critissism-literary-390

Aπόπειρα για μια αρχή διαλόγου 

Του Νικήτα Παρίση

Τελικά, μας χρειάζονται και τα θεωρητικά κείμενα. Αυτά που έχουν το ωραίο άρωμα του μεστού δοκιμιακού - στοχαστικού λόγου. Ειδικότερα, σε ένα ηλεκτρονικό περιοδικό για την τέχνη και τον πολιτισμό. Του προσδίδουν, εκτός των άλλων, και θεματική ποικιλία. Τα συντηρείς αυτά τα θεωρητικά κείμενα σε αρχεία αναγνωστικής διάρκειας. Διευρύνουν τη στοχαστική μας διάθεση και μπορούν να γίνουν οι απαρχές πολυφωνικού διαλόγου. Μας χρειάζεται και ο διάλογος. Ειδικότερα σε εποχές πνευματικής ξηρασίας ή και αφωνίας. 

Μ' αυτές τις σκέψεις και με μια τέτοια οπτική, για έναν δηλαδή ευρύτερο πολυφωνικό διάλογο, διάβασα το άρθρο του Γιώργου Περαντωνάκη για το ρόλο του κριτικού της λογοτεχνίας. Ομολογώ ότι το χάρηκα, ιδιαίτερα για το εύρος των στόχων που θέτει και ορίζει για τον κριτικό της λογοτεχνίας. Στάθηκα πολύ σ' αυτό το εύρος. Δεν ξέρω αν είναι εφικτή, στη συγγραφική πράξη, μια τέτοια πολύμορφη στοχοθετική προοπτική. Ούτε, βέβαια, και μπορώ να εικάσω τι υποδομή πολύτροπης παιδείας απαιτεί και προϋποθέτει από την πλευρά του κριτικού. Ομολογώ, πάντως, ότι η νεότερη ελληνική κριτική σκέψη, με καταμετρημένες ελάχιστες εξαιρέσεις, «πάσχει» από εμφανή ένδεια ιδεολογικής τολμηρότητας και από αισθητή έλλειψη ευρύχωρης σπουδής και αναλυτικής μελέτης του λογοτεχνικού φαινομένου. 

Η νεότερη ελληνική κριτική σκέψη [...] «πάσχει» από εμφανή ένδεια ιδεολογικής τολμηρότητας και από αισθητή έλλειψη ευρύχωρης σπουδής και αναλυτικής μελέτης του λογοτεχνικού φαινομένου. 

Όμως, το συγκεκριμένο άρθρο λειτούργησε γονιμοποιητικά μέσα μου. Γι' αυτό και η σημερινή μου πρόθεση να καταγράψω, στο περιθώριο έστω, κάποιες πρωτοβάθμιες σημειώσεις. Τις καταγράφω, βέβαια, όχι ως μορφή αντιρρησιακού λόγου. Η ηλικιακή ωριμότητα έχει οριστικά αποβάλει αυτά τα σύνδρομα συγγραφικής αλαζονείας. Η καταγραφή οφείλεται σε ένα και μόνο λόγο: να ειπωθούν ορισμένα πράγματα συμπληρωματικά ή και προσθετικά στα όσα σημείωσε ο Περαντωνάκης στο δικό του άρθρο.

Καταρχήν, ο κριτικός λόγος για ένα βιβλίο προεπιβάλλει, και μάλιστα με τρόπο απόλυτο και αξιωματικό, ορισμένες αναγκαστικές και πιεστικές προδιαγραφές. Τυπικές και ουσιαστικές. Δεν μπορείς να τις αγνοήσεις ή να τις παρακάμψεις. Αποτελούν το sine qua non της κριτικής. Είναι σαν να θέλεις να κάνεις καλό ψωμί χωρίς προζύμη. Δε γίνεται.

Να θίξω, για λόγους γενικότερης συγγραφικής οικονομίας, μόνο τους ουσιαστικούς. Ο κριτικός, άκων εκών, θα μιλήσει για τέσσερα στοιχεία, που συνιστούν πυρηνικές ουσίες για ένα λογοτεχνικό βιβλίο, ιδιαίτερα αν πρόκειται για πεζογράφημα. Παρένθετα σημειώνω ότι στην κριτική της ποίησης λειτουργεί μια κάπως μεγαλύτερη ελευθεριότητα κινήσεων και κριτικής άνεσης. Κι αυτό, γιατί η σύγχρονη ποίηση συνιστά ένα πολύ πιο «ρευστό» λογοτεχνικό υλικό.

Να επανέλθω, όμως, στις τέσσερις πυρηνικές ουσίες. Θα μιλήσει, λοιπόν, ο κριτικός, γιατί δεν μπορεί να το αποφύγει, για τη θεματική ουσία του κρινόμενου κειμένου. Αθεματικό πεζογράφημα δεν μπορεί να υπάρξει. Αποτελεί την εσώτατη ψίχα του κειμένου που το προσδιορίζει καθοριστικά. Θα πρέπει, μάλιστα, ο κριτικός λόγος για το λογοτεχνικό θέμα να διερευνήσει κατά πόσον εντάσσεται στη ζώσα ή και εύφλεκτη πραγματικότητα της εποχής ή αν πρόκειται για μια παρωχημένη γραφή, που γράφεται ερήμην της γενικότερης κοινωνικής πραγματικότητας. Ο συσχετισμός θέματος και κοινωνικής ή ιστορικής πραγματικότητας είναι απόλυτα αναγκαίος.

Αθεματικό πεζογράφημα δεν μπορεί να υπάρξει. Αποτελεί την εσώτατη ψίχα του κειμένου που το προσδιορίζει καθοριστικά. 

Αυτονόητο ότι το θέμα [πρέπει να] επενδύεται και λειτουργεί μέσα σε έναν πρωτότυπο και ευρηματικής σύλληψης μύθο. Ο μύθος, ο σταδιακά εξελισσόμενος και ανελισσόμενος, περιέχει, κινεί, αναπτύσσει και αναδεικνύει το θέμα. Ο μύθος είναι το ωραίο κέλυφος. Αναζητάς ρωγμές, ανοίγεις το κέλυφος και ανακαλύπτεις το «κουκούτσι», το λογοτεχνικό δηλαδή θέμα.

Ο μύθος περιέχει τη δράση, τα αφηγημένα δηλαδή περιστατικά που, καταγραμμένα ως έντεχνα επεισόδια, συνιστούν το «ψαχνό» του κειμένου. Αυτό που προκαλεί την αναγνωστική απόλαυση και την εσωτερική ανάταση του αναγνώστη. Οι φορείς της δράσης είναι τα πρόσωπα. Δράση, χωρίς τα δρώντα πρόσωπα, τους χαρακτήρες του κειμένου, είναι αδιανόητη. Θα μιλήσει, επομένως, ο κριτικός για το κατά πόσον αυτοί οι χαρακτήρες είναι «στρογγυλωμένοι» λογοτεχνικά, αυθύπαρκτοι και αληθοφανείς.

Αυτά τα τέσσερα στοιχεία: το θέμα, ο μύθος, η δράση και οι χαρακτήρες, συνιστούν τις πυρηνικές ουσίες του λογοτεχνικού κειμένου. Ο κριτικός λόγος για ένα βιβλίο, ιδιαίτερα πεζογραφικό, που παρακάμπτει αυτή την τετράπτυχη ουσία ενός κειμένου, «πάσχει», κατά τη γνώμη μου, από εμφανή κριτική αστάθεια και ορατή ολισθηρότητα.

Θα μπορούσε ο κριτικός της λογοτεχνίας να λειτουργεί ως ένας ενδιάμεσος μεταξύ του αναγνώστη και του κρινόμενου βιβλίου; θα μπορούσε δηλαδή ο ρόλος του να είναι διαμεσολαβητικός και ο λόγος του να λειτουργεί ως μια σύσταση ανάγνωσης; 

Προωθώντας το λόγο, να θέσω για συζήτηση μιαν άλλη πτυχή, με μορφή διπλού ερωτήματος: συγκεκριμένα, θα μπορούσε ο κριτικός της λογοτεχνίας να λειτουργεί ως ένας ενδιάμεσος μεταξύ του αναγνώστη και του κρινόμενου βιβλίου; θα μπορούσε δηλαδή ο ρόλος του να είναι διαμεσολαβητικός και ο λόγος του να λειτουργεί ως μια σύσταση ανάγνωσης; Ο Περαντωνάκης στο ερώτημα αυτό απάντησε αρνητικά. Απέκλεισε δηλαδή απόλυτα τη διαμεσολαβητική λειτουργία του κριτικού λόγου. Δεν μπορεί, κατά τη γνώμη του, ο κριτικός να υπηρετεί, ως αυτοσκοπό, τη λειτουργία της διαμεσολάβησης. Σε μια τέτοια περίπτωση, ο κριτικός θα ταυτιζόταν, όπως υποστηρίζει, με το δημοσιογράφο του λογοτεχνικού reportage.

Προσωπικά, όμως, έχω μέσα μου όχι απλώς την αίσθηση αλλά τη βεβαιότητα ότι ο κριτικός λόγος, ανεξάρτητα από την όποια βούληση του κριτικού, λειτουργεί διαμεσολαβητικά. Αυτή, ακριβώς, η διαμεσολαβητική λειτουργία υπάρχει εγγενώς και εκ προοιμίου στον κριτικό λόγο. Από τη στιγμή που κάποιος μιλάει για ένα βιβλίο κριτικά, ο λόγος του, ανεξάρτητα από τις δικές του προθέσεις, είναι καθαρά διαμεσολαβητικός και επηρεάζει, θετικά ή αρνητικά, την αγοραστική και αναγνωστική βούληση του αναγνώστη.

Μένει ακόμα ένα θέμα ουσίας. Να το διατυπώσω με μορφή πολλαπλού ερωτήματος: θα πρέπει, πράγματι, ο κριτικός να προσδώσει τόση ευρύτητα στο λόγο του, ώστε να συνδέσει το κρινόμενο βιβλίο με το γενικότερο ιδεολογικό γίγνεσθαι και να το συσχετίσει με μια πολύμορφη κοινωνική κινητικότητα και ζύμωση ιδεών; Μήπως, τελικά, μια τέτοια διεύρυνση του κριτικού λόγου εμπεριέχει τον κίνδυνο να απολησμονηθεί ποιο είναι, σε τελευταία ανάλυση, το κρινόμενο;

Θα πρέπει ο κριτικός να προσδώσει τόση ευρύτητα στο λόγο του, ώστε να συνδέσει το κρινόμενο βιβλίο με το γενικότερο ιδεολογικό γίγνεσθαι;

Σ' αυτά τα ερωτήματα η προσωπική μου άποψη και θέση έχει ήδη έμμεσα εκφρασθεί. Συγκεκριμένα, από τη στιγμή που κρίνεται ο μύθος, ο περιέχων το λογοτεχνικό θέμα, και συσχετίζεται με τη ζώσα κοινωνική πραγματικότητα, ο κριτικός λόγος έχει αποκτήσει από μόνος του τη μέγιστη ευρύτητα και σύνδεση με τη μεγάλη κοινωνική εικόνα και τα ζέοντα κοινωνικά θέματα και προβλήματα. Αυτά που βασανίζουν και τυραννούν την ανθρώπινη ύπαρξη. Εναπόκειται μόνο στην αναγνωστική εμβρίθεια του εκάστοτε αναγνώστη να συνδέσει το έλασσον, το κρινόμενο δηλαδή βιβλίο, με το μείζον, που είναι η μεγάλη κοινωνική εικόνα.

Το θέμα για το ρόλο του κριτικού είναι και πολύπτυχο και πολυσυζητημένο. Όσα και να γράψει κανείς, θα συνιστούν πάντα μια συγγραφική ημιτέλεια. Προσωπικά θέλησα να καταθέσω, εν είδει πρωτοβάθμιων σημειώσεων, και να «στρογγυλοποιήσω» κάπως ορισμένες θέσεις, πιστεύω οικείες και γνωστές σε όλους.


* Ο ΝΙΚΗΤΑΣ ΠΑΡΙΣΗΣ είναι φιλόλογος κα συγγραφέας.

Ακολουθήστε την bookpress.gr στο Google News και διαβάστε πρώτοι τα θέματα που σας ενδιαφέρουν.


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

Κρατώντας βιβλίο στην ουρά των ΑΤΜ

Κρατώντας βιβλίο στην ουρά των ΑΤΜ

Για την παρηγορητική και παιδευτική διάσταση της λογοτεχνίας σε ανάστατους καιρούς. 

Του Γιώργου Ν. Περαντωνάκη

Τις ώρες της κρίσης και του πολέμου την ...

Από τη ζωή στα βιβλία και το αντίστροφο

Από τη ζωή στα βιβλία και το αντίστροφο

Του Γιώργου Ν. Περαντωνάκη

Πριν από λίγο καιρό παρευρέθηκα στην παρουσίαση του τελευταίου βιβλίου του Γιάννη Μακριδάκη με τίτλο Αντί ...

Ο ρόλος του κριτικού λογοτεχνίας

Ο ρόλος του κριτικού λογοτεχνίας

Σκέψεις και επισημάνσεις για το ρόλο του κριτικού λογοτεχνίας σήμερα.

Του Γιώργου Ν. Περαντωνάκη

Όποιος νομίζει ότι ο ρόλος του κριτικού είναι απλώς μεσολαβητικός κι ο βιβλιοκριτικό...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

Σοκ στον χώρο του βιβλίου: Πέθανε ο Γενικός Διευθυντής και «ψυχή» της Εθνικής Βιβλιοθήκης, Φίλιππος Τσιμπόγλου

Σοκ στον χώρο του βιβλίου: Πέθανε ο Γενικός Διευθυντής και «ψυχή» της Εθνικής Βιβλιοθήκης, Φίλιππος Τσιμπόγλου

Ο Φίλιππος Τσιμπόγλου, Γενικός Διευθυντής της Εθνικής Βιβλιοθήκης, έφυγε ξαφνικά από τη ζωή σήμερα το πρωί σε ηλικία 66 χρονών.

Επιμέλεια: Book Press

Η ανακοίνωση της Εθνικής Βιβλιοθήκης της Ελλάδος

...
Ο Μάριο Ντεζιάτι, συγγραφέας του μυθιστορήματος «Ασυμβίβαστοι» που τιμήθηκε με το βραβείο Strega 2022, έρχεται στην Αθήνα

Ο Μάριο Ντεζιάτι, συγγραφέας του μυθιστορήματος «Ασυμβίβαστοι» που τιμήθηκε με το βραβείο Strega 2022, έρχεται στην Αθήνα

Ο βραβευμένος συγγραφέας Μάριο Ντεζιάτι θα παρουσιάσει το βιβλίο του στις 9 Φεβρουαρίου 2023, στο Ιταλικό Μορφωτικό Ινστιτούτο Αθηνών.

Επιμέλεια: Book Press

O Mario Desiati, συγγραφέας του μυθιστορήματος Ασυμβίβαστοι (πρωτ. τίτλος Spatriat...

Πέθανε ο πολυβραβευμένος συγγραφέας Αλέξις Ραβέλο – Μεγάλη απώλεια για την ισπανική λογοτεχνία

Πέθανε ο πολυβραβευμένος συγγραφέας Αλέξις Ραβέλο – Μεγάλη απώλεια για την ισπανική λογοτεχνία

Πέθανε το πρωί της Δευτέρας 30 Ιανουαρίου 2023 από καρδιακή προσβολή σε ηλικία 51 ετών ο Ισπανός πολυβραβευμένος συγγραφέας Αλέξις Ραβέλο [Alexis Ravelo] ο οποίος κατείχε εξέχουσα θέση στη σύγχρονη ισπανική λογοτεχνία, έχοντας γράψει πολλά και επιτυχημένα αστυνομικά και όχι μόνο μυθιστορήματα. Μέσα στο 2023, οι εκδό...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

«Ο Βασίλης –ψευδώνυμο Γιάννης– στην αριστερά (1971 - 2008)» του Θόδωρου Σούμα (προδημοσίευση)

«Ο Βασίλης –ψευδώνυμο Γιάννης– στην αριστερά (1971 - 2008)» του Θόδωρου Σούμα (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το πεζογράφημα - πολιτική μαρτυρία του Θόδωρου Σούμα, «Ο Βασίλης –ψευδώνυμο Γιάννης– στην αριστερά (1971 - 2008)» το οποίο θα κυκλοφορήσει την ερχόμενη εβδομάδα από τις εκδόσεις Επίκεντρο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

...
«Τις μέρες που λιγόστευε το φως» του Όιγκεν Ρούγκε (προδημοσίευση)

«Τις μέρες που λιγόστευε το φως» του Όιγκεν Ρούγκε (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα του Όιγκεν Ρούγκε [Eugen Ruge] «Τις μέρες που λιγόστευε το φως» (μτφρ. Τεό Βότσος), το οποίο θα κυκλοφορήσει την ερχόμενη εβδομάδα από τις εκδόσεις Κλειδάριθμος.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

1 ΟΚΤΩΒΡΙ...

«Ιστορίες από ένα περασμένο μέλλον» του Μιχάλη Μακρόπουλου (προδημοσίευση)

«Ιστορίες από ένα περασμένο μέλλον» του Μιχάλη Μακρόπουλου (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από τη συλλογή διηγημάτων του Μιχάλη Μακρόπουλου «Ιστορίες από ένα περασμένο μέλλον», που θα κυκλοφορήσει στις 19 Δεκεμβρίου από τις εκδόσεις Κίχλη.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Γιανγκσὶ-ντιέναο (τρεῖς σκηνὲς)  ...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

7 μυθιστορήματα από όλον τον κόσμο για τους φίλους του φανταστικού

7 μυθιστορήματα από όλον τον κόσμο για τους φίλους του φανταστικού

Πρώτος μήνας του νέου έτους και πριν δούμε τι θα φέρει η φετινή πραγματικότητα ας επιτρέψουμε στον εαυτό μας ένα φανταστικό λογοτεχνικό ταξίδι. Οι εκδόσεις Βακχικόν προτείνουν επτά μυθιστορήματα για τους φίλους του φανταστικού. Γιατί η φαντασία σε πάει παντού...

Επιμέλεια: Book Press

...
Γουίλιαμ Χ. Γκας: «Τα δώδεκα σημαντικότερα βιβλία που διάβασα στη ζωή μου»

Γουίλιαμ Χ. Γκας: «Τα δώδεκα σημαντικότερα βιβλία που διάβασα στη ζωή μου»

Στο βιβλίο του με τίτλο «The William H. Gass Reader», ο Αμερικανός πεζογράφος William H. Gass επέλεξε τα δώδεκα βιβλία που διαμόρφωσαν τη λογοτεχνική ματιά του. Μια λίστα που, όπως σημειώνει και ο ίδιος στην εισαγωγή του, δεν περιλαμβάνει απαραιτήτως τα «δώδεκα καλύτερα βιβλία» που έχει διαβάσει, καθώς «κάθε σπουδαί...

Τα 100 καλύτερα μυθιστορήματα στην αγγλόφωνη πεζογραφία σύμφωνα με τον Γκάρντιαν

Τα 100 καλύτερα μυθιστορήματα στην αγγλόφωνη πεζογραφία σύμφωνα με τον Γκάρντιαν

Ο κριτικός λογοτεχνίας της βρετανικής εφημερίδας, Guardian, Robert McCrum επέλεξε τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία γραμμένα στα αγγλικά. Στη λίστα του εντοπίζουμε έργα που θεωρούνται πλέον κλασικά, από συγγραφείς όπως οι Ντίκενς, Μέλβιλ, κ.ά., καθώς και μυθιστορήματα από τους ΝτεΛίλο, Ισιγκούρο, Ροθ, Κουτσί, κ.ά. ...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΟΥ ΜΗΝΑ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

13 Δεκεμβρίου 2022 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2022

Έφτασε η στιγμή και φέτος για την καθιερωμένη εδώ και χρόνια επιλογή των εκατό από τα καλύτερα βιβλία λογοτεχνίας της χρονιάς που φτάνει σε λίγες μέρες στο τέλος της. Ε

ΦΑΚΕΛΟΙ