alt

Της Παναγιώτας Μ. Χατζηγεωργίου

Όταν ο Κώστας Μουρσελάς (1932-2017) ρωτήθηκε, κάποτε, πώς από το θέατρο μεταπήδησε στην πεζογραφία, ομολόγησε ότι στην πεζογραφία αισθάνεται πως η μοίρα των «ηρώων» είναι στα χέρια του και την καθορίζει, ενώ στο θέατρο θεωρεί ότι η πορεία τους είναι προδιαγεγραμμένη[1].

Ο πρόσφατα αποθανών πειραιώτης συγγραφέας υπήρξε, πράγματι, ένας επιτυχημένος θεατρικός συγγραφέας πριν ασχοληθεί με την πεζογραφία. Κι ενώ είχε ήδη γίνει γνωστός με τα Εκείνος και Εκείνος (1971) και Ω! τι κόσμος μπαμπά!(1972) προσέλκυσε πολύ μεγαλύτερο κοινό, όταν έγραψε το πρώτο του μυθιστόρημα, τα Βαμμένα κόκκινα μαλλιά (1989).

Τα Βαμμένα κόκκινα μαλλιά, αν και αντιμετωπίστηκαν με υπεροψία από την «επίσημη» λογοτεχνική κριτική, αγαπήθηκαν ιδιαίτερα από το αναγνωστικό κοινό.

Τα Βαμμένα κόκκινα μαλλιά, αν και αντιμετωπίστηκαν με υπεροψία από την «επίσημη» λογοτεχνική κριτική, αγαπήθηκαν ιδιαίτερα από το αναγνωστικό κοινό. Μέσα στον πρώτο χρόνο κυκλοφορίας του, το βιβλίο ανατυπώθηκε εφτά φορές και πούλησε τριάντα πέντε χιλιάδες (35.000) αντίτυπα. Μέχρι τον Ιούλιο του 2000 είχε κάνει σαράντα μία εκδόσεις και είχε πουλήσει εκατόν ενενήντα χιλιάδες (190.000) αντίτυπα[2].

Στα Βαμμένα κόκκινα μαλλιά ο μύθος του έργου αποτελεί μία νεότερη εκδοχήτων μοτίβων που αναπτύσσονται στο μυθιστόρημα του Ν. Καζαντζάκη Βίος και πολιτεία του Αλέξη Ζορμπά (1946). Πρόκειται για «ομόλογα» αντιηρωικά κείμενα διαφορετικών εποχών: Ο Εμμανουήλ Ρετσίνας ή Λούης είναι ένας μεταπολεμικός Ζορμπάς η ύπαρξη του οποίου αντιδιαστέλλεται μ’ αυτήν ενός διανοούμενου κρυπτοσυγγραφέα, του Κωνσταντή Μανωλόπουλου. Ο αντιήρωας Λούης καταφάσκει την αποτυχία των οραμάτων της γενιάς του, της γενιάς του Εμφυλίου: λειτουργώντας ως σημείο αναφοράς και βάση προσδιορισμού της ζωής των υπολοίπων χαρακτήρων, απομυθοποιεί μια ολόκληρη εποχή, τη γενιά της και τη γενικευμένη πίστη των ανθρώπων στην επίτευξη των προσδοκιών τους[3].

Μία εξήγηση που έχει δοθεί για την επιτυχία του έργου αυτού είναι ότι θίγει μια διαχρονική προβληματική του ανθρώπου ανάμεσα στη συμμόρφωση και την εξέγερση, το Υπερεγώ και το Αυτό, την απώθηση και το ένστικτο[4], στην πρόσδεση, δηλαδή, στις εκάστοτε κυρίαρχες ηθικές αξίες ή στο μηδενισμό των αξιών αυτών. Οι αναγνώστες αγάπησαν το πρωταγωνιστικό ζευγάρι «Λούης – Μανωλόπουλος» και ειδικότερα τον Λούη, που αποτελεί τον κεντρικό άξονα του μύθου. Πρόκειται για έναν απρόσμενο και σαγηνευτικό πρωταγωνιστικό χαρακτήρα ο οποίος αναδεικνύεται σε αναγνωστικό πόλο έλξης μέσω της ολοκληρωτικής αποτίναξης και κατάρριψης κάθε είδους ηθικής και ιδεολογίας, χωρίς μάλιστα να εμφορείται από κανένα σκοπό.

Το συγκεκριμένο μυθιστόρημα πληροί μία προδιαγραφή που συνήθως θεωρείται ότι απαιτείται για την εκδοτική επιτυχία ενός πεζογραφήματος: οι απόλυτα οικείες και αναγνωρίσιμες από το Νεοέλληνα ιστορικές και κοινωνικές συνθήκες βοηθούν στην ταύτισή του με τους χαρακτήρες και τους χωροχρόνους του μύθου.

Για την αφήγηση του «διαφορετικού» ήρωα Λούη, ο Κ. Μουρσελάς επιλέγει τη μνήμη που λειτουργεί ως βασικός αφηγηματικός μηχανισμός στα Βαμμένα κόκκινα μαλλιά. Ο αφηγητής θυμάται το παρελθόν που ξεκινά στο τέλος της δεκαετίας του 1940 και στις αρχές της δεκαετίας του 1950 και στο οποίο συμμετέχουν εξήντα οκτώ διαφορετικά πρόσωπα. Απευθύνεται στον αναγνώστη από την αρχή του κειμένου με ύφος πολύ οικείο, σε τόνο κουβεντιαστό και εξομολογητικό, στοιχεία που πολλές φορές οδηγούν σε συνειρμική αφήγηση. Το συγκεκριμένο μυθιστόρημα πληροί μία προδιαγραφή που συνήθως θεωρείται ότι απαιτείται για την εκδοτική επιτυχία ενός πεζογραφήματος: οι απόλυτα οικείες και αναγνωρίσιμες από το Νεοέλληνα ιστορικές και κοινωνικές συνθήκες βοηθούν στην ταύτισή του με τους χαρακτήρες και τους χωροχρόνους του μύθου[5].

Το έργο εγκαινίασε την εποχή –κατά κάποιους– των ευπώλητων, ή –σύμφωνα με κάποιους άλλους– των μεγάλων πωλήσεων στη νεοελληνική πεζογραφία. Βρισκόμαστε στα τέλη της δεκαετίας του 1980, οπότε κι εμφανίζεται η σεξουαλική ειλικρίνεια στα καθημερινής γλώσσας και αστικού σκηνικού μυθιστορήματα, που, όμως, ακροβατούν μεταξύ λογοτεχνίας και «λαϊκής» πεζογραφίας[6]. Ωστόσο, διαθέτουμε στοιχεία υπεράσπισης της λογοτεχνικότητάς του: στην κυριαρχούσα ρεαλιστική ωμότητα, παρεμβαίνει το υπερφυσικό στοιχείο και η παρωδία. Επίσης, οι χαρακτήρες του μυθιστορήματος δεν είναι επίπεδοι. Κι αν ακόμη η ψυχολογική διαγραφή τους φαίνεται ελλιπής, ας σημειωθεί ότι κάτι τέτοιο συμβαίνει ευρύτερα στην ελληνική πεζογραφία των τελευταίων χρόνων, γιατί οι συγγραφείς «επικεντρώνονται στα χαρακτηριστικά που τους ενδιαφέρουν και [...] αποτελούν κινητήριο μοχλό της δράσης»[7]. Εκτός των άλλων, πρέπει να τονιστεί ότι το συγκεκριμένο μυθιστόρημα έχει ένα αμβλύ μεν, αναγνωρίσιμο δε, φιλοσοφικό υπόβαθρο, κατά βάση νιτσεϊκό, που συνομιλεί με τις αντίστοιχες φιλοσοφικές διαστάσεις του καζαντζακικού Ζορμπά.

altΒέβαια, τα Βαμμένα κόκκινα μαλλιά δεν έχουν προδιαγεγραμμένες παιδαγωγικές προθέσεις, όπως είχε το νεοελληνικό μυθιστόρημα από τη γέννησή του και μέχρι τουλάχιστον το πρώτο μισό του 20ού αιώνα. Ωστόσο, η «παιδαγωγική» τους θα μπορούσε να θεωρηθεί σύγχρονη: με άξονα έναν αντιήρωα παρουσιάζονται δυο εκ διαμέτρου αντίθετες θεωρίες και στάσεις ζωής και καταβάλλεται προσπάθεια ώστε ο αναγνώστης να αποφασίσει μόνος του. Πρόκειται για προσπάθεια, καθώς ο ίδιος ο συγγραφέας δε διστάζει να προδώσει τις απόψεις και τις επιλογές του μέσω του αφηγητή ή μέσω του Λούη, γεγονός που μάλλον οφείλεται στην αυτοβιογραφικότητα του συγκεκριμένου πεζογραφικού εγχειρήματος[8].

Ο Κ. Μουρσελάς, συνέχισε τη θητεία του στην πεζογραφία με έργα όπως το Κλειστόν λόγω μελαγχολίας (1999), μυθιστόρημα με αλληλοεμπλεκόμενες ιστορίες που αναδεικνύουν τις ανησυχίες και τις αναπηρίες πολυάριθμων προσώπων, Ο πόθος καίει τα σωθικά (2004), διηγήματα που ακολουθούν την ίδια γραμμή των καθημερινών ανθρώπων, οι οποίοι παλεύουν με τα αισθήματά τους, και Στην άκρη της νύχτας (2010), ένα μυθιστόρημα που συνεχίζει το παπαδιαμαντικό Όνειρο στο κύμα.

«Κρίμα ήμαστε μια τόσο καλή και τρυφερή εφεύρεση».

Ο συγγραφέας, συνομιλώντας με πολλούς προγενέστερους νεοέλληνες λογοτέχνες, ανάμεσα στους οποίους και οι Α. Παπαδιαμάντης, Ν. Καζαντζάκης και Μ. Καραγάτσης, εμπλούτισε την πεζογραφία με τη θεατρική γραφή, έπλασε δυνατούς χαρακτήρες και ασχολήθηκε με την τύχη του απλού ανθρώπου, που μάχεται με τον εαυτό του και το κοινωνικό περιβάλλον, διατηρώντας πάντα ένα έντονο αλλά βαθιά συμπονετικό βλέμμα, ώστε να διαπιστώνει για τους ανθρώπους της γενιάς του: «Κρίμα ήμαστε μια τόσο καλή και τρυφερή εφεύρεση».

* Η ΠΑΝΑΓΙΩΤΑ Μ. ΧΑΤΖΗΓΕΩΡΓΙΟΥ είναι Διδάκτορας Νεοελληνικής Φιλολογίας, Διδάσκουσα Δημιουργικής ανάγνωσης και γραφή της πεζογραφίας στο e-learning του ΕΚΠΑ.


[1] Ελεύθερος τύπος, «Το πορτρέτο μιας εποχής», 13/5/1990.
[2] Τα στοιχεία αντλούνται από το εξώφυλλο της τεσσαρακοστής πρώτης έκδοσης του μυθιστορήματος από τις εκδόσεις Κέδρος. Το μυθιστόρημα επανακυκλοφόρησε από τις εκδόσεις Πατάκη το 2014. 
[3] Για αναλυτικότερη παρουσίαση του αντιηρωικού στοιχείου στο μυθιστόρημα του Κ. Μουρσελά βλ. Π. Μ. Χατζηγεωργίου, Μορφές του αντιηρωισμού στο νεοελληνικό μυθιστόρημα. Από την «Πάπισσα Ιωάννα» στα «Βαμμένα Κόκκινα Μαλλιά», εκδόσεις Gutenberg, Αθήνα 2012, σελ. 231-238.
[4] Μ. Δερμιτζάκης, «Βαμμένα κόκκινα μαλλιά», Έρευνα, 1, Γενάρης 1992, σελ. 50.
[5] Βλ. Γ. Γιατρομανωλάκης, «Για ένα βιβλίο αδειανό. Για ένα μπεστ-σέλερ», η λέξη, τεύχ. 99 - 100, Nοέμβρης - Δεκέμβρης ’90, σελ. 737 - 738.
[6] R. Beaton, Εισαγωγή στη νεότερη ελληνική λογοτεχνία. Ποίηση και πεζογραφία 1821 - 1992, μετάφραση Ε. Ζούργου - Μ. Σπανάκη, εκδόσεις Νεφέλη, Αθήνα 1996, σελ. 366 - 367.
[7] Χ. Δερμιτζάκης, Αφηγηματικές τεχνικές. Ελληνική πεζογραφία και δραματουργία, Gutenberg. Το μυστικό και το παράδειγμα, Αθήνα 2000, σελ. 120.
[8] Η αυτοβιογραφικότητα του μυθιστορήματος ομολογείται από τον ίδιο το συγγραφέα. Βλ. Εικόνες, «Με βαθύ σαρκασμό», 13 Νοεμβρίου 1990, σελ. 13.

ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

Συμβουλές σε νέο λογοτέχνη

Συμβουλές σε νέο λογοτέχνη

«Βλέπε μπροστά. Δεν είναι το φευγαλέο παρόν, είναι το αύριο και το μέλλον που μετράνε. Αν θεωρείς πως στο ξεκίνημα οι συναναστροφές και οι παρέες είναι το παν, κάνεις λάθος. Στα γεράματα θα χρειαστείς ακόμη περισσότερο την ανεκτίμητη βοήθεια των Φίλων».

Του Κώστα Κουτσουρέλη...

Οι πατριάρχες της μεγάλης φόρμας και οι συνένοχοί τους

Οι πατριάρχες της μεγάλης φόρμας και οι συνένοχοί τους

Πέρα από τον κανόνα του λευκού άντρα: η ομιλία της βραβευμένης συγγραφέως στην απονομή του New Statesman/Goldsmiths Prize, είναι ένα μανιφέστο για τη δημιουργία ενός καινούργιου, λογοτεχνικού τοπίου που δεν θα αποκλείει κανέναν.

Της Μπερναντίν Εβαρίστο
Μτφρ. Βάσια Τζανακάρη

...
Η «Τζένη η Παλαβή» του  Ουίλλιαμ Μπάτλερ Γέητς

Η «Τζένη η Παλαβή» του Ουίλλιαμ Μπάτλερ Γέητς

Οι μεταφράσεις που ακολουθούν, από τον κύκλο ποιημάτων «Λόγια για μουσική ίσως», προέρχονται από μια ευρύτερη εργασία εν προόδω πάνω στο ποιητικό έργο του W.B. Yeats, η οποία θα εκδοθεί προσεχώς από τις εκδόσεις Gutenberg.

Εισ.-μτφρ.-σχόλια: Κώστας Κουτσουρέλης

...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

Όψεις τουρισμού, του Αλέξη Χατζηδάκη (προδημοσίευση)

Όψεις τουρισμού, του Αλέξη Χατζηδάκη (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το βιβλίο του Αλέξη Χατζηδάκη «Όψεις τουρισμού – Δεκαοχτώ δοκίμια για την τουριστική ανάπτυξη, τον σχεδιασμό του χώρου και την αρχιτεκτονική», που κυκλοφορεί από τις Cube Art Editions.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

...

Το βρωμερόν ύδωρ της λήθης, της Ισμήνης Καπάνταη

Το βρωμερόν ύδωρ της λήθης, της Ισμήνης Καπάνταη

Για το ιστορικό μυθιστόρημα της Ισμήνης Καπάνταη «Το βρωμερόν ύδωρ της λήθης» (εκδ. Ίκαρος), μια μυθοπλαστική διερεύνηση των χρόνων του νεοσύστατου ελληνικό κράτος, μετά τη δολοφονία του Καποδίστρια

Της Διώνης Δημητριάδου

...
«Ποιητικές συνομιλίες»: αναμείνατε στο ακουστικό σας

«Ποιητικές συνομιλίες»: αναμείνατε στο ακουστικό σας

Μια πρωτοβουλία του Τhéâtre de la Ville (Παρίσι), σε συμπαραγωγή με τη Στέγη του Ιδρύματος Ωνάση από την 1η Δεκεμβρίου μέχρι και τις 30 Ιουνίου 2021.

Επιμέλεια: Book Press

Η ποίηση μας καλεί.
Πού είστε; Πώς είστε; Τι βλέπετε από το παράθυρό σας;

Από την 1η Δ...


ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

Όψεις τουρισμού, του Αλέξη Χατζηδάκη (προδημοσίευση)

Όψεις τουρισμού, του Αλέξη Χατζηδάκη (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το βιβλίο του Αλέξη Χατζηδάκη «Όψεις τουρισμού – Δεκαοχτώ δοκίμια για την τουριστική ανάπτυξη, τον σχεδιασμό του χώρου και την αρχιτεκτονική», που κυκλοφορεί από τις Cube Art Editions.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

...

Ανήσυχα άκρα, του Νίκου Παναγιωτόπουλου (προδημοσίευση)

Ανήσυχα άκρα, του Νίκου Παναγιωτόπουλου (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος ενός διηγήματος, από τη συλλογή διηγημάτων του Νίκου Παναγιωτόπουλου «Ανήσυχα άκρα», που κυκλοφορεί στις 26 Νοεμβρίου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

ΣΥΝΔΡΟΜΟ ΑΝΗΣΥΧΩΝ ΑΚΡΩΝ

Έν...

Ένα πιάτο λιγότερο, της Μαριλένας Παπαϊωάννου (προδημοσίευση)

Ένα πιάτο λιγότερο, της Μαριλένας Παπαϊωάννου (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα της Μαριλένας Παπαϊωάννου «Ένα πιάτο λιγότερο», που θα κυκλοφορήσει στις 23 Νοεμβρίου από τις εκδόσεις Καστανιώτη.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Από τον Καποδίστρια στον Ίλον Μασκ: 17 βιογραφίες που ξεχωρίζουν

Από τον Καποδίστρια στον Ίλον Μασκ: 17 βιογραφίες που ξεχωρίζουν

Σημαντικές μορφές της Ιστορίας, της πολιτικής, της επιστήμης και της τέχνης βιογραφούνται: Νικηφόρος Χρυσοβέργης, Καποδίστριας, Μαρξ, Κολοκοτρώνης, Κεμάλ, Νταβιτσόν Εφέντης, Κανελλόπουλος, Θάτσερ, Τέσλα, Ίλον Μασκ, Τζερόλαμο Καρντάνο και Σωτηρία Μπέλλου, αλλά και απλοί άνθρωποι που η ζωή τους σημαδεύτηκε από την Ιστ...

Έντγκαρ Άλαν Πόε σε 4+1 βιβλία

Έντγκαρ Άλαν Πόε σε 4+1 βιβλία

Περιήγηση στο επιδραστικό έργο του Edgar Allan Poe μέσα από πέντε σχετικά πρόσφατα βιβλία, τέσσερα με δικά του έργα και ένα με κείμενα εμπνευσμένα από την τόσο ιδιαίτερη λογοτεχνία του. 

Του Δημήτρη Αργασταρά

Κοιν...

Πέντε αστυνομικά μυθιστορήματα με ελληνική σφραγίδα

Πέντε αστυνομικά μυθιστορήματα με ελληνική σφραγίδα

Πέντε ελληνικά αστυνομικά μυθιστορήματα από την πρόσφατη εκδοτική παραγωγή που ξεχωρίζουν.

Της Χίλντας Παπαδημητρίου

 

...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΟΥ ΜΗΝΑ

05 Νοεμβρίου 2020 ΤΕΛΕΥΤΑΙΑ ΝΕΑ

Η ανάγνωση είναι ζωή: Τα βιβλιοπωλεία πρέπει να παραμείνουν ανοιχτά

Η Σύμπραξη των Εκδοτών απευθύνει έκκληση στην κυβέρνηση, μέσω επιστολής της στον Πρωθυπουργό, να παραμείνουν ανοιχτά τα βιβλιοπωλεία στη διάρκεια της εφαρμογής των μέτρ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

17 Ιουλίου 2020 ΤΕΛΕΥΤΑΙΑ ΝΕΑ

50 καλά βιβλία για το καλοκαίρι και για πάντα

Πενήντα καλά βιβλία από την πρόσφατη εκδοτική παραγωγή τα οποία ξεχωρίσαμε ανάμεσα σε πολλά ακόμη καλά βιβλία. Ελληνική και μεταφρασμένη πεζογραφία, ποίηση, δοκίμια ιστ

ΦΑΚΕΛΟΙ