apo ti zoi sta vivlia680

Του Γιώργου Ν. Περαντωνάκη

Πριν από λίγο καιρό παρευρέθηκα στην παρουσίαση του τελευταίου βιβλίου του Γιάννη Μακριδάκη με τίτλο Αντί στεφάνου (Εστία, 2015). Δεν θέλω εδώ να σχολιάσω και να ερμηνεύσω την ίδια τη νουβέλα, που κινείται στην ιδεολογική γραμμή όλων σχεδόν των έργων του συγγραφέα, με έναν νέο ίσως τρόπο να ανατρέπει την εφησυχασμένη κοινωνία: φυσιολατρία, οικολογική ευαισθησία, αντικαταναλωτισμός, ακτιβισμός, αντικομφορμισμός στις επικρατούσες κοινωνικές συνήθειες κ.λπ. Δείτε την κριτική της Έλενας Μαρούτσου «Του ύφους ή του βάθους» (Bookpress, 17.5.2015), όπου σχολιάζεται πιο αναλυτικά το κείμενο, η ιδεολογία του και η σκωπτική του διάθεση.

Mολονότι η συγκέντρωση επιδίωκε να παρουσιάσει το βιβλίο και το εν γένει λογοτεχνικό έργο του δημιουργού, η συζήτηση που ακολούθησε περιστράφηκε πολύ περισσότερο στο ίδιο το πρόσωπο και την αντισυμβατική ζωή του, παρά στο κείμενο.

Αυτό που μου έκανε εντύπωση είναι πως, μολονότι η συγκέντρωση επιδίωκε να παρουσιάσει το βιβλίο και το εν γένει λογοτεχνικό έργο του δημιουργού, η συζήτηση που ακολούθησε περιστράφηκε πολύ περισσότερο στο ίδιο το πρόσωπο και την αντισυμβατική ζωή του (στον οικολογικό ασκητισμό και στην αντικαταναλωτική του συνείδηση) παρά στο κείμενο, το οποίο –αν δεν σφάλλω– δεν το είχαν διαβάσει ακόμη οι περισσότεροι παριστάμενοι/περισσότερες παριστάμενες.

Πόσο, λοιπόν, το βιβλίο (κάθε βιβλίο) αντανακλά τον συγγραφέα και κυρίως πόσο η ανάγνωση μας βγάζει από τις σελίδες του και μας οδηγεί σε μια ευρύτερη σύλληψη της ζωής;

Καταρχάς, ως προς το πρώτο ερώτημα οι περισσότεροι πλέον μελετητές τείνουν στο να αποσυνδέσουν το έργο από έναν άγονο βιογραφισμό, που συναρτά ό,τι γράφεται με αυτό που βίωσε ο ίδιος ο συγγραφέας. Κάποιοι μάλιστα, όπως ο Ρολάν Μπαρτ και άλλοι μεταδομιστές, μίλησαν για τον θάνατο του συγγραφέα, εννοώντας ότι το κείμενο γράφεται από την ίδια τη (συλλογική) γλώσσα, μέσω ενός γράφοντος υποκειμένου, που είναι απλώς ο φορέας της. Επανέρχομαι σε πιο «μετριοπαθείς» σκέψεις, καθώς πιστεύω ότι η ζωή του δημιουργού επέδρασε μεν στο δημιούργημά του αλλά κατά την πρόσληψή του ο αναγνώστης συναντά το ίδιο το κείμενο και δεν (πρέπει να) αναζητά τα αυτοβιογραφικά στοιχεία (εν είδει προσωποπαγούς περιέργειας), για να καταξιώσει το αισθητικό προϊόν. Το ίδιο το βιβλίο έχει τη δική του αυτονομία κι είναι υποβάθμισή του να το θεωρούμε απλό παράγωγο της ζωής, βγαλμένο δηλαδή από συγκεκριμένες και μόνο συνθήκες που δεν οδηγούν επαγωγικά στις κοινωνικές, πολιτικές, πολιτισμικές (διαχρονικές) διαστάσεις του, αν εκλείψει το βιογραφικό υπόβαθρο.

H ζωή του δημιουργού επέδρασε μεν στο δημιούργημά του αλλά κατά την πρόσληψή του ο αναγνώστης συναντά το ίδιο το κείμενο και δεν (πρέπει να) αναζητά τα αυτοβιογραφικά στοιχεία (εν είδει προσωποπαγούς περιέργειας), για να καταξιώσει το αισθητικό προϊόν.

Το δεύτερο ερώτημα έχει –κατά τη γνώμη μου– πολύ σημαντικότερες πλευρές, βάσει των οποίων μπορούμε να καταλάβουμε τη λογοτεχνία, το γιατί γράφεται και κυρίως το γιατί διαβάζεται.

Το πρώτο που προκύπτει από την προηγούμενη ερώτηση είναι ότι, εφόσον ο αναγνώστης διαβάζει ένα λογοτέχνημα, αυτόματα φεύγει από το βιβλίο και (ανα)πλάθει έναν πραγματικό κόσμο στον οποίο εισχωρεί. Όπως στις ταινίες ο θεατής δεν έχει κατά νου ότι βλέπει ένα τεχνητό κατασκεύασμα, έτσι και ο αναγνώστης «αφομοιώνεται» από τη γραφή και εντάσσεται στο κείμενο. Τις περισσότερες φορές αγκιστρώνεται στην υπόθεση και δεν προσέχει συνειδητά τη γλώσσα, τις αφηγηματικές τεχνικές κ.λπ.· ίσως κι αυτό να αποτελεί μια εξήγηση για τη γοητεία των ευπώλητων, που δελεάζουν με μια ιστορία χωρίς περαιτέρω απαιτήσεις.

Με άλλα λόγια ο αναγνώστης δεν αποσκοπεί στο βιβλίο αλλά στην πραγματικότητα μέσα και πίσω από το βιβλίο. Επιθυμεί να ταυτιστεί με τους ήρωες, να σεργιανίσει στις πόλεις τους, να προβληματιστεί ή να συναισθανθεί ό,τι συμβαίνει μέσα εκεί. Η αισθητική –που συζητιέται ίσως από τους πιο υποψιασμένους– είναι το πρίσμα, το μέσο, η γέφυρα για να περάσουμε στο νόημα, δεν είναι αυτή καθαυτή ο στόχος. Είναι επομένως λογικό –κι ας μην εθελοτυφλούμε– ο κόσμος να ενδιαφέρεται πρώτα για το «μήνυμα» και το θέμα, πρώτα για αυτό που αφορά (σ)τη ζωή του κι έπειτα (ενδεχομένως) για τα τεχνικά χαρακτηριστικά. Το κοινό δηλαδή δεν προσλαμβάνει ένα βιβλίο με τα γυαλιά της φιλολογίας ή της ιστορίας της λογοτεχνίας, δεν ενδιαφέρεται άμεσα για το στίγμα του έργου στην ιστορία των γραμμάτων και των ιδεών, αλλά για το πώς αυτό αγγίζει το είναι του, δίνει απαντήσεις ή θέτει ερωτήσεις, επιβεβαιώνει ή ανατρέπει παγιωμένες αντιλήψεις. Κι αυτό, αν γίνεται ουσιαστικά και όχι εύκολα, δεν είναι λίγο… είναι ίσως το πρώτιστο.

Το κοινό δεν προσλαμβάνει ένα βιβλίο με τα γυαλιά της φιλολογίας ή της ιστορίας της λογοτεχνίας, δεν ενδιαφέρεται άμεσα για το στίγμα του έργου στην ιστορία των γραμμάτων και των ιδεών, αλλά για το πώς αυτό αγγίζει το είναι του.

Γι’ αυτό, το κοινό που διαβάζει Μακριδάκη και κάθε λογοτέχνη ενδιαφέρεται και για τη ζωή του συγγραφέα (να δει πώς εφαρμόζονται, αν εφαρμόζονται, όσα λέγονται μέσα στο βιβλίο) αλλά και για τα δεδομένα εκείνα (συναισθηματικά, διανοητικά, πολιτισμικά) που θα περάσουν έξω από το χαρτί και θα φτάσουν μέχρι τον αναγνώστη. Το βιβλίο είναι η αφορμή για να σκεφτούμε και να συζητήσουμε κάτι έξω από αυτό, άλλοτε με τον γόνιμο τρόπο (κοινωνικό, πολιτικό, ηθικό) της καλής λογοτεχνίας κι άλλοτε με τον λαϊκίστικο της ευπώλητης. Γι’ αυτό τα ελιτίστικα, ομφαλοσκοπικά και εσωστρεφή, κείμενα του μοντερνισμού και του μεταμοντερνισμού δεν αφορούν πολλούς· ίσως (στην καλύτερη περίπτωση) ο ώριμος αναγνώστης ψάχνει μεν μια προχωρημένη γραφή, η οποία να μπορεί όμως παράλληλα να δοκιμάσει το δικό του status και να τον κάνει να ξεφύγει με ουσιαστικό τρόπο από το (τεχνητό) περιβάλλον του κειμένου. 

Τελικά, η λογοτεχνία οδηγεί και πρέπει να οδηγεί έξω από το βιβλίο και να ανάγεται στην ίδια τη ζωή· όχι όμως στη ζωή του συγγραφέα, αλλά στη ζωή του αναγνώστη, ο οποίος νοηματοδοτεί όσα προσλαμβάνει και τα διασταυρώνει με τα δικά του δεδομένα, τα εμβάλλει στη σκέψη, στην ψυχή, στην καθημερινότητά του, αλλάζοντας σταδιακά και ανεπαίσθητα άποψη, αντίληψη, στάση. Η λογοτεχνία δεν μπορεί να είναι ένα κλειστό σύμπαν αισθητικών αξιών με εσωστρεφή κύκλο συζητήσεων αλλά ένα ενεργό, αεικίνητο, πεδίο ζυμώσεων που επηρεάζουν (δυστυχώς, λίγο) την προσωπικότητα του αναγνώστη και την κοινωνία.

* Ο ΓΙΩΡΓΟΣ Ν. ΠΕΡΑΝΤΩΝΑΚΗΣ είναι Διδάκτορας Νεοελληνικής Φιλολογίας και κριτικός βιβλίου.


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

Μια θετή πατρίδα

Μια θετή πατρίδα

Σκέψεις και ερωτήματα με αφορμή το βιβλίο του Theo Dorgan «Ελληνικά – Ορφέας» (μτφρ. Σωκράτης Καμπουρόπουλος, εκδ. Το Ροδακιό).

Του Μιχάλη Μακρόπουλου

«Εκείνον το χειμώνα κατάλαβα ότι είμαστε φτωχοί, ...

Στρογγυλή κριτική και μάρκετινγκ βιβλίου

Στρογγυλή κριτική και μάρκετινγκ βιβλίου

Σκέψεις, ερωτήματα και απαντήσεις γύρω από την κριτική βιβλίου και τις σχέσεις μεταξύ εκδοτών, κριτικών και αναγνωστών. 

Του Γιώργου Ν. Περαντωνάκη

«Εν μέρει για να εξακριβώσω μια εποχή,
εν μέρει και την ώρα να περάσω,
την νύχτα χθες πήρα μια [σειρά]
[βιβλιοκρι...


Πώς μας αφορά σήμερα η Γιορτή της Γυναίκας;

Πώς μας αφορά σήμερα η Γιορτή της Γυναίκας;

Δέκα χρόνια μεσολάβησαν από τη συγγραφή του παλιότερου άρθρου μου για την Ημέρα της Γυναίκας. Τι μεσολάβησε; Τι άλλαξε; 

Της Εύας Στάμου

Στα δέκα χρόνια που μεσολάβησαν από τη συγγραφή του παλιότερου άρθρου μου με τον τίτλο ...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

Τάσος Λειβαδίτης: «...ἔζησε στὰ σύνορα μιᾶς ἀκαθόριστης ἡλικίας»

Τάσος Λειβαδίτης: «...ἔζησε στὰ σύνορα μιᾶς ἀκαθόριστης ἡλικίας»

Μια μέρα σαν σήμερα, 20 Απριλίου 1922, γεννήθηκε στην Αθήνα ο ποιητής Τάσος Λειβαδίτης. Τον έχουν αποκαλέσει ποιητή του έρωτα και της επανάστασης, έναν μοντέρνο κομμουνιστή. 

Του Λεωνίδα Καλούση

Ήταν Μεγάλο Σάββατο όταν γεννήθηκε το πέμπτο παιδί τ...

Διαβάζοντας με τη Μαρία Παπαφωτίου

Διαβάζοντας με τη Μαρία Παπαφωτίου

Πρόσωπα από το χώρο των τεχνών, των ιδεών και του πολιτισμού, αποκαλύπτουν το δικό τους αναγνωστικό χαρακτήρα, τη μύχια σχέση τους με το βιβλίο και την ανάγνωση. Η ηθοποιός Μαρία Παπαφωτίου απαντά σε 18 κλασικές ή αναπάντεχες βιβλιοφιλικές ερωτήσεις. 

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

...
Σάμιουελ Χάντινγκτον: «...η παρακμή ήδη βρίσκεται σε εξέλιξη»

Σάμιουελ Χάντινγκτον: «...η παρακμή ήδη βρίσκεται σε εξέλιξη»

Μια μέρα σαν σήμερα, 18 Απριλίου 1927, γεννήθηκε ο πολιτικός επιστήμονας Σάμιουελ Χάντινγκτον. 

Του Λεωνίδα Καλούση

Ο συγγραφέας του πολυσυζητημένου βιβλίου ...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

Καλό σημάδι, της Ελευθερίας Κυρίμη (προδημοσίευση)

Καλό σημάδι, της Ελευθερίας Κυρίμη (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα της Ελευθερίας Κυρίμη «Καλό σημάδι», το οποίο κυκλοφορεί στις 22 Απριλίου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Σήμερα δεν θα συναντιόταν με τον Πότη. Είχε κανονίσει ο δάσκαλος να βρεθεί μ...

Φτερά στο τσιμέντο, της Ευσταθίας Ματζαρίδου (προδημοσίευση)

Φτερά στο τσιμέντο, της Ευσταθίας Ματζαρίδου (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα της Ευσταθίας Ματζαρίδου «Φτερά στο τσιμέντο», το οποίο κυκλοφορεί τις επόμενες μέρες από τις εκδόσεις Περισπωμένη.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

[…] Τις ώρες που αυτοί κοιμούνται, αν εξαιρέσω, το ροχαλητό το...

Συγχώρεση – Μια ψυχαναλυτική προσέγγιση, Συλλογικός τόμος (προδημοσίευση)

Συγχώρεση – Μια ψυχαναλυτική προσέγγιση, Συλλογικός τόμος (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από τον συλλογικό τόμο «Συγχώρεση – Μια ψυχαναλυτική προσέγγιση», σε επιμέλεια του Ιωάννη Βαρτζόπουλου, που κυκλοφορεί στις 16 Απριλίου από τις εκδόσεις Αρμός.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Είναι στη φύση του ανθρώπου η δυνατότ...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Κακοποίηση: Βιβλία για παιδιά κι εφήβους που μιλούν ανοιχτά

Κακοποίηση: Βιβλία για παιδιά κι εφήβους που μιλούν ανοιχτά

Πώς μιλάμε στα παιδιά για τη σεξουαλική κακοποίηση; Για τη βία που βιώνουν συνομίλικοί τους, για τα τραύματα, την οδυνηρή και μοναχική πορεία των θυμάτων μέχρι που ορισμένα, λίγα, παιδιά καταφέρνουν να βρουν το κουράγιο και τα λόγια για να μιλήσουν; Πώς αποτυπώνουν οι συγγραφείς βιβλίων για παιδιά και για εφήβους τη...

Βιβλία για το Ολοκαύτωμα: Μαρτυρίες, στρατοπεδική λογοτεχνία, ιστορικές μελέτες

Βιβλία για το Ολοκαύτωμα: Μαρτυρίες, στρατοπεδική λογοτεχνία, ιστορικές μελέτες

Επιλογή από τα δεκάδες σημαντικά βιβλία για το Ολοκαύτωμα που έχουν κυκλοφορήσει τις τελευταίες δεκαετίες στη χώρα μας. Μαρτυρίες, στρατοπεδική λογοτεχνία, ιστορικές μελέτες. Για να κρατηθεί η μνήμη ζωντανή, για να μην ξεχαστεί ποτέ η φρίκη των γκέτο και των στρατοπέδων. Στην εικόνα, φωτογραφία από τ...

Βιβλίο, το καλύτερο δώρο κι αυτές τις Γιορτές

Βιβλίο, το καλύτερο δώρο κι αυτές τις Γιορτές

Η πιο απροσδόκητη χρονιά φτάνει στο τέλος της. Για τους περισσότερους από εμάς δύσκολα φαντάζεται κανείς άλλη χρονιά που να έκρυβε μια τόσο μεγάλη έκπληξη για όλη την ανθρωπότητα. Δοκιμαστήκαμε και δοκιμαζόμαστε ψυχολογικά, συναισθηματικά, ηθικά, μετράμε απώλειες ανθρώπων δικών μας και αγνώστων που τους νιώθουμε όμω...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

11 Δεκεμβρίου 2020 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2020

Να επιλέξεις τα «καλύτερα» λογοτεχνικά βιβλία από μια χρονιά τόσο πλούσια σε καλούς τίτλους όπως η χρονιά που κλείνει δεν είναι εύκολη υπόθεση. Το αποτολμήσαμε, όπως άλ

ΦΑΚΕΛΟΙ