zateli papagiorgis 700

Με αφορμή τον θάνατο του Κωστή Παπαγιώργη, σαν σήμερα, στις 21 Μαρτίου του 2014, ένα κείμενο για την εκλεκτική συγγένεια και φιλία του με τη Ζυράννα Ζατέλη.

Της Μυρένας Σερβιτζόγλου

«Το δικαίωμα εισόδου σε όλες τις λέσχες των ψυχικά προικισμένων η Ζυράννα Ζατέλη το απέκτησε με αυτό το πρώτο της βιβλίο, που ήδη έχει ηλικία δέκα ετών. Τα διηγήματα είναι εννέα, όσες και οι Μούσες. Γυναίκα από σύμπτωση και συγγραφέας από απόλυτη κλίση, η κεντρική φιγούρα έχει τόση ανάγκη να γευτεί το τερπνό δηλητήριο του εγώ της ώστε να τολμά να υψώνει την λογοτεχνία της σαν σπάνια κύλικα. Οι ιστορίες αυτής της συλλογής έχουν κάτι από την απόκρυφη γοητεία των νευμάτων της ιέρειας και την αινιγματική επίδραση των φίλτρων».

Την Περσινή Αρραβωνιαστικιά την είχα διαβάσει φοιτήτρια, ένα βράδυ που επέμενε φίλη να με φιλοξενήσει. Έξω από νερά μου, σ' ένα ρετιρέ παλαιάς αρχοντικής οικοδομής, δίχως ανελκυστήρα, σχεδόν παραθαλάσσια, στη θρυλική για τα μπαρ, τα καφέ και τα ταχυφαγεία, Χρυσοστόμου Σμύρνης στη Θεσσαλονίκη, προτού σβήσουν τα φώτα της είχα ζητήσει το μοναδικό πράγμα που θα με έκανε να αισθανθώ σπίτι μου και να καταφέρω να με πάρει ο ύπνος. «Ορίστε, σου κάνει αυτό; Είναι της μάνας μου».

Τη συγγραφέα δεν τη γνώριζα, αλλά μοναχά διαβάζοντας το πρώτο στη σειρά αφήγημα, από το οποίο είχε ονοματοδοθεί και το βιβλίο, βαλάντωσα. Λίγο η ίδια αγάπη για τα ζώα, λίγο τα ίδια βιώματα από τον βορρά και την περιφέρεια, αλλά κυρίως η μαγεία, τα μάγια της τέχνης, αρκούσαν να ομνύσεις πίστη στην πένα της δια βίου.

Δεν θυμάμαι τι αναγνώρισα πρώτα, τα αρχικά Κ.Π. ή τη γραφή. Θυμάμαι όμως πολύ καλά ότι στην κυριολεξία μου είχε ανέβει το αίμα στο κεφάλι. «Υπάρχουν αυτοί οι δυο. Και γνωρίζονται. Και εκείνος της γράφει οπισθόφυλλα». Πόσα μαζί και αναπάντεχα μπορεί μία νεανική καρδιά να αντέξει και να υπομείνει;

Δεν πέρασαν μέρες που αναζήτησα το βιβλίο σε βιβλιοπωλείο. Είναι η ηλικία που δεν νοείται να έχεις διαβάσει βιβλίο, και να μην το έχεις στη βιβλιοθήκη σου. Όμως η έκπληξη, για την ακρίβεια η πληγή ήτον άλλη. Το πρώτο αντίτυπο που είχε πέσει στα χέρια μου, ήταν κάποιων όχι ευρέως γνωστών εκδόσεων προ δεκαετίας. Η φρέσκια όμως έκδοση που τώρα πια βαστούσα, έχοντας καταβάλει το αντίτιμο, σ' έναν εκ των επιφανέστερων οίκων της αγοράς, και με αυξημένο γόητρο σε συγγραφείς ολκής, είχε διαφορετικό εξώφυλλο και φευ οπισθόφυλλο γραμμένο από άλλο χέρι από της συγγραφέως. Δεν θυμάμαι τι αναγνώρισα πρώτα, τα αρχικά Κ.Π. ή τη γραφή. Θυμάμαι όμως πολύ καλά ότι στην κυριολεξία μου είχε ανέβει το αίμα στο κεφάλι. «Υπάρχουν αυτοί οι δυο. Και γνωρίζονται. Και εκείνος της γράφει οπισθόφυλλα». Πόσα μαζί και αναπάντεχα μπορεί μία νεανική καρδιά να αντέξει και να υπομείνει;

Ο Κωστής Παπαγιώργης συνέχισε ακάθεκτος να υπογράφει πάντα με τα αρχικά –το γιατί έχει ειπωθεί ή θα ειπωθεί σε άλλη ιστορία–, τα οπισθόφυλλα των βιβλίων της Ζυράννας Ζατέλη. Έτσι όταν ο αναγνώστης αγόραζε –αγοράζει ακόμη και τη σήμερον–, το Στην Ερημιά με χάρη ή το Και με το φως του λύκου επανέρχονται αναγιγνώσκει στη ράχη των τόμων αντιστοίχως: «Έχοντας περάσει ακροποδητί τη γνωστή δοκιμασία του ανθρώπου που γράφει για να διαβάσει τι έχει ζήσει, η Ζ.Ζ. κατάφερε να φέρει τη γραφή της σ' ένα σημείο όπου, άθελά της σχεδόν, τελούνται απίθανες κλεψιγαμίες ανάμεσα στις άδηλες δυνάμεις της ζωής. Μέσα από βελόνες που ταξιδεύουν, μοσχαροκεφαλές που δίνονται πεσκέσι, δάχτυλα παράξενα και κάθε λογής μεταμορφώσεις, μία απόκοσμη βαθύτητα διεκδικεί το βιβλίο σαν στέγη. Επαφίεται στον αναγνώστη να υποψιαστεί ότι παρόμοιοι ψυχισμοί βλέπουν τη λογοτεχνία όχι ως μέγιστη επιτυχία, αλλά απλώς ως ευγενή συμβιβασμό». «Αν πάρεις δέκα σκυλιά και πας και τ' αφήσεις σ' έναν αγριότοπο, σε μια ερημιά απ' όπου δεν περνάει ψυχή ζώσα, τα σκυλιά αυτά μέσα σε λίγες εβδομάδες θα ξαναγίνουν λύκοι».

Με την ανεξιχνίαστη περιστροφή που θα ακολουθούσε ένα ηλιοτρόπιο της νύχτας, η τέχνη της Ζ.Ζ. –επαληθευμένη χαρμόσυνα σε αυτό το τρίτο της βιβλίο, που είναι και το πρώτο της μυθιστόρημα–, αποδεικνύει ότι μπορεί κανείς να γράφει σαν να προσπαθεί να λύσει τα μάγια του κόσμου ή σαν να ξορκίζει τη λύση τους. Το διάχυτο θέμα αυτών των ιστοριών: πως γεύεται κανείς το μέλι πάνω στο τσεκούρι, είναι και η απάντηση στη συναρπαστική αδυναμία της αφηγήτριας, ανίκανη να αντέξει το μαράζι της σιωπής, γιατρεύει τη σιωπή της με τη λογοτεχνία.

Ο αναγνώστης έχει τη σπάνια τύχη να μπει σε έναν εραλδικό κόσμο, όπου οι άνθρωποι υπάρχουν σαν διαλυμένα είδωλα, τα οποία εμπλέκονται στο αφηγηματικό υφάδι «με τον αινιγματικό τρόπο που μια μουσική φράση παρεισφρέει αναπάντεχα σε ένα ζωγραφικό πίνακα».

alt

              Ζυράννα Ζατέλη - Κωστής Παπαγιώργης

 

Την Παρασκευή, 21 Μαρτίου 2014, η Ζυράννα Ζατέλη, δεν έχασε απλώς τον πιο ευφάνταστο και πιστό οπισθοφυλλογράφο των έργων της, απώλεσε ταυτόχρονα τον πιο δικό της φίλο. Διότι οι δρόμοι του κέντρου των Αθηνών, τα στενά, οι γωνιές στους σηματοδότες, σαν πρώρες ακούνητες από φαρόπλοια του άστεως, τα γατιά μα και τα πετούμενα, ήσαν γνώστες και κατείχαν το μυστικό. Η Ζυράννα και ο Κωστής, ο Κωστής και η Ζυράννα μοιράζονταν μία μη αναστρέψιμη, απαράγραπτη, νυχτερινή φιλία.

Αν για έναν μόνο λόγο η μητέρα μου έχει εξασφαλίσει εις το διηνεκές αριθμό προτεραιότητας για το γκισέ του παραδείσου, είναι διότι και με το πλεόνασμα και το υστέρημά της, μας αγόραζε συστηματικά τα πιο καλογραμμένα παιδικά βιβλία και αναγνώσματα. Μικρός Νικόλας, Εγώ κι η Κλάρα, Άλκη Ζέη, Ζωρζ Σαρή, το άναρχο και έκκεντρο Ο νυχτερινός μπαμπάς. Τίτλος που μου ήρθε συνειρμικά εξαίφνης, στο δόξα πατρί της παιδικής μνήμης και μακαριότητας μετά από χρόνια, όταν προσφάτως ένας δικός μου νυχτερινός φίλος, σε απάντηση αποσταλέντος κειμένου προς δημοσίευση μου έγραψε: «Θα το ανεβάσω σαν νυχτερινό ανάγνωσμα».

Ο νυχτερινός μπαμπάς είναι ίσως το πλέον ευπώλητο και μυριομεταφρασμένο έργο της Σουηδής βραβευμένης με το διεθνές βραβείο Χανς Κρίστιαν Άντερσεν το 1974, συγγραφέως, Maja Stina Walter, ευρύτερα γνωστής με το λογοτεχνικό ψευδώνυμο Maria Gripe. Η Ιουλία, η ηρωίδα, παιδί μονογονεϊκής οικογένειας, του οποίου η μητέρα εργάζεται νυχτερινή βάρδια ως νοσοκόμα, απορρίπτει την ιδέα μίας μπέιμπι-σίτερ, αλλά απολαμβάνει τη φροντίδα από έναν εκκεντρικό νεαρό συγγραφέα, τον οποίο λατρεύει να αποκαλεί «νυχτερινό της μπαμπά». Δοκιμάζουν μεταμεσονύκτια σνακς, εκπαιδεύουν την κουκουβάγια του, καλλιεργούν ένα εξωτικό φυτό, «τη βασίλισσα της νύχτας». «Θα γράψω τούτο το βιβλίο τη νύχτα, μες στην σιωπή, όταν όλοι κοιμούνται κι όταν αυτός ακόμα θα νομίζει πως μ' έχει πάρει ο ύπνος. Θα το γράψω ακόμα και για την Ούλα και όλους τους άλλους, για να μάθουν όλοι ότι έχω ένα νυχτερινό μπαμπά. Για να τους αποδείξω πως δεν πρόκειται για κάποιο ψέμα, όπως όλοι τους υποστήριζαν. Οι νυχτερινοί μπαμπάδες είναι αληθινοί μπαμπάδες, υπάρχουν και θα το αποδείξω».

Φυσικά και υπάρχουν νυχτερινοί μπαμπάδες, και νυχτερινοί φίλοι, νυχτερινά αναγνώσματα και νυχτερινές αναγνώσεις. Έτσι πορεύτηκε πάντα η ζωή, έτσι συνεχίζουν οι άνθρωποι. Όταν ένα κομμάτι ψυχής, ακουμπάει σ' ένα άλλο, όταν ένα τετραγωνικό χιλιοστό εσωτερικότητας, εφάπτεται και εφαρμόζει με ένα άλλο. Κάτι σαν Jenga από την ανάποδη, ανάδρομα. Και ο πύργος της ζωής στέκει ολόρθος. Στις φιλίες αυτές, η σχέση είναι μυστική, τα γεγονότα δεν μετράνε. Όλα τελούνται μακρόθεν.

Η Ζυράννα και ο Κωστής μοιράστηκαν πολλές συγγένειες. Παιδιά του Καιάδα και οι δύο –ο Παπαγιώργης αγαπούσε ιδιαίτερα ένα φιλοσοφικό ανέκδοτο το οποίο ήθελε η αρχαία Σπάρτη να μην έχει φιλοσόφους σε αντίθεση με τον πλούσιο φιλοσοφικό βίο των Αθηνών, διότι οι Λάκωνες έριχναν τα ανάπηρα παιδιά στον Καιάδα–, υπεράριθμα και ανένταχτα, θεμελίωσαν βίο και δόμησαν στοχασμό μέσα από μια σειρά στυγερών αρνήσεων και θορυβωδών απουσιών. Δεν ακολούθησαν συστηματικές πανεπιστημιακές σπουδές, δεν εργάστηκαν σε κάποια μόνιμη θέση, δεν τεκνοποίησαν.

Στο έργο και των δύο η μορφή και η ιερή μνήμη της μητέρας ηγεμονεύει, και οι δύο μόνο προς στο τέλος της τέχνης τους αφήνουν να φανούν, φανερώνουν τα μυστικά, προσωπικά τους ίχνη.

Το έργο τους δεν έχει εισέτι αναγνωριστεί όσο τους αξίζει. Χωριατόπαιδα και τα δύο –«Τα καλά βιβλία έρχονται πάντοτε από εκεί που δεν τα περιμένεις», έλεγε ο Παπαγιώργης–, με ζωντανές μνήμες από την ύπαιθρο, διατηρούν ως το τέλος επαφή με τα ευεργετικά βάθη της ελληνικής φύσης και παράδοσης, λατρεύουν να πεζοπορούν καθημερινά, να θωπεύουν τη γη, μοιράζονται το ίδιο μέντορα-εκδότη, παραδίδονται σε μια λογοτεχνία έτσι όπως μόνο εκείνοι την επινόησαν: «Η αληθινή λογοτεχνία είναι σαν τον ανίατο τρελό, δύσκολα την καταλαβαίνεις κι ακόμη πιο δύσκολα την ακολουθείς». Στο έργο και των δύο η μορφή και η ιερή μνήμη της μητέρας ηγεμονεύει, και οι δύο μόνο προς στο τέλος της τέχνης τους αφήνουν να φανούν, φανερώνουν τα μυστικά, προσωπικά τους ίχνη.

Τη Ζυράννα και τον Κωστή τους έφλεγε, του δέρνει ο ίδιος πυρετός. «Το πάθος της αναγνώρισης που κρατάει ισοβίως και ενίοτε αποδίδει, θυμίζει την τούρκικη παροιμία που λέει ότι ο μερακλής τσοπάνος αρμέγει και τον τράγο»,  είχε πει σε ανυποψίαστο χρόνο ο Παπαγιώργης στο Νέο Πλανόδιο. Ήταν ζήτημα «ανάγκης να ασχολούμαι με κάτι, γιατί το γράψιμο έχει αυτή την παρενέργεια. Μόλις μένεις αργός, χωρίς θέμα, φοβάσαι ότι είσαι πια για τη χωματερή».

* Η ΜΥΡΕΝΑ ΣΕΡΒΙΤΖΟΓΛΟΥ είναι Σύμβουλος Επικοινωνίας. 

Ακολουθήστε την bookpress.gr στο Google News και διαβάστε πρώτοι τα θέματα που σας ενδιαφέρουν.


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

Η Ερνό, ο Ουελμπέκ και οι πρόσφατες γαλλικές εκλογές

Η Ερνό, ο Ουελμπέκ και οι πρόσφατες γαλλικές εκλογές

Ανάμεσα στο έργο και στις πολιτικές αντιλήψεις συχνά... «η σκιά πέφτει». Η Ανί Ερνό και ο Μισέλ Ουελμπέκ, το έργο τους, οι αντιφάσεις τους και οι πρόσφατες γαλλικές εκλογές.

Γράφει ο Παναγιώτης Γούτας

«Η άλλη κόρη»

...
«Φάκελος Καραγάτση»: Πώς να διαβάζουμε τους «κλασικούς»; Υπάρχουν όρια και ποια είναι αυτά; 11 συγγραφείς καταθέτουν τη γνώμη τους

«Φάκελος Καραγάτση»: Πώς να διαβάζουμε τους «κλασικούς»; Υπάρχουν όρια και ποια είναι αυτά; 11 συγγραφείς καταθέτουν τη γνώμη τους

Με αφορμή την πρόσφατη δημόσια συζήτηση που προέκυψε έπειτα από (επι)κριτικό κείμενο για τη «Μεγάλη Χίμαιρα» του Μ. Καραγάτση, τίθεται το ερώτημα: «Πόσο θεμιτό και χρήσιμο είναι να κρίνουμε παλιότερα κείμενα, κλασικά ή όχι, σύμφωνα με σημερινές ευαισθησίες ή απόψεις, π.χ. για τη θέση της γυναίκας ή τις έμφυλες ταυτό...

«Κουλτούρα της ακύρωσης» και πατριαρχία στη λογοτεχνία – σκέψεις με αφορμή τη Μεγάλη Χίμαιρα του Μ. Καραγάτση

«Κουλτούρα της ακύρωσης» και πατριαρχία στη λογοτεχνία – σκέψεις με αφορμή τη Μεγάλη Χίμαιρα του Μ. Καραγάτση

Σκέψεις για την Κουλτούρα της ακύρωσης (cancel culture) και την πατριαρχία στη λογοτεχνία, με αφορμή την έντονη συζήτηση για τον σεξισμό στη «Μεγάλη Χίμαιρα» του Μ. Καραγάτση. 

...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

«Βίος και Πολιτεία»: Η Εύα Καραϊτίδη, εκδότρια της Εστίας, έρχεται στο Υπόγειο

«Βίος και Πολιτεία»: Η Εύα Καραϊτίδη, εκδότρια της Εστίας, έρχεται στο Υπόγειο

Στο 48ο επεισόδιο της σειράς συζητήσεων στο Βιβλιοπωλείο της Πολιτείας με ανθρώπους από το χώρο του βιβλίου και της σκέψης, o Κώστας Κατσουλάρης συνομιλεί με την εκδότρια της Εστίας, Εύα Καραϊτίδη. Η συζήτηση θα μεταδοθεί, την Πέμπτη, 25 Ιουλίου, στις 7.00μμ.

Επιμέλεια: Book Press

...
Επιστρέφει τον Νοέμβρη η 3η Διεθνής Έκθεση Βιβλίου Λεμεσού

Επιστρέφει τον Νοέμβρη η 3η Διεθνής Έκθεση Βιβλίου Λεμεσού

Αναβαθμισμένη, πλουσιότερη, υποσχόμενη και με πολλές εκπλήξεις θα είναι φέτος η Διεθνής Έκθεση Βιβλίου Λεμεσού, η οποία επιστρέφει για τρίτη χρονιά στους Χαρουπόμυλους Λαντίτη, από τις 22 μέχρι τις 24 Νοεμβρίου 2024.

Επιμέλεια: Book Press

Όπως δηλώνουν...

Καλοκαίρι 2024: Γκουρογιάννης, Βανς, Κουτσί – Τρία επίκαιρα μυθιστορήματα

Καλοκαίρι 2024: Γκουρογιάννης, Βανς, Κουτσί – Τρία επίκαιρα μυθιστορήματα

Τρία μυθιστορήματα που εφάπτονται με σημαντικές πλευρές της πραγματικότητας αυτού του δύσκολου καλοκαιριού. Κύπρος, αμερικανικές εκλογές, Παλαιστίνη. Τρία μυθιστορήματα που μας βοηθούν να εμβαθύνουμε σε μεγάλα γεγονότα, χωρίς να μας περιορίζουν σε αυτά.

Γράφει ο Κ.Β. Κατσ...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

«Ο λαγός έχει λεφτά» του Τζον Απντάικ (προδημοσίευση)

«Ο λαγός έχει λεφτά» του Τζον Απντάικ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση του επίμετρου του Γιώργου-Ίκαρου Μπαμπασάκη, από το μυθιστόρημα του Τζον Απντάικ [John Updike] «Ο λαγός έχει λεφτά» (μτφρ. Πάνος Τομαράς), το οποίο θα κυκλοφορήσει στις 12 Ιουλίου από τις εκδόσεις Οξύ.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Η Μεγάλη Αμερικανική βόλτα τε...

«Σκάβοντας εντός» του Χρήστου Β. Μασσαλά (προδημοσίευση)

«Σκάβοντας εντός» του Χρήστου Β. Μασσαλά (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το βιβλίο του ομότιμου καθηγητή πανεπιστημίου Ιωαννίνων, 
Χρήστου Β. Μασσαλά «Σκάβοντας εντός», το οποίο θα κυκλοφορήσει το επόμενο διάστημα από τις εκδόσεις Νίκας.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Ξύπνησε μέσα μου η επιθ...

«Οι σκληροί δεν διαβάζουν ποίηση» του Αλέξις Ραβέλο (προδημοσίευση)

«Οι σκληροί δεν διαβάζουν ποίηση» του Αλέξις Ραβέλο (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το αστυνομικό μυθιστόρημα του Αλέξις Ραβέλο [Alexis Ravelo] «Οι σκληροί δεν διαβάζουν ποίηση» (μτφρ. Κρίτων Ηλιόπουλος), το οποίο θα κυκλοφορήσει στις 25 Ιουνίου από τις εκδόσεις Τόπος.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

2ο ΚΕΦΑΛΑΙΟ

...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα 100 καλύτερα βιβλία του 21ου αιώνα σύμφωνα με τους Νιου Γιορκ Τάιμς – Μεθοδολογία, σχόλια, διακρίσεις, τα 20 πρώτα

Τα 100 καλύτερα βιβλία του 21ου αιώνα σύμφωνα με τους Νιου Γιορκ Τάιμς – Μεθοδολογία, σχόλια, διακρίσεις, τα 20 πρώτα

Τα 100 καλύτερα βιβλία του 21ου αιώνα, όπως ψηφίστηκαν από 503 μυθιστοριογράφους, συγγραφείς μη μυθοπλαστικών έργων, ποιητές, κριτικούς και άλλους βιβλιόφιλους – με την επιμέλεια των συντακτων του Book Review των Νew Υork Τimes. Έκπληξη; Οι γυναίκες συγγραφείς είναι, οριακά, περισσότερες από τους άντρες. 

...
50 χρόνια από την εισβολή στην Κύπρο: 5 μυθιστορήματα που μιλούν για το ανεπούλωτο τραύμα

50 χρόνια από την εισβολή στην Κύπρο: 5 μυθιστορήματα που μιλούν για το ανεπούλωτο τραύμα

Στις 20 Ιουλίου συμπληρώνονται 50 χρόνια από τον Αττίλα Ι που αποτέλεσε την πρώτη πράξη της κυπριακής τραγωδίας. Επιλέγουμε πέντε μυθιστορήματα που εξετάζουν τα επίχειρα της Ιστορίας μέσα από το πρίσμα προσωπικών καταστροφών. Εικόνα στο κέντρο του άρθρου: © Doros Partasides. 

...
Θρίλερ στην καρδιά του καλοκαιριού: 13 μυθιστορήματα που ανεβάζουν την αδρεναλίνη

Θρίλερ στην καρδιά του καλοκαιριού: 13 μυθιστορήματα που ανεβάζουν την αδρεναλίνη

Σίριαλ κίλερς, πτώματα που ξεθάβονται τυχαία, ένοχα μυστικά που έρχονται από το παρελθόν, βία και αγωνία στο έπακρο. Επιλέγουμε 13 θρίλερ για τις καυτές ημέρες και νύχτες του καλοκαιριού. 

Γράφει ο Διονύσης Μαρίνος

...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

15 Δεκεμβρίου 2023 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2023

Mυθιστορήματα, νουβέλες, διηγήματα, ποιήματα: Επιλογή 100 βιβλίων, ελληνικών και μεταφρασμένων, από τη βιβλιοπαραγωγή του 2023. Επιλογή: Συντακτική ομάδα της Book

ΦΑΚΕΛΟΙ