρίων, νέα ευρήματα και νέες ερμηνείες. Πάρα πολλές ανάλογες επανερμηνείες και ανακαλύψεις έχουν γίνει εκ των υστέρων σε πλήθος αρχείων ανά τον κόσμο. Το καλό με τον Γ.Π. Σαββίδη είναι ότι λειτούργησε κυρίως ως φιλόλογος και εκδότης και έδωσε άμεση προτεραιότητα στη δημοσίευση εκτενών ενοτήτων του Αρχείου (με τον τρόπο βεβαίως που ο ίδιος αντιλαμβανόταν και ερμήνευε τη λέξη «ενότητα»), αποφεύγοντας τις γενικές και τις «ενοποιημένες» θεωρίες.

Το Αρχείο Καβάφη έχει μια προοπτική στον μελλοντικό χρόνο, την οποία δεν είναι εύκολο να αντιληφθούμε σήμερα. Δεν είναι αρχείο του παρόντος καιρού, για να θυμηθώ μία παραπλήσια έκφραση του ποιητή. Οι σημερινές αντεγκλήσεις μεταξύ όσων θαυμάζουν τον Αλεξανδρινό και μελετούν το έργο του, θα παρέλθουν. Οι εργασίες τους, αν δεν ξεχαστούν, θα περιοριστούν, εκτός λιγοστών εξαιρέσεων, σε υποσημειώσεις των μελετητών που δεν έχουν ακόμη γεννηθεί. Νέες ερμηνείες θα δοθούν και νέες εκδόσεις θα κυκλοφορήσουν. Και δεν ξέρω τι άλλο ακόμη, αφού κανείς δεν μπορεί να προβλέψει την εξέλιξη του βιβλίου, της τυπογραφίας και της πράξης της ανάγνωσης στο μακρινό μέλλον.

* Ο ΔΙΟΝΥΣΗΣ ΣΤΕΡΓΙΟΥΛΑΣ είναι συγγραφέας.

Ακολουθήστε την bookpress.gr στο Google News και διαβάστε πρώτοι τα θέματα που σας ενδιαφέρουν.


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

Το μήνυμα στη λογοτεχνία

Το μήνυμα στη λογοτεχνία

Σκέψεις για τη λογοτεχνική ανάγνωση, την ερμηνεία των έργων, τα ζητήματα της αισθητικής, της αναπαράστασης και του ρεαλισμού στα σύγχρονα λογοτεχνικά έργα.

Γράφει ο Φώτης Καραμπεσίνης

Αφορμή γι’ αυτό το κείμενο υπήρξε η μόνιμη επωδός που μας συνοδ...

Σκόρπιες σημειώσεις για τον έρωτα και την ευτυχία στο «Λεμονοδάσος» του Κοσμά Πολίτη

Σκόρπιες σημειώσεις για τον έρωτα και την ευτυχία στο «Λεμονοδάσος» του Κοσμά Πολίτη

Σκέψεις και υποθέσεις με αφορμή την επανέκδοση του «Λεμονοδάσους» του Κοσμά Πολίτη από τις Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης, στη σειρά Παλαιά κείμενα, νέες αναγνώσεις, που συνοδεύεται από το κείμενο της Αγγέλας Καστρινάκη «Αναζητώντας το χρυσόμαλλο δέρας: ένα ταξίδι στους μύθους και στα σύμβολα του Λεμονοδάσους».

...
Εκατό χρόνια φιλολογική σκόνη – σκέψεις για την «Έρημη χώρα» του Τ.Σ. Έλιοτ με αφορμή τα 100 χρόνια από την πρώτη έκδοσή της

Εκατό χρόνια φιλολογική σκόνη – σκέψεις για την «Έρημη χώρα» του Τ.Σ. Έλιοτ με αφορμή τα 100 χρόνια από την πρώτη έκδοσή της

Για την «Έρημη χώρα» του Τ.Σ. Έλιοτ: Ο Σεφέρης, οι αναθεωρητικές μεταφράσεις, ο Ρίλκε, ο Χάρολντ Μπλούμ κι ένα ερώτημα: «Στους κόλπους της ποιητικής συντεχνίας, ο φιλολογισμός αυτός δίχως άλλο εξακολουθεί να γοητεύει. Ωστόσο –εκατό χρόνια από την ιστορική πρώτη έκδοση, το ερώτημα είναι θεμιτό– γοητεύει άλλον κανένα;...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

Σοκ στον χώρο του βιβλίου: Πέθανε ο Γενικός Διευθυντής και «ψυχή» της Εθνικής Βιβλιοθήκης, Φίλιππος Τσιμπόγλου

Σοκ στον χώρο του βιβλίου: Πέθανε ο Γενικός Διευθυντής και «ψυχή» της Εθνικής Βιβλιοθήκης, Φίλιππος Τσιμπόγλου

Ο Φίλιππος Τσιμπόγλου, Γενικός Διευθυντής της Εθνικής Βιβλιοθήκης, έφυγε ξαφνικά από τη ζωή σήμερα το πρωί σε ηλικία 66 χρονών.

Επιμέλεια: Book Press

Η ανακοίνωση της Εθνικής Βιβλιοθήκης της Ελλάδος

...
Ο Μάριο Ντεζιάτι, συγγραφέας του μυθιστορήματος «Ασυμβίβαστοι» που τιμήθηκε με το βραβείο Strega 2022, έρχεται στην Αθήνα

Ο Μάριο Ντεζιάτι, συγγραφέας του μυθιστορήματος «Ασυμβίβαστοι» που τιμήθηκε με το βραβείο Strega 2022, έρχεται στην Αθήνα

Ο βραβευμένος συγγραφέας Μάριο Ντεζιάτι θα παρουσιάσει το βιβλίο του στις 9 Φεβρουαρίου 2023, στο Ιταλικό Μορφωτικό Ινστιτούτο Αθηνών.

Επιμέλεια: Book Press

O Mario Desiati, συγγραφέας του μυθιστορήματος Ασυμβίβαστοι (πρωτ. τίτλος Spatriat...

Πέθανε ο πολυβραβευμένος συγγραφέας Αλέξις Ραβέλο – Μεγάλη απώλεια για την ισπανική λογοτεχνία

Πέθανε ο πολυβραβευμένος συγγραφέας Αλέξις Ραβέλο – Μεγάλη απώλεια για την ισπανική λογοτεχνία

Πέθανε το πρωί της Δευτέρας 30 Ιανουαρίου 2023 από καρδιακή προσβολή σε ηλικία 51 ετών ο Ισπανός πολυβραβευμένος συγγραφέας Αλέξις Ραβέλο [Alexis Ravelo] ο οποίος κατείχε εξέχουσα θέση στη σύγχρονη ισπανική λογοτεχνία, έχοντας γράψει πολλά και επιτυχημένα αστυνομικά και όχι μόνο μυθιστορήματα. Μέσα στο 2023, οι εκδό...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

«Ο Βασίλης –ψευδώνυμο Γιάννης– στην αριστερά (1971 - 2008)» του Θόδωρου Σούμα (προδημοσίευση)

«Ο Βασίλης –ψευδώνυμο Γιάννης– στην αριστερά (1971 - 2008)» του Θόδωρου Σούμα (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το πεζογράφημα - πολιτική μαρτυρία του Θόδωρου Σούμα, «Ο Βασίλης –ψευδώνυμο Γιάννης– στην αριστερά (1971 - 2008)» το οποίο θα κυκλοφορήσει την ερχόμενη εβδομάδα από τις εκδόσεις Επίκεντρο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

...
«Τις μέρες που λιγόστευε το φως» του Όιγκεν Ρούγκε (προδημοσίευση)

«Τις μέρες που λιγόστευε το φως» του Όιγκεν Ρούγκε (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα του Όιγκεν Ρούγκε [Eugen Ruge] «Τις μέρες που λιγόστευε το φως» (μτφρ. Τεό Βότσος), το οποίο θα κυκλοφορήσει την ερχόμενη εβδομάδα από τις εκδόσεις Κλειδάριθμος.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

1 ΟΚΤΩΒΡΙ...

«Ιστορίες από ένα περασμένο μέλλον» του Μιχάλη Μακρόπουλου (προδημοσίευση)

«Ιστορίες από ένα περασμένο μέλλον» του Μιχάλη Μακρόπουλου (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από τη συλλογή διηγημάτων του Μιχάλη Μακρόπουλου «Ιστορίες από ένα περασμένο μέλλον», που θα κυκλοφορήσει στις 19 Δεκεμβρίου από τις εκδόσεις Κίχλη.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Γιανγκσὶ-ντιέναο (τρεῖς σκηνὲς)  ...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

7 μυθιστορήματα από όλον τον κόσμο για τους φίλους του φανταστικού

7 μυθιστορήματα από όλον τον κόσμο για τους φίλους του φανταστικού

Πρώτος μήνας του νέου έτους και πριν δούμε τι θα φέρει η φετινή πραγματικότητα ας επιτρέψουμε στον εαυτό μας ένα φανταστικό λογοτεχνικό ταξίδι. Οι εκδόσεις Βακχικόν προτείνουν επτά μυθιστορήματα για τους φίλους του φανταστικού. Γιατί η φαντασία σε πάει παντού...

Επιμέλεια: Book Press

...
Γουίλιαμ Χ. Γκας: «Τα δώδεκα σημαντικότερα βιβλία που διάβασα στη ζωή μου»

Γουίλιαμ Χ. Γκας: «Τα δώδεκα σημαντικότερα βιβλία που διάβασα στη ζωή μου»

Στο βιβλίο του με τίτλο «The William H. Gass Reader», ο Αμερικανός πεζογράφος William H. Gass επέλεξε τα δώδεκα βιβλία που διαμόρφωσαν τη λογοτεχνική ματιά του. Μια λίστα που, όπως σημειώνει και ο ίδιος στην εισαγωγή του, δεν περιλαμβάνει απαραιτήτως τα «δώδεκα καλύτερα βιβλία» που έχει διαβάσει, καθώς «κάθε σπουδαί...

Τα 100 καλύτερα μυθιστορήματα στην αγγλόφωνη πεζογραφία σύμφωνα με τον Γκάρντιαν

Τα 100 καλύτερα μυθιστορήματα στην αγγλόφωνη πεζογραφία σύμφωνα με τον Γκάρντιαν

Ο κριτικός λογοτεχνίας της βρετανικής εφημερίδας, Guardian, Robert McCrum επέλεξε τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία γραμμένα στα αγγλικά. Στη λίστα του εντοπίζουμε έργα που θεωρούνται πλέον κλασικά, από συγγραφείς όπως οι Ντίκενς, Μέλβιλ, κ.ά., καθώς και μυθιστορήματα από τους ΝτεΛίλο, Ισιγκούρο, Ροθ, Κουτσί, κ.ά. ...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΟΥ ΜΗΝΑ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

13 Δεκεμβρίου 2022 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2022

Έφτασε η στιγμή και φέτος για την καθιερωμένη εδώ και χρόνια επιλογή των εκατό από τα καλύτερα βιβλία λογοτεχνίας της χρονιάς που φτάνει σε λίγες μέρες στο τέλος της. Ε

ΦΑΚΕΛΟΙ