critissism-literary-390

Aπόπειρα για μια αρχή διαλόγου 

Του Νικήτα Παρίση

Τελικά, μας χρειάζονται και τα θεωρητικά κείμενα. Αυτά που έχουν το ωραίο άρωμα του μεστού δοκιμιακού - στοχαστικού λόγου. Ειδικότερα, σε ένα ηλεκτρονικό περιοδικό για την τέχνη και τον πολιτισμό. Του προσδίδουν, εκτός των άλλων, και θεματική ποικιλία. Τα συντηρείς αυτά τα θεωρητικά κείμενα σε αρχεία αναγνωστικής διάρκειας. Διευρύνουν τη στοχαστική μας διάθεση και μπορούν να γίνουν οι απαρχές πολυφωνικού διαλόγου. Μας χρειάζεται και ο διάλογος. Ειδικότερα σε εποχές πνευματικής ξηρασίας ή και αφωνίας. 

Μ' αυτές τις σκέψεις και με μια τέτοια οπτική, για έναν δηλαδή ευρύτερο πολυφωνικό διάλογο, διάβασα το άρθρο του Γιώργου Περαντωνάκη για το ρόλο του κριτικού της λογοτεχνίας. Ομολογώ ότι το χάρηκα, ιδιαίτερα για το εύρος των στόχων που θέτει και ορίζει για τον κριτικό της λογοτεχνίας. Στάθηκα πολύ σ' αυτό το εύρος. Δεν ξέρω αν είναι εφικτή, στη συγγραφική πράξη, μια τέτοια πολύμορφη στοχοθετική προοπτική. Ούτε, βέβαια, και μπορώ να εικάσω τι υποδομή πολύτροπης παιδείας απαιτεί και προϋποθέτει από την πλευρά του κριτικού. Ομολογώ, πάντως, ότι η νεότερη ελληνική κριτική σκέψη, με καταμετρημένες ελάχιστες εξαιρέσεις, «πάσχει» από εμφανή ένδεια ιδεολογικής τολμηρότητας και από αισθητή έλλειψη ευρύχωρης σπουδής και αναλυτικής μελέτης του λογοτεχνικού φαινομένου. 

Η νεότερη ελληνική κριτική σκέψη [...] «πάσχει» από εμφανή ένδεια ιδεολογικής τολμηρότητας και από αισθητή έλλειψη ευρύχωρης σπουδής και αναλυτικής μελέτης του λογοτεχνικού φαινομένου. 

Όμως, το συγκεκριμένο άρθρο λειτούργησε γονιμοποιητικά μέσα μου. Γι' αυτό και η σημερινή μου πρόθεση να καταγράψω, στο περιθώριο έστω, κάποιες πρωτοβάθμιες σημειώσεις. Τις καταγράφω, βέβαια, όχι ως μορφή αντιρρησιακού λόγου. Η ηλικιακή ωριμότητα έχει οριστικά αποβάλει αυτά τα σύνδρομα συγγραφικής αλαζονείας. Η καταγραφή οφείλεται σε ένα και μόνο λόγο: να ειπωθούν ορισμένα πράγματα συμπληρωματικά ή και προσθετικά στα όσα σημείωσε ο Περαντωνάκης στο δικό του άρθρο.

Καταρχήν, ο κριτικός λόγος για ένα βιβλίο προεπιβάλλει, και μάλιστα με τρόπο απόλυτο και αξιωματικό, ορισμένες αναγκαστικές και πιεστικές προδιαγραφές. Τυπικές και ουσιαστικές. Δεν μπορείς να τις αγνοήσεις ή να τις παρακάμψεις. Αποτελούν το sine qua non της κριτικής. Είναι σαν να θέλεις να κάνεις καλό ψωμί χωρίς προζύμη. Δε γίνεται.

Να θίξω, για λόγους γενικότερης συγγραφικής οικονομίας, μόνο τους ουσιαστικούς. Ο κριτικός, άκων εκών, θα μιλήσει για τέσσερα στοιχεία, που συνιστούν πυρηνικές ουσίες για ένα λογοτεχνικό βιβλίο, ιδιαίτερα αν πρόκειται για πεζογράφημα. Παρένθετα σημειώνω ότι στην κριτική της ποίησης λειτουργεί μια κάπως μεγαλύτερη ελευθεριότητα κινήσεων και κριτικής άνεσης. Κι αυτό, γιατί η σύγχρονη ποίηση συνιστά ένα πολύ πιο «ρευστό» λογοτεχνικό υλικό.

Να επανέλθω, όμως, στις τέσσερις πυρηνικές ουσίες. Θα μιλήσει, λοιπόν, ο κριτικός, γιατί δεν μπορεί να το αποφύγει, για τη θεματική ουσία του κρινόμενου κειμένου. Αθεματικό πεζογράφημα δεν μπορεί να υπάρξει. Αποτελεί την εσώτατη ψίχα του κειμένου που το προσδιορίζει καθοριστικά. Θα πρέπει, μάλιστα, ο κριτικός λόγος για το λογοτεχνικό θέμα να διερευνήσει κατά πόσον εντάσσεται στη ζώσα ή και εύφλεκτη πραγματικότητα της εποχής ή αν πρόκειται για μια παρωχημένη γραφή, που γράφεται ερήμην της γενικότερης κοινωνικής πραγματικότητας. Ο συσχετισμός θέματος και κοινωνικής ή ιστορικής πραγματικότητας είναι απόλυτα αναγκαίος.

Αθεματικό πεζογράφημα δεν μπορεί να υπάρξει. Αποτελεί την εσώτατη ψίχα του κειμένου που το προσδιορίζει καθοριστικά. 

Αυτονόητο ότι το θέμα [πρέπει να] επενδύεται και λειτουργεί μέσα σε έναν πρωτότυπο και ευρηματικής σύλληψης μύθο. Ο μύθος, ο σταδιακά εξελισσόμενος και ανελισσόμενος, περιέχει, κινεί, αναπτύσσει και αναδεικνύει το θέμα. Ο μύθος είναι το ωραίο κέλυφος. Αναζητάς ρωγμές, ανοίγεις το κέλυφος και ανακαλύπτεις το «κουκούτσι», το λογοτεχνικό δηλαδή θέμα.

Ο μύθος περιέχει τη δράση, τα αφηγημένα δηλαδή περιστατικά που, καταγραμμένα ως έντεχνα επεισόδια, συνιστούν το «ψαχνό» του κειμένου. Αυτό που προκαλεί την αναγνωστική απόλαυση και την εσωτερική ανάταση του αναγνώστη. Οι φορείς της δράσης είναι τα πρόσωπα. Δράση, χωρίς τα δρώντα πρόσωπα, τους χαρακτήρες του κειμένου, είναι αδιανόητη. Θα μιλήσει, επομένως, ο κριτικός για το κατά πόσον αυτοί οι χαρακτήρες είναι «στρογγυλωμένοι» λογοτεχνικά, αυθύπαρκτοι και αληθοφανείς.

Αυτά τα τέσσερα στοιχεία: το θέμα, ο μύθος, η δράση και οι χαρακτήρες, συνιστούν τις πυρηνικές ουσίες του λογοτεχνικού κειμένου. Ο κριτικός λόγος για ένα βιβλίο, ιδιαίτερα πεζογραφικό, που παρακάμπτει αυτή την τετράπτυχη ουσία ενός κειμένου, «πάσχει», κατά τη γνώμη μου, από εμφανή κριτική αστάθεια και ορατή ολισθηρότητα.

Θα μπορούσε ο κριτικός της λογοτεχνίας να λειτουργεί ως ένας ενδιάμεσος μεταξύ του αναγνώστη και του κρινόμενου βιβλίου; θα μπορούσε δηλαδή ο ρόλος του να είναι διαμεσολαβητικός και ο λόγος του να λειτουργεί ως μια σύσταση ανάγνωσης; 

Προωθώντας το λόγο, να θέσω για συζήτηση μιαν άλλη πτυχή, με μορφή διπλού ερωτήματος: συγκεκριμένα, θα μπορούσε ο κριτικός της λογοτεχνίας να λειτουργεί ως ένας ενδιάμεσος μεταξύ του αναγνώστη και του κρινόμενου βιβλίου; θα μπορούσε δηλαδή ο ρόλος του να είναι διαμεσολαβητικός και ο λόγος του να λειτουργεί ως μια σύσταση ανάγνωσης; Ο Περαντωνάκης στο ερώτημα αυτό απάντησε αρνητικά. Απέκλεισε δηλαδή απόλυτα τη διαμεσολαβητική λειτουργία του κριτικού λόγου. Δεν μπορεί, κατά τη γνώμη του, ο κριτικός να υπηρετεί, ως αυτοσκοπό, τη λειτουργία της διαμεσολάβησης. Σε μια τέτοια περίπτωση, ο κριτικός θα ταυτιζόταν, όπως υποστηρίζει, με το δημοσιογράφο του λογοτεχνικού reportage.

Προσωπικά, όμως, έχω μέσα μου όχι απλώς την αίσθηση αλλά τη βεβαιότητα ότι ο κριτικός λόγος, ανεξάρτητα από την όποια βούληση του κριτικού, λειτουργεί διαμεσολαβητικά. Αυτή, ακριβώς, η διαμεσολαβητική λειτουργία υπάρχει εγγενώς και εκ προοιμίου στον κριτικό λόγο. Από τη στιγμή που κάποιος μιλάει για ένα βιβλίο κριτικά, ο λόγος του, ανεξάρτητα από τις δικές του προθέσεις, είναι καθαρά διαμεσολαβητικός και επηρεάζει, θετικά ή αρνητικά, την αγοραστική και αναγνωστική βούληση του αναγνώστη.

Μένει ακόμα ένα θέμα ουσίας. Να το διατυπώσω με μορφή πολλαπλού ερωτήματος: θα πρέπει, πράγματι, ο κριτικός να προσδώσει τόση ευρύτητα στο λόγο του, ώστε να συνδέσει το κρινόμενο βιβλίο με το γενικότερο ιδεολογικό γίγνεσθαι και να το συσχετίσει με μια πολύμορφη κοινωνική κινητικότητα και ζύμωση ιδεών; Μήπως, τελικά, μια τέτοια διεύρυνση του κριτικού λόγου εμπεριέχει τον κίνδυνο να απολησμονηθεί ποιο είναι, σε τελευταία ανάλυση, το κρινόμενο;

Θα πρέπει ο κριτικός να προσδώσει τόση ευρύτητα στο λόγο του, ώστε να συνδέσει το κρινόμενο βιβλίο με το γενικότερο ιδεολογικό γίγνεσθαι;

Σ' αυτά τα ερωτήματα η προσωπική μου άποψη και θέση έχει ήδη έμμεσα εκφρασθεί. Συγκεκριμένα, από τη στιγμή που κρίνεται ο μύθος, ο περιέχων το λογοτεχνικό θέμα, και συσχετίζεται με τη ζώσα κοινωνική πραγματικότητα, ο κριτικός λόγος έχει αποκτήσει από μόνος του τη μέγιστη ευρύτητα και σύνδεση με τη μεγάλη κοινωνική εικόνα και τα ζέοντα κοινωνικά θέματα και προβλήματα. Αυτά που βασανίζουν και τυραννούν την ανθρώπινη ύπαρξη. Εναπόκειται μόνο στην αναγνωστική εμβρίθεια του εκάστοτε αναγνώστη να συνδέσει το έλασσον, το κρινόμενο δηλαδή βιβλίο, με το μείζον, που είναι η μεγάλη κοινωνική εικόνα.

Το θέμα για το ρόλο του κριτικού είναι και πολύπτυχο και πολυσυζητημένο. Όσα και να γράψει κανείς, θα συνιστούν πάντα μια συγγραφική ημιτέλεια. Προσωπικά θέλησα να καταθέσω, εν είδει πρωτοβάθμιων σημειώσεων, και να «στρογγυλοποιήσω» κάπως ορισμένες θέσεις, πιστεύω οικείες και γνωστές σε όλους.


* Ο ΝΙΚΗΤΑΣ ΠΑΡΙΣΗΣ είναι φιλόλογος κα συγγραφέας.

Ακολουθήστε την bookpress.gr στο Google News και διαβάστε πρώτοι τα θέματα που σας ενδιαφέρουν.


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

Κρατώντας βιβλίο στην ουρά των ΑΤΜ

Κρατώντας βιβλίο στην ουρά των ΑΤΜ

Για την παρηγορητική και παιδευτική διάσταση της λογοτεχνίας σε ανάστατους καιρούς. 

Του Γιώργου Ν. Περαντωνάκη

Τις ώρες της κρίσης και του πολέμου την ...

Από τη ζωή στα βιβλία και το αντίστροφο

Από τη ζωή στα βιβλία και το αντίστροφο

Του Γιώργου Ν. Περαντωνάκη

Πριν από λίγο καιρό παρευρέθηκα στην παρουσίαση του τελευταίου βιβλίου του Γιάννη Μακριδάκη με τίτλο Αντί ...

Ο ρόλος του κριτικού λογοτεχνίας

Ο ρόλος του κριτικού λογοτεχνίας

Σκέψεις και επισημάνσεις για το ρόλο του κριτικού λογοτεχνίας σήμερα.

Του Γιώργου Ν. Περαντωνάκη

Όποιος νομίζει ότι ο ρόλος του κριτικού είναι απλώς μεσολαβητικός κι ο βιβλιοκριτικό...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

«Maniac» του Μπενχαμίν Λαμπατούτ (κριτική) – η αργή πλην βέβαιη ήττα του ανθρώπου από τις μανίες του

«Maniac» του Μπενχαμίν Λαμπατούτ (κριτική) – η αργή πλην βέβαιη ήττα του ανθρώπου από τις μανίες του

Για το βιβλίο του Μπενχαμίν Λαμπατούτ [Benjamín Labatut] «Maniac» (μτφρ. Αγγελική Βασιλάκου, εκδ. Δώμα). Στην κεντρική εικόνα, ο φυσικός Τζον Φον Νόυμαν. 

Γράφει ο Φώτης Καραμπεσίνης

Αυτό το βιβλίο ιστορεί τη μήνι του Προμηθέα....

«Τhe Dreamers», «Παγώνια» και «Μάλο Μόμε» (κριτική): Τρία δυνατά ελληνικά έργα

«Τhe Dreamers», «Παγώνια» και «Μάλο Μόμε» (κριτική): Τρία δυνατά ελληνικά έργα

Μέσα στην πληθώρα των ελληνικών έργων που ανεβαίνουν για βραχύ διάστημα στις αθηναϊκές σκηνές ξεχώρισαν τα έργα «The Dreamers» σε σκηνοθεσία Πέρη Μιχαηλίδη, «Παγώνια» σε σκηνοθεσία Τάσου Πυργιέρη και «Μάλο Μόμε σε σκηνοθεσία Νάντιας Δαλκυριάδου. Κεντρική εικόνα: από την παράσταση «The Dreamers».  

...
Η Λαμπρινή Λαδά σε ένα διαδραστικό workshop στη ΒιβλιοΠρόταση στο Μαρούσι

Η Λαμπρινή Λαδά σε ένα διαδραστικό workshop στη ΒιβλιοΠρόταση στο Μαρούσι

Διαδραστικό workshop με τη Λαμπρινή Λαδά, στη ΒιβλιοΠρόταση, το Σάββατο 9 Μαρτίου, την επομένη της Παγκόσμιας Ημέρας της Γυναίκας.

Επιμέλεια: Book Press

Η ομάδα της ΒιβλιοΠρότασης, διοργανώνει το Σάββατο 9 Μαρτίου και ώρα 12:00, ένα διαδραστι...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

«Μέσα στο δίχτυ» της Άιρις Μέρντοχ (προδημοσίευση)

«Μέσα στο δίχτυ» της Άιρις Μέρντοχ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα της Άιρις Μέρντοχ [Iris Murdoch] «Μέσα στο δίχτυ» (μτφρ. Έφη Τσιρώνη), το οποίο κυκλοφορεί στις 6 Μαρτίου από τις εκδόσεις Διόπτρα.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Όταν είδα τον Φιν να με περιμένει στη γωνία το...

«Η τέχνη της μέθης» του Λοράν ντε Σουτέρ (προδημοσίευση)

«Η τέχνη της μέθης» του Λοράν ντε Σουτέρ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από βιβλίο του βραβευμένου Βέλγου δοκιμιογράφου και καθηγητή Νομικής Λοράν ντε Σουτέρ [Laurent de Sutter] «Η τέχνη της μέθης» (μτφρ. Ζωή Καραμπέκιου), το οποίο θα κυκλοφορήσει στις 6 Μαρτίου από τις εκδόσεις Το Μέλλον.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

...
«Depeche mode» του Σέρχι Ζαντάν (προδημοσίευση)

«Depeche mode» του Σέρχι Ζαντάν (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα του Σέρχι Ζαντάν [Serhiy Zhadan] «Depeche mode» (μτφρ. Δημήτρης Τριανταφυλλίδης), το οποίο κυκλοφορεί στις 21 Φεβρουαρίου από τις εκδόσεις Διόπτρα.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Καθισμένος εδώ,...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Ντόνα Ταρτ – Ένα συγγραφικό φαινόμενο του 21ου αιώνα

Ντόνα Ταρτ – Ένα συγγραφικό φαινόμενο του 21ου αιώνα

Ελάχιστοι συγγραφείς στις μέρες μας έχουν την απήχηση ενός «ποπ σταρ» όσο η Ντόνα Ταρτ [Donna Tartt]. Γύρω από το όνομά της σωρεύονται φήμες και «τρελές» ειδήσεις. Ωστόσο τα βιβλία της διαβάζονται με πάθος, πυροδοτούν πάντα συζητήσεις και αποτελούν σημαντική συνεισφορά στη σύγχρονη αμερικανική λογοτεχνία. Kεντρική ε...

«Μικρές εισαγωγές» σε μεγάλες θεματικές από τις εκδόσεις Οξύ – 5 βιβλία που μας κάνουν σοφότερους

«Μικρές εισαγωγές» σε μεγάλες θεματικές από τις εκδόσεις Οξύ – 5 βιβλία που μας κάνουν σοφότερους

«Τρέλα», «Αντίληψη», «Αισθητική», «Πληροφορία», «Χιούμορ»: Πέντε βιβλία της άκρως επιτυχημένης σειράς του Oxford University Press κυκλοφορούν στα ελληνικά από τις εκδόσεις Οξύ και μας βοηθούν να κατανοήσουμε βασικές πτυχές της ανθρώπινης νόησης και συμπεριφοράς. Η επιμέλεια της σειράς είναι του Θάνου Καραγιαννό...

Δύο χρόνια από τη ρωσική εισβολή στην Ουκρανία: Είναι η Ευρώπη σε πόλεμο; – Τα βιβλία που δίνουν τις απαντήσεις

Δύο χρόνια από τη ρωσική εισβολή στην Ουκρανία: Είναι η Ευρώπη σε πόλεμο; – Τα βιβλία που δίνουν τις απαντήσεις

«Είμαστε εξαιρετικά τυχεροί που ζούμε στην Ευρώπη» μας έλεγε σε πρόσφατη συνέντευξή του για την Book Press, o ευρωπαϊστής ιστορικός Τίμοθι Γκάρτον Ας. Δύο χρόνια μετά από την έναρξη του πολέμου της Ρωσίας στην Ουκρανία ανατρέχουμε στα άρθρα που γράψαμε για βιβλία που διαβάσαμε και προτείναμε όλο αυτό το διάστημα. Το...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

02 Απριλίου 2023 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα μεγαλύτερα μυθιστορήματα όλων των εποχών: 20 έργα-ποταμοί από την παγκόσμια λογοτεχνία

Πολύτομα λογοτεχνικά έργα, μυθιστορήματα-ποταμοί, βιβλία που η ανάγνωσή τους μοιάζει με άθλο. Έργα-ορόσημα της παγκόσμιας πεζογραφίας, επικές αφηγήσεις από την Άπω Ανατ

ΦΑΚΕΛΟΙ

ΞΕΧΩΡΙΣΑΜΕ

ΝΑ ΑΛΛΟ ΕΝΑ