apo ti zoi sta vivlia680

Του Γιώργου Ν. Περαντωνάκη

Πριν από λίγο καιρό παρευρέθηκα στην παρουσίαση του τελευταίου βιβλίου του Γιάννη Μακριδάκη με τίτλο Αντί στεφάνου (Εστία, 2015). Δεν θέλω εδώ να σχολιάσω και να ερμηνεύσω την ίδια τη νουβέλα, που κινείται στην ιδεολογική γραμμή όλων σχεδόν των έργων του συγγραφέα, με έναν νέο ίσως τρόπο να ανατρέπει την εφησυχασμένη κοινωνία: φυσιολατρία, οικολογική ευαισθησία, αντικαταναλωτισμός, ακτιβισμός, αντικομφορμισμός στις επικρατούσες κοινωνικές συνήθειες κ.λπ. Δείτε την κριτική της Έλενας Μαρούτσου «Του ύφους ή του βάθους» (Bookpress, 17.5.2015), όπου σχολιάζεται πιο αναλυτικά το κείμενο, η ιδεολογία του και η σκωπτική του διάθεση.

Mολονότι η συγκέντρωση επιδίωκε να παρουσιάσει το βιβλίο και το εν γένει λογοτεχνικό έργο του δημιουργού, η συζήτηση που ακολούθησε περιστράφηκε πολύ περισσότερο στο ίδιο το πρόσωπο και την αντισυμβατική ζωή του, παρά στο κείμενο.

Αυτό που μου έκανε εντύπωση είναι πως, μολονότι η συγκέντρωση επιδίωκε να παρουσιάσει το βιβλίο και το εν γένει λογοτεχνικό έργο του δημιουργού, η συζήτηση που ακολούθησε περιστράφηκε πολύ περισσότερο στο ίδιο το πρόσωπο και την αντισυμβατική ζωή του (στον οικολογικό ασκητισμό και στην αντικαταναλωτική του συνείδηση) παρά στο κείμενο, το οποίο –αν δεν σφάλλω– δεν το είχαν διαβάσει ακόμη οι περισσότεροι παριστάμενοι/περισσότερες παριστάμενες.

Πόσο, λοιπόν, το βιβλίο (κάθε βιβλίο) αντανακλά τον συγγραφέα και κυρίως πόσο η ανάγνωση μας βγάζει από τις σελίδες του και μας οδηγεί σε μια ευρύτερη σύλληψη της ζωής;

Καταρχάς, ως προς το πρώτο ερώτημα οι περισσότεροι πλέον μελετητές τείνουν στο να αποσυνδέσουν το έργο από έναν άγονο βιογραφισμό, που συναρτά ό,τι γράφεται με αυτό που βίωσε ο ίδιος ο συγγραφέας. Κάποιοι μάλιστα, όπως ο Ρολάν Μπαρτ και άλλοι μεταδομιστές, μίλησαν για τον θάνατο του συγγραφέα, εννοώντας ότι το κείμενο γράφεται από την ίδια τη (συλλογική) γλώσσα, μέσω ενός γράφοντος υποκειμένου, που είναι απλώς ο φορέας της. Επανέρχομαι σε πιο «μετριοπαθείς» σκέψεις, καθώς πιστεύω ότι η ζωή του δημιουργού επέδρασε μεν στο δημιούργημά του αλλά κατά την πρόσληψή του ο αναγνώστης συναντά το ίδιο το κείμενο και δεν (πρέπει να) αναζητά τα αυτοβιογραφικά στοιχεία (εν είδει προσωποπαγούς περιέργειας), για να καταξιώσει το αισθητικό προϊόν. Το ίδιο το βιβλίο έχει τη δική του αυτονομία κι είναι υποβάθμισή του να το θεωρούμε απλό παράγωγο της ζωής, βγαλμένο δηλαδή από συγκεκριμένες και μόνο συνθήκες που δεν οδηγούν επαγωγικά στις κοινωνικές, πολιτικές, πολιτισμικές (διαχρονικές) διαστάσεις του, αν εκλείψει το βιογραφικό υπόβαθρο.

H ζωή του δημιουργού επέδρασε μεν στο δημιούργημά του αλλά κατά την πρόσληψή του ο αναγνώστης συναντά το ίδιο το κείμενο και δεν (πρέπει να) αναζητά τα αυτοβιογραφικά στοιχεία (εν είδει προσωποπαγούς περιέργειας), για να καταξιώσει το αισθητικό προϊόν.

Το δεύτερο ερώτημα έχει –κατά τη γνώμη μου– πολύ σημαντικότερες πλευρές, βάσει των οποίων μπορούμε να καταλάβουμε τη λογοτεχνία, το γιατί γράφεται και κυρίως το γιατί διαβάζεται.

Το πρώτο που προκύπτει από την προηγούμενη ερώτηση είναι ότι, εφόσον ο αναγνώστης διαβάζει ένα λογοτέχνημα, αυτόματα φεύγει από το βιβλίο και (ανα)πλάθει έναν πραγματικό κόσμο στον οποίο εισχωρεί. Όπως στις ταινίες ο θεατής δεν έχει κατά νου ότι βλέπει ένα τεχνητό κατασκεύασμα, έτσι και ο αναγνώστης «αφομοιώνεται» από τη γραφή και εντάσσεται στο κείμενο. Τις περισσότερες φορές αγκιστρώνεται στην υπόθεση και δεν προσέχει συνειδητά τη γλώσσα, τις αφηγηματικές τεχνικές κ.λπ.· ίσως κι αυτό να αποτελεί μια εξήγηση για τη γοητεία των ευπώλητων, που δελεάζουν με μια ιστορία χωρίς περαιτέρω απαιτήσεις.

Με άλλα λόγια ο αναγνώστης δεν αποσκοπεί στο βιβλίο αλλά στην πραγματικότητα μέσα και πίσω από το βιβλίο. Επιθυμεί να ταυτιστεί με τους ήρωες, να σεργιανίσει στις πόλεις τους, να προβληματιστεί ή να συναισθανθεί ό,τι συμβαίνει μέσα εκεί. Η αισθητική –που συζητιέται ίσως από τους πιο υποψιασμένους– είναι το πρίσμα, το μέσο, η γέφυρα για να περάσουμε στο νόημα, δεν είναι αυτή καθαυτή ο στόχος. Είναι επομένως λογικό –κι ας μην εθελοτυφλούμε– ο κόσμος να ενδιαφέρεται πρώτα για το «μήνυμα» και το θέμα, πρώτα για αυτό που αφορά (σ)τη ζωή του κι έπειτα (ενδεχομένως) για τα τεχνικά χαρακτηριστικά. Το κοινό δηλαδή δεν προσλαμβάνει ένα βιβλίο με τα γυαλιά της φιλολογίας ή της ιστορίας της λογοτεχνίας, δεν ενδιαφέρεται άμεσα για το στίγμα του έργου στην ιστορία των γραμμάτων και των ιδεών, αλλά για το πώς αυτό αγγίζει το είναι του, δίνει απαντήσεις ή θέτει ερωτήσεις, επιβεβαιώνει ή ανατρέπει παγιωμένες αντιλήψεις. Κι αυτό, αν γίνεται ουσιαστικά και όχι εύκολα, δεν είναι λίγο… είναι ίσως το πρώτιστο.

Το κοινό δεν προσλαμβάνει ένα βιβλίο με τα γυαλιά της φιλολογίας ή της ιστορίας της λογοτεχνίας, δεν ενδιαφέρεται άμεσα για το στίγμα του έργου στην ιστορία των γραμμάτων και των ιδεών, αλλά για το πώς αυτό αγγίζει το είναι του.

Γι’ αυτό, το κοινό που διαβάζει Μακριδάκη και κάθε λογοτέχνη ενδιαφέρεται και για τη ζωή του συγγραφέα (να δει πώς εφαρμόζονται, αν εφαρμόζονται, όσα λέγονται μέσα στο βιβλίο) αλλά και για τα δεδομένα εκείνα (συναισθηματικά, διανοητικά, πολιτισμικά) που θα περάσουν έξω από το χαρτί και θα φτάσουν μέχρι τον αναγνώστη. Το βιβλίο είναι η αφορμή για να σκεφτούμε και να συζητήσουμε κάτι έξω από αυτό, άλλοτε με τον γόνιμο τρόπο (κοινωνικό, πολιτικό, ηθικό) της καλής λογοτεχνίας κι άλλοτε με τον λαϊκίστικο της ευπώλητης. Γι’ αυτό τα ελιτίστικα, ομφαλοσκοπικά και εσωστρεφή, κείμενα του μοντερνισμού και του μεταμοντερνισμού δεν αφορούν πολλούς· ίσως (στην καλύτερη περίπτωση) ο ώριμος αναγνώστης ψάχνει μεν μια προχωρημένη γραφή, η οποία να μπορεί όμως παράλληλα να δοκιμάσει το δικό του status και να τον κάνει να ξεφύγει με ουσιαστικό τρόπο από το (τεχνητό) περιβάλλον του κειμένου. 

Τελικά, η λογοτεχνία οδηγεί και πρέπει να οδηγεί έξω από το βιβλίο και να ανάγεται στην ίδια τη ζωή· όχι όμως στη ζωή του συγγραφέα, αλλά στη ζωή του αναγνώστη, ο οποίος νοηματοδοτεί όσα προσλαμβάνει και τα διασταυρώνει με τα δικά του δεδομένα, τα εμβάλλει στη σκέψη, στην ψυχή, στην καθημερινότητά του, αλλάζοντας σταδιακά και ανεπαίσθητα άποψη, αντίληψη, στάση. Η λογοτεχνία δεν μπορεί να είναι ένα κλειστό σύμπαν αισθητικών αξιών με εσωστρεφή κύκλο συζητήσεων αλλά ένα ενεργό, αεικίνητο, πεδίο ζυμώσεων που επηρεάζουν (δυστυχώς, λίγο) την προσωπικότητα του αναγνώστη και την κοινωνία.

* Ο ΓΙΩΡΓΟΣ Ν. ΠΕΡΑΝΤΩΝΑΚΗΣ είναι Διδάκτορας Νεοελληνικής Φιλολογίας και κριτικός βιβλίου.


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

Η «Τζένη η Παλαβή» του  Ουίλλιαμ Μπάτλερ Γέητς

Η «Τζένη η Παλαβή» του Ουίλλιαμ Μπάτλερ Γέητς

Οι μεταφράσεις που ακολουθούν, από τον κύκλο ποιημάτων «Λόγια για μουσική ίσως», προέρχονται από μια ευρύτερη εργασία εν προόδω πάνω στο ποιητικό έργο του W.B. Yeats, η οποία θα εκδοθεί προσεχώς από τις εκδόσεις Gutenberg.

Εισ.-μτφρ.-σχόλια: Κώστας Κουτσουρέλης

...
Η φροντίδα του σπιτιού που κρατάει το πένθος μακριά

Η φροντίδα του σπιτιού που κρατάει το πένθος μακριά

Ένα εξομολογητικό κείμενο για το πώς βρίσκουμε παρηγοριά στις οικιακές ιεροτελεστίες, με αφορμή τα «οικιακά μυθιστορήματα» της Marilynne Robinson. 

Της Κρίστεν Μάρτιν
Μτφρ. Βάσια Τζανακάρη

Το σπίτι στο επίκεντρο του μυθιστορήματος της Μέριλιν Ρόμπινσον...


Ο δαίμονας του Μέιν

Ο δαίμονας του Μέιν

«Θα χρειαζόταν ένα ολόκληρο δοκίμιο για να απαριθμήσω τις αρετές του. Και πάλι, όμως, δύσκολα θα μπορούσα να εξηγήσω την τερατώδη έλξη που ασκεί επάνω μου». Για τον Στίβεν Κινγκ.

Του Βαγγέλη Ραπτόπουλου

Υπάρχει ένας σύγχρονός μας συγγραφέας, και μάλιστ...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

Άντρες χωρίς άντρες, του Νίκου Δαββέτα

Άντρες χωρίς άντρες, του Νίκου Δαββέτα

Για το μυθιστόρημα του Νίκου Δαββέτα «Άντρες χωρίς άντρες» (εκδ. Πατάκη), μια πολυφωνική σύνθεση για τους άρρητους δεσμούς ανάμεσα σε πατέρες και γιους. 

Του Μάνου Κοντολέων 

Ο Νίκος Δαββέτας συνηθίζει να χρησιμοποιεί ένα ιστορικό γεγονός ή μ...

Σύμπνοια κοινού κι επιτροπής για το βραβείο Not the Booker prize για το 2020

Σύμπνοια κοινού κι επιτροπής για το βραβείο Not the Booker prize για το 2020

Το βραβείο Not the Booker prize, βραβείο των αναγνωστών της εφημερίδας The Guardian, κερδίζει για το 2020 ο Richard Owain Roberts με το βιβλίο Hello friend we missed you. Το μυθιστόρημα υποστηρίχτηκε εξίσου θερμά από την τριμελή επιτροπή της εφημερίδας.

Της Σοφίας Μεσσήνη

...
5 λεπτά με τον Γιώργο Ν. Περαντωνάκη

5 λεπτά με τον Γιώργο Ν. Περαντωνάκη

Πέντε λεπτά με έναν συγγραφέα. Σήμερα, ο Γιώργος Ν. Περαντωνάκης, με αφορμή το μυθιστόρημά του «Πυθαγόρας» που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Καστανιώτη.

Επιμέλεια: Book Press

Πώς ξεκινήσατε να γράφετε το μυθιστόρημά σας; Θυμάστε το αρχικό ερ...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

Από την αρχή, του Θοδωρή Παπαϊωάννου (προδημοσίευση)

Από την αρχή, του Θοδωρή Παπαϊωάννου (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το πρώτο μυθιστόρημα για ενήλικες του Θοδωρή Παπαϊωάννου «Από την αρχή», που κυκλοφορεί στις 2 Νοεμβρίου από τις εκδόσεις Ίκαρος.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

«Οι αταξίες συνοδεύονται από τιμωρίες». Έτσι μας έλεγαν πάντα ο...

Μητέρες, της Σάρα Νοττ (προδημοσίευση)

Μητέρες, της Σάρα Νοττ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το βιβλίο της Sarah Knott «Μητέρες – Μια αντισυμβατική ιστορία» (μτφρ. Στέλλα Κάσδαγλη), που κυκλοφορεί στις 29 Οκτωβρίου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

ΤΟ ΑΚΟΥΣΜΑ

...
Νο 13, του Βάλτερ Μπένγιαμιν (προδημοσίευση)

Νο 13, του Βάλτερ Μπένγιαμιν (προδημοσίευση)

Απόσπασμα μιας ενότητας και μέρος των επιλεγομένων από την ανθολογία του Walter Benjamin «Νο 13 – Εξήντα πέντε θέσεις για τα βιβλία και τις πόρνες, το γράψιμο, την κριτική, τους σνομπ και την επιτυχία», σε μετάφραση και επιλεγόμενα του Κώστα Κουτσουρέλη. Το βιβλίο θα κυκλοφορήσει στις 27 Οκτωβρίου από τις εκδόσ...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Έντγκαρ Άλαν Πόε σε 4+1 βιβλία

Έντγκαρ Άλαν Πόε σε 4+1 βιβλία

Περιήγηση στο επιδραστικό έργο του Edgar Allan Poe μέσα από πέντε σχετικά πρόσφατα βιβλία, τέσσερα με δικά του έργα και ένα με κείμενα εμπνευσμένα από την τόσο ιδιαίτερη λογοτεχνία του. 

Του Δημήτρη Αργασταρά

Κοιν...

Πέντε αστυνομικά μυθιστορήματα με ελληνική σφραγίδα

Πέντε αστυνομικά μυθιστορήματα με ελληνική σφραγίδα

Πέντε ελληνικά αστυνομικά μυθιστορήματα από την πρόσφατη εκδοτική παραγωγή που ξεχωρίζουν.

Της Χίλντας Παπαδημητρίου

 

...
Για τη Χρυσή Αυγή, την άκρα δεξιά, τον ελληνικό εθνικισμό: 20 βιβλία που έπρεπε να διαβάσουν

Για τη Χρυσή Αυγή, την άκρα δεξιά, τον ελληνικό εθνικισμό: 20 βιβλία που έπρεπε να διαβάσουν

Μια σχεδόν εξαντλητική περιήγηση στα βιβλία που αφορούν την ελληνική ακροδεξιά και τη Χρυσή Αυγή και κυκλοφόρησαν την τελευταία 10ετία στη χώρα μας. Ένα αξιανάγνωστο «σώμα» κειμένων που καλύπτει όλες τις όψεις του σύνθετου πολιτικού και κοινωνικού φαινομένου.

Του Κ.Β. Κατσουλάρη

...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΟΥ ΜΗΝΑ

05 Οκτωβρίου 2020 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Για τη Χρυσή Αυγή, την άκρα δεξιά, τον ελληνικό εθνικισμό: 20 βιβλία που έπρεπε να διαβάσουν

Μια σχεδόν εξαντλητική περιήγηση στα βιβλία που αφορούν την ελληνική ακροδεξιά και τη Χρυσή Αυγή και κυκλοφόρησαν την τελευταία 10ετία στη χώρα μας. Ένα αξιανάγνωστο «σ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

17 Ιουλίου 2020 ΤΕΛΕΥΤΑΙΑ ΝΕΑ

50 καλά βιβλία για το καλοκαίρι και για πάντα

Πενήντα καλά βιβλία από την πρόσφατη εκδοτική παραγωγή τα οποία ξεχωρίσαμε ανάμεσα σε πολλά ακόμη καλά βιβλία. Ελληνική και μεταφρασμένη πεζογραφία, ποίηση, δοκίμια ιστ

ΦΑΚΕΛΟΙ

ΞΕΧΩΡΙΣΑΜΕ

ΝΑ ΑΛΛΟ ΕΝΑ