Για την παρηγορητική και παιδευτική διάσταση της λογοτεχνίας σε ανάστατους καιρούς.
Του Γιώργου Ν. Περαντωνάκη
Τις ώρες της κρίσης και του πολέμου την πληρώνουν ως συνήθως οι άμαχοι, δηλαδή η λογοτεχνία, το βιβλίο, ο πολιτισμός. Ποιος θα αγοράσει βιβλία ή έστω ποιος θα μπορέσει να κλείσει τη φωνασκούσα τηλεόραση, τις θορυβώδεις ειδησεογραφικές ιστοσελίδες και τα κραυγάζοντα κοινωνικά δίκτυα, για να συγκεντρωθεί στη λογοτεχνία; Και ποιος θα διαβάσει κριτικές (ω της πολυτελείας!), θα στοχαστεί πάνω στις νέες εκδόσεις (ω της περιττολογίας!) και θα ξαναβάλει το μυαλό του στις γραμμές της πνευματικής κανονικότητας (ω της ανωμαλίας!);
Το βασικό λοιπόν ερώτημα για τον πολιτισμό είναι τι τον χρειάζεται ο άνθρωπος, όταν ο καθένας υπολογίζει τα οικονομικά του και αγχώνεται, όταν η δραχμή είναι κατάρα και απειλή, όταν η Ελλάδα κάνει ουρές στα ΑΤΜ και δεινοπαθεί πάνω από ένα πιάτο φακές. Γιατί επομένως να διαβάσω λογοτεχνία σε ανάστατους καιρούς;
Η πρώτη εύκολη απάντηση είναι ότι η λογοτεχνία είναι μια σαφώς προδιαγεγραμμένη διέξοδος από τον ορυμαγδό της επικαιρότητας. Η παρένθεση που ανοίγει στην καθημερινότητα, η διαφυγή που υπόσχεται στο χαλασμένο μυαλό μας, η παυσίλυπη δράση της αφού «κάπως ξέρει από φάρμακα» ενάντια στην τρομολαγνία αλλά και στην πραγματικότητα, ενάντια στην κοινωνικοπολιτική κατάρρευση και κυρίως ενάντια στην ψυχολογική φόρτιση είναι προσιτά μέσα αποφόρτισης. Με άλλα λόγια για να μην τρελαθούμε, οφείλουμε να βρούμε τη βαλβίδα ασφαλείας μας, ώστε να εκτονώσουμε την πίεση από το καζάνι του νου μας. Κι η λογοτεχνία είναι ένα απλός, ήσυχος και ασφαλής τρόπος.
Η ανάγνωση βοηθάει τη σκέψη να αναπτύξει υγιείς συλλογισμούς, την εκγυμνάζει σε πιο ψύχραιμα, αποστασιοποιημένα μονοπάτια, χωρίς να της στερεί την άμεση επαφή με το πρόβλημα. Απέναντι στο πνευματικό αλτχάιμερ και στο διανοητικό στραμπούληγμα, το βιβλίο ξαναβάζει το μυαλό στη ρότα της βαθιάς, ποιοτικής, ισορροπημένης σκέψης.
Εκτός όμως από την ψυχαγωγική της πλευρά, η λογοτεχνία λειτουργεί και ως αντίβαρο στην αλήθεια των μέσων μαζικής ενημέρωσης και της πλύσης εγκεφάλου που επιχειρούν με ρόπαλο την επικαιρότητα. Είτε είναι υπέρ ή κατά της κυβέρνησης, των Θεσμών ή της Ευρωπαϊκής Ένωσης, τα μίντια ασκούν στενή πολιορκία στο μυαλό μας, η οποία συνήθως καταλήγει σε άλωση με οικτρά βασανιστήρια για τα φαιά κύτταρα μας. Το βιβλίο μπορεί να απομονώσει αυτήν την ιογενή επίθεση και να δημιουργήσει ένα κουκούλι ασφαλείας γύρω από τη διανοητική μας περιουσία. Για να αφήσω τα μεγάλα λόγια, θα πω ότι η ανάγνωση βοηθάει τη σκέψη να αναπτύξει υγιείς συλλογισμούς, την εκγυμνάζει σε πιο ψύχραιμα, αποστασιοποιημένα μονοπάτια, χωρίς να της στερεί την άμεση επαφή με το πρόβλημα. Απέναντι στο πνευματικό αλτχάιμερ και στο διανοητικό στραμπούληγμα, το βιβλίο ξαναβάζει το μυαλό στη ρότα της βαθιάς, ποιοτικής, ισορροπημένης σκέψης.
Προχωρώ περαιτέρω. Αν ο λόγος της εξουσίας και της δημοσιογραφίας είναι άμεσα πολιτικός, ο λόγος της λογοτεχνίας δεν παύει να μιλάει πολιτικά, ακόμα κι όταν αναφέρεται σε άλλο ιστορικό πλαίσιο, θίγει κοινωνικά θέματα και ακονίζεται πάνω στις αιχμές της ατομικής συνείδησης και συμπεριφοράς. Η λογοτεχνία είναι ακριβώς η υγιής πολιτική σκέψη· είναι ο τρόπος να διαμορφώσουμε υγιή πολιτική σκέψη. Είναι το ροκάνι που καθαρίζει τις άχρηστες σκέψεις για να ξαναβρούμε τον πολιτικό μας εαυτό, τον οποίο μάς έχουν στερήσει οι άλλοι θορυβώδεις λόγοι.
Και τελειώνω χωρίς να έχω τερματίσει τους πιθανούς ρόλους της λογοτεχνίας μέσα στην κρίση. Παράλληλα με τα μακαρόνια μπορούμε να αγοράσουμε και βιβλία. Αντί να επενδύουμε τα χρήματά μας σε υλικά αγαθά για κάθε ενδεχόμενο, μπορούμε να θησαυρίσουμε καλά βιβλία, της κλασικής ή τρέχουσας παραγωγής, ελληνικά ή ξένα, ώστε να μην αφήσουμε το μυαλό μας στο μέλλον ορφανό. Κι είναι προτιμότερο να δίνουμε μια μπουκάλα οξυγόνου στον εγκέφαλό μας, μέσα στην ασφυξία της πολιτικής προπαγάνδας, παρά να βουτάμε εκόντες άκοντες σ' αυτήν, μόνο με την ανάσα μας. Σε τελευταία ανάλυση, αδελφέ, ανοίγουμε κάνα βιβλίο για να ξαναφέρουμε την κανονικότητα στη ζωή μας, όσοι τουλάχιστον διαβάζαμε και πριν.
Αντί για το τηλεκοντρόλ αγκαλιάστε πάλι το βιβλίο.
